Việc cơ sở giáo dục đại học tự chủ đơn phương tăng học phí khối ngành kỹ thuật lên gấp đôi đối với sinh viên khóa cũ, dẫn đến tranh chấp và phản ứng từ người học, là dấu hiệu vi phạm quy định về nghĩa vụ công khai cam kết tài chính toàn khóa học theo Luật Giáo dục đại học.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Trường Đại học A là cơ sở giáo dục đại học công lập thực hiện cơ chế tự chủ. Khi tuyển sinh khóa K ngành Kỹ thuật, nhà trường công bố mức học phí dự kiến khoảng 18 triệu đồng/năm học, đồng thời giới thiệu đây là mức học phí áp dụng cho toàn khóa theo lộ trình tăng phù hợp quy định.

Sau hai năm học, nhà trường ban hành quyết định điều chỉnh học phí đối với toàn bộ sinh viên khóa K lên 36 triệu đồng/năm, tương đương tăng gấp đôi so với mức đang áp dụng. Lý do được đưa ra là chi phí đào tạo tăng, trường thực hiện tự chủ tài chính và cần nâng cao chất lượng đào tạo.

Nhiều sinh viên và phụ huynh phản đối vì cho rằng mức tăng quá lớn, vượt xa kỳ vọng khi nhập học, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tài chính của gia đình và có dấu hiệu phá vỡ cam kết ban đầu về lộ trình học phí. Nhiều ý kiến đặt ra câu hỏi: Trường đại học tự chủ có được quyền đơn phương tăng học phí đối với khóa đang học hay không?

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét dưới góc độ pháp luật, quyền tự chủ đại học không đồng nghĩa với quyền được tùy ý thay đổi mọi điều kiện đào tạo đã công bố với người học. Việc điều chỉnh học phí cần bảo đảm nguyên tắc minh bạch, ổn định và tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của sinh viên.

1. Quy định về trách nhiệm công khai và giải trình trong cơ chế tự chủ đại học

Theo khoản 5 Điều 65 Luật Giáo dục đại học năm 2012 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025), cơ sở giáo dục đại học thực hiện quyền tự chủ phải thực hiện trách nhiệm giải trình, công khai các điều kiện bảo đảm chất lượng đào tạo, tài chính và các nội dung khác theo quy định của pháp luật.

2. Nguyên tắc bảo đảm quyền lợi của người học trong quá trình thực hiện tự chủ

Theo khoản 5 Điều 65 Luật Giáo dục đại học năm 2012 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025):

“ 5. Cơ sở giáo dục đại học phải công bố công khai chi phí đào tạo, mức thu học phí, mức thu dịch vụ tuyển sinh và khoản thu dịch vụ khác cho lộ trình cả khóa học, từng năm học cùng với thông báo tuyển sinh và trên trang thông tin điện tử của cơ sở giáo dục đại học; có trách nhiệm trích một phần nguồn thu học phí để hỗ trợ sinh viên có hoàn cảnh khó khăn.”

Áp dụng vào tình huống

• Nhà trường có quyền xây dựng mức học phí theo cơ chế tự chủ và điều chỉnh khi đáp ứng điều kiện pháp luật. Tuy nhiên, nếu mức học phí đối với khóa đang học bị tăng đột biến gấp đôi so với lộ trình đã công bố khi tuyển sinh mà không có phương án chuyển tiếp hợp lý, không giải trình đầy đủ hoặc không bảo đảm tính minh bạch thì dễ phát sinh tranh chấp về quyền lợi của người học.

Kết luận pháp lý: Quyền tự chủ đại học không phải là quyền tuyệt đối. Việc điều chỉnh học phí phải đi kèm trách nhiệm công khai, minh bạch và giải trình theo khoản 5 Điều 65 Luật Giáo dục đại học năm 2012 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025). Nếu việc tăng học phí đối với khóa cũ không bảo đảm các nguyên tắc này và làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người học thì nhà trường cần xem xét điều chỉnh chính sách hoặc có giải pháp chuyển tiếp phù hợp để hạn chế phát sinh khiếu nại, tranh chấp.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Việc tăng học phí đột ngột không chỉ tạo áp lực kinh tế mà còn gây khủng hoảng tài chính và niềm tin của sinh viên. Nhiều sinh viên có thể rơi vào trạng thái lo lắng, mất động lực học tập, buộc phải vay mượn, đi làm thêm quá sức hoặc thậm chí đứng trước nguy cơ bảo lưu, bỏ học. Khi cảm nhận rằng những thông tin được công bố lúc tuyển sinh không còn được tôn trọng, niềm tin vào sự công bằng và uy tín của nhà trường cũng bị ảnh hưởng đáng kể.

Về khía cạnh quản trị rủi ro tài sản

Để hạn chế rủi ro pháp lý và khủng hoảng truyền thông, các cơ sở giáo dục cần công khai lộ trình học phí ngay từ thời điểm tuyển sinh, nêu rõ nguyên tắc điều chỉnh, mức trần, điều kiện thay đổi và chính sách hỗ trợ sinh viên trong trường hợp phát sinh biến động khách quan. Minh bạch ngay từ đầu không chỉ giảm tranh chấp mà còn góp phần bảo vệ uy tín, thương hiệu và sự phát triển bền vững của nhà trường.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để hài hòa giữa quyền tự chủ đại học và quyền lợi của sinh viên, chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long đề xuất ba nhóm giải pháp:

1. Bước 1 – Rà soát căn cứ pháp lý và công khai minh bạch: Nhà trường cần rà soát toàn bộ căn cứ điều chỉnh học phí, công khai phương án tính toán, tổ chức đối thoại với sinh viên và giải trình đầy đủ về sự cần thiết của việc điều chỉnh.
2. Bước 2 – Áp dụng lộ trình chuyển tiếp hợp lý: Đối với các khóa đang học, nên áp dụng lộ trình tăng học phí từng năm hoặc có chính sách hỗ trợ, miễn giảm, học bổng và tín dụng học tập nhằm hạn chế tác động đến sinh viên có hoàn cảnh khó khăn.
3. Bước 3 – Chuẩn hóa cơ chế công bố học phí ngay từ tuyển sinh: Mỗi mùa tuyển sinh, nhà trường cần công khai đầy đủ mức học phí dự kiến của toàn khóa, nguyên tắc điều chỉnh và các trường hợp được phép thay đổi. Đồng thời xây dựng cơ chế giải trình định kỳ để tăng tính minh bạch, giảm thiểu tranh chấp và củng cố niềm tin của người học.

Thông điệp: Tự chủ đại học là động lực nâng cao chất lượng giáo dục, nhưng chỉ thực sự bền vững khi đi cùng trách nhiệm giải trình, sự minh bạch và tôn trọng những cam kết đã tạo dựng với người học.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.