TÌNH HUỐNG SỐ 569 DOANH NGHIỆP THỰC PHẨM CHỨC NĂNG TỔ CHỨC KINH DOANH ĐA CẤP TRÁI PHÉP, ÉP NGƯỜI BỆNH UNG THƯ MUA GÓI “SÂM Y TẾ” 50 TRIỆU ĐỒNG, HỨA HẸN CHỮA KHỎI UNG THƯ KHÔNG DAO KÉO: RANH GIỚI GIỮA KINH DOANH, LỪA ĐẢO VÀ TRỤC LỢI TRÊN NỖI ĐAU NGƯỜI BỆNH

TÌNH HUỐNG SỐ 569 DOANH NGHIỆP THỰC PHẨM CHỨC NĂNG TỔ CHỨC KINH DOANH ĐA CẤP TRÁI PHÉP, ÉP NGƯỜI BỆNH UNG THƯ MUA GÓI “SÂM Y TẾ” 50 TRIỆU ĐỒNG, HỨA HẸN CHỮA KHỎI UNG THƯ KHÔNG DAO KÉO: RANH GIỚI GIỮA KINH DOANH, LỪA ĐẢO VÀ TRỤC LỢI TRÊN NỖI ĐAU NGƯỜI BỆNH

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Một doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe tổ chức mạng lưới bán hàng theo phương thức đa cấp nhưng không có giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp.

Doanh nghiệp xây dựng đội ngũ cộng tác viên, nhà phân phối và người giới thiệu để tiếp cận người mắc bệnh hiểm nghèo, đặc biệt là bệnh nhân ung thư. Nhân viên tư vấn giới thiệu một gói “sâm y tế” trị giá 50 triệu đồng, đồng thời đưa ra thông tin rằng sản phẩm có thể “chữa khỏi ung thư”, “không cần phẫu thuật”, “không cần hóa trị, xạ trị”.

Để thúc đẩy giao dịch, người bán sử dụng các thông điệp tạo áp lực tâm lý như:

• “Đây là cơ hội cuối cùng.”
• “Không mua thì bệnh sẽ chuyển nặng.”
• “Bác sĩ bệnh viện chỉ điều trị triệu chứng.”
• “Sản phẩm này mới chữa được tận gốc.”
• “Phải mua ngay hôm nay mới được hưởng giá đặc biệt.”

Người bệnh vì lo sợ và kỳ vọng được chữa khỏi đã giao 50 triệu đồng cho doanh nghiệp.

Sau đó, doanh nghiệp tiếp tục yêu cầu người bệnh mua thêm sản phẩm hoặc giới thiệu người bệnh khác vào mạng lưới để được hưởng hoa hồng.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Kinh doanh đa cấp không có giấy chứng nhận

Trước hết phải xác minh doanh nghiệp có Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp hay không.

Pháp luật Việt Nam quản lý chặt chẽ hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp. Nghị định 40/2018/NĐ-CP là văn bản nền tảng về quản lý hoạt động này và đã được sửa đổi bởi Nghị định 18/2023/NĐ-CP.

Nếu doanh nghiệp tổ chức mạng lưới đa cấp khi không đáp ứng điều kiện và không có giấy chứng nhận theo quy định thì đây là dấu hiệu vi phạm pháp luật về quản lý hoạt động kinh doanh đa cấp.

Cần thu thập:

• hồ sơ pháp lý của doanh nghiệp;
• giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp;
• quy chế trả thưởng;
• danh sách người tham gia;
• hợp đồng với nhà phân phối;
• tài liệu đào tạo;
• dữ liệu giao dịch;
• dòng tiền hoa hồng.

2. Lợi dụng hoàn cảnh bệnh hiểm nghèo để ép giao dịch

Đây là điểm đặc biệt quan trọng.Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hiện hành xác định việc lừa dối, gây nhầm lẫn hoặc lợi dụng hoàn cảnh khó khăn của người tiêu dùng để ép buộc giao dịch là hành vi bị cấm.

Trong tình huống này, người bán không đơn thuần giới thiệu sản phẩm mà khai thác trực tiếp nỗi sợ bệnh tật và nguy cơ tử vong để thúc ép người bệnh bỏ ra 50 triệu đồng.

Do đó cần chứng minh:  Người bệnh đang trong hoàn cảnh đặc biệt khó khăn → doanh nghiệp biết rõ điều đó → doanh nghiệp cố ý khai thác hoàn cảnh này → sử dụng thông tin hoặc áp lực để thúc đẩy giao dịch.

3. Gian dối về công dụng sản phẩm

Nếu “sâm y tế” thực chất chỉ là thực phẩm bảo vệ sức khỏe nhưng doanh nghiệp lại tuyên bố sản phẩm có khả năng chữa khỏi ung thư thì phải kiểm tra:

• hồ sơ công bố sản phẩm;
• nội dung công bố công dụng;
• giấy tờ khoa học;
• nội dung quảng cáo;
• livestream;
• tờ rơi;
• tin nhắn tư vấn;
• kịch bản đào tạo nhân viên;
• lời cam kết của người bán.

Nghị định 15/2018/NĐ-CP là căn cứ quan trọng trong quản lý an toàn thực phẩm và các nội dung liên quan đến thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe không được biến thành “thuốc chữa ung thư” bằng lời quảng cáo.

4. Điều khoản hợp đồng với người bệnh

Hợp đồng hoặc phiếu đăng ký mua hàng có thể xuất hiện các điều khoản như:

“Sản phẩm có khả năng điều trị dứt điểm ung thư.”

“Khách hàng phải mua đủ liệu trình 50 triệu đồng.”

“Khách hàng không được hoàn tiền sau khi đã nhận sản phẩm.”

“Doanh nghiệp không chịu trách nhiệm nếu sản phẩm không đạt hiệu quả.”

“Khách hàng không được khiếu nại hoặc khởi kiện.”

Cần phân biệt điều khoản mô tả sản phẩm với điều khoản nhằm loại trừ trách nhiệm của doanh nghiệp. Theo pháp luật bảo vệ người tiêu dùng, những điều khoản nhằm loại trừ trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoặc hạn chế quyền khiếu nại, khởi kiện của người tiêu dùng có thể không có hiệu lực. Vì vậy, việc người bệnh đã ký hợp đồng không đồng nghĩa doanh nghiệp đương nhiên được miễn trách nhiệm.

5. Có thể áp dụng Điều 174 Bộ luật Hình sự hay không?

Không thể kết luận chỉ vì doanh nghiệp bán sản phẩm không có tác dụng chữa ung thư là đương nhiên phạm tội lừa đảo.

Muốn xem xét Điều 174 BLHS, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ chuỗi hành vi: Thủ đoạn gian dối → người bệnh tin sai sự thật → người bệnh giao tài sản → người thực hiện có mục đích chiếm đoạt → tài sản bị chiếm đoạt đạt ngưỡng luật định hoặc thuộc trường hợp định khung tương ứng.

Ví dụ, nếu ban lãnh đạo biết rõ sản phẩm không có khả năng chữa ung thư nhưng vẫn xây dựng kịch bản giả về “chữa khỏi ung thư”, đào tạo nhân viên sử dụng kịch bản đó và thu tiền của người bệnh thì đây là chứng cứ quan trọng để đánh giá yếu tố gian dối và ý thức chiếm đoạt.

Ngược lại, nếu chỉ có sai phạm về quảng cáo hoặc công dụng nhưng không chứng minh được mục đích chiếm đoạt, thì phải phân biệt với trách nhiệm hành chính, dân sự và các trách nhiệm pháp lý khác.

6. Trách nhiệm của người tổ chức và người bán

Không nên mặc nhiên quy trách nhiệm hình sự cho toàn bộ mạng lưới. Cần phân hóa:

Người sáng lập/chủ doanh nghiệp: ai quyết định mô hình?

Người quản lý: ai chỉ đạo?

Bộ phận marketing: ai xây dựng nội dung quảng cáo?

Người đào tạo: ai hướng dẫn nhân viên tuyên bố “chữa khỏi ung thư”?

Nhân viên bán hàng: ai trực tiếp đưa ra thông tin gian dối?

Bộ phận tài chính: tiền 50 triệu đồng được chuyển về đâu?

Trách nhiệm của từng người phải được xác định dựa trên hành vi, vai trò, lỗi và chứng cứ cụ thể.

7. Trách nhiệm dân sự

Nếu giao dịch gây thiệt hại, người bệnh có thể xem xét các yêu cầu:

• hoàn trả tiền;
• chấm dứt hoặc xử lý giao dịch theo quy định pháp luật;
• yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu có căn cứ;
• yêu cầu cung cấp hóa đơn, chứng từ;
• khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện theo quy định.

Luật An toàn thực phẩm cũng ghi nhận quyền của người tiêu dùng thực phẩm được cung cấp thông tin trung thực, khiếu nại, tố cáo, khởi kiện và yêu cầu bồi thường khi có căn cứ.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

1. Không biến nỗi sợ chết thành công cụ bán hàng

Người mắc bệnh hiểm nghèo thường đứng trước áp lực rất lớn về: sợ hãi → tuyệt vọng → tìm kiếm hy vọng → dễ tin vào lời hứa chữa bệnh → chấp nhận chi phí cao. Vì vậy, doanh nghiệp kinh doanh sản phẩm sức khỏe càng phải có chuẩn mực đạo đức cao hơn. Không được biến sự tuyệt vọng của người bệnh thành phương tiện gia tăng doanh thu.

2. Giáo dục người bệnh nhận diện “bẫy chữa bệnh thần tốc”

Trước khi chi khoản tiền lớn, người bệnh cần kiểm tra:

1. Sản phẩm là thuốc hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe?
2. Công dụng được công bố chính thức là gì?
3. Có tài liệu khoa học đáng tin cậy chứng minh tuyên bố đó không?
4. Người bán có yêu cầu ngừng điều trị y khoa hay không?
5. Có lời hứa “chắc chắn khỏi bệnh” hay không?
6. Có yêu cầu chuyển tiền ngay hoặc mua cả liệu trình rất lớn không?
7. Có hợp đồng, hóa đơn và chứng từ đầy đủ không? 

3. Quản trị doanh nghiệp phải có “hàng rào đạo đức”

Doanh nghiệp phải xây dựng:

• bộ quy tắc đạo đức bán hàng;
• quy trình kiểm duyệt quảng cáo;
• cơ chế kiểm soát nội dung tư vấn;
• đào tạo nhân viên về giới hạn tư vấn sức khỏe;
• cấm tuyên bố sản phẩm có khả năng chữa bệnh nếu pháp luật không cho phép;
• cơ chế xử lý người bán vi phạm;
• hệ thống tiếp nhận khiếu nại;
• kiểm toán nội bộ đối với mạng lưới bán hàng;
• kiểm soát dòng tiền và hoa hồng.

4. Trách nhiệm của ban lãnh đạo

Cần trả lời 6 câu hỏi: Ai nghĩ ra sản phẩm? Ai đặt giá 50 triệu đồng? Ai xây dựng kịch bản “chữa khỏi ung thư”? Ai đào tạo đội ngũ bán hàng? Ai phê duyệt quảng cáo? Ai hưởng lợi từ số tiền người bệnh đã thanh toán?

Nếu chứng cứ cho thấy hành vi được tổ chức có hệ thống từ cấp quản lý thì trách nhiệm của từng cá nhân phải được xem xét tương ứng với vai trò và hành vi thực tế.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

1. Giải pháp pháp lý: “4 lớp bảo vệ”

Lớp 1 – Kiểm tra sản phẩm

Kiểm tra: công bố sản phẩm → thành phần → công dụng → tiêu chuẩn → nội dung quảng cáo.

Lớp 2 – Kiểm tra mô hình kinh doanh

Xác định: có giấy chứng nhận bán hàng đa cấp hay không → mạng lưới hoạt động thế nào → chính sách hoa hồng ra sao → có yêu cầu mua hàng để tham gia hay không.

Lớp 3 – Kiểm soát quảng cáo

Mọi nội dung liên quan đến bệnh ung thư phải được kiểm soát đặc biệt. Không được biến:  “hỗ trợ sức khỏe” → “điều trị” → “chữa khỏi ung thư”.Ba khái niệm này có ý nghĩa pháp lý và chuyên môn hoàn toàn khác nhau.

Lớp 4 – Kiểm soát giao dịch

Phải lưu giữ: hợp đồng → hóa đơn → chứng từ thanh toán → tin nhắn → ghi âm/ghi hình hợp pháp → quảng cáo → dữ liệu hoa hồng → dòng tiền.

2. Giải pháp xử lý khi có dấu hiệu vi phạm

Trình tự nên được mô tả đúng pháp luật: Tiếp nhận tố giác → kiểm tra, xác minh nguồn tin → thu thập chứng cứ → xác định hành vi và người liên quan → khởi tố vụ án nếu có căn cứ → khởi tố bị can nếu đủ căn cứ → áp dụng biện pháp ngăn chặn theo luật định → điều tra dòng tiền → truy tố → xét xử.

Không nên viết đơn giản là “Cục điều tra kinh tế phục kích rồi bắt giam ban sáng lập”, bởi việc bắt, tạm giữ, tạm giam và các biện pháp tố tụng khác phải được thực hiện bởi cơ quan, người có thẩm quyền và theo đúng điều kiện, trình tự pháp luật tố tụng hình sự.

3. Giải pháp đối với người bệnh

Người bệnh cần:

• không tự ý ngừng phác đồ điều trị do cơ sở khám chữa bệnh chỉ định chỉ vì lời hứa của người bán;
• không chuyển khoản số tiền lớn khi chưa kiểm chứng;
• yêu cầu hợp đồng và hóa đơn;
• yêu cầu cung cấp tài liệu chứng minh công dụng;
• lưu giữ toàn bộ quảng cáo và tin nhắn;
• ghi nhận danh tính người tư vấn;
• yêu cầu hoàn tiền khi có căn cứ;
• phản ánh với cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

4. Giải pháp quản trị dài hạn

Doanh nghiệp kinh doanh sản phẩm sức khỏe cần xây dựng mô hình:  “Tuân thủ pháp luật – minh bạch thông tin – kiểm soát quảng cáo – bảo vệ người tiêu dùng – trách nhiệm xã hội.” Đặc biệt, không đặt chỉ tiêu doanh số lên trên việc bảo đảm thông tin trung thực về sản phẩm.

KẾT LUẬN

Tình huống số 569 là trường hợp có thể đồng thời đặt ra nhiều tầng trách nhiệm pháp lý: quản lý hoạt động bán hàng đa cấp, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, an toàn thực phẩm, quảng cáo, trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự.

Điểm trọng tâm không phải chỉ là việc sản phẩm có bán được với giá 50 triệu đồng hay không, mà phải làm rõ: Doanh nghiệp có hoạt động đa cấp trái phép không? Có gian dối về công dụng sản phẩm không? Có lợi dụng hoàn cảnh bệnh hiểm nghèo để ép người bệnh giao tiền không? Có tổ chức, chỉ đạo và phân chia lợi ích từ hành vi đó không? Có đủ chứng cứ chứng minh mục đích chiếm đoạt tài sản để xem xét Điều 174 BLHS hay không?

Về phương diện quản trị, bài học cốt lõi là: Kinh doanh sản phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe phải đặt tính trung thực và an toàn của người tiêu dùng lên hàng đầu; không thể biến nỗi sợ bệnh tật và hy vọng sống của người bệnh thành công cụ để tạo doanh thu.

Một hệ thống quản trị tốt phải tạo ra hàng rào pháp lý, đạo đức và kiểm soát nội bộ để ngăn chặn việc lợi dụng người bệnh ngay từ khâu quảng cáo, tư vấn, ký hợp đồng cho đến thu tiền và trả hoa hồng.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.