Pháp luật về kinh tế, Pháp lý quốc tế
TÌNH HUỐNG SỐ 511: STARTUP HỢP TÁC VỚI VIỆN NGHIÊN CỨU – AI SỞ HỮU KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHUNG?
Th9
TÌNH HUỐNG SỐ 511: STARTUP HỢP TÁC VỚI VIỆN NGHIÊN CỨU – AI SỞ HỮU KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHUNG?
Trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, startup thường có ý tưởng, vốn và nhu cầu thương mại hóa, trong khi viện nghiên cứu có đội ngũ chuyên gia, phòng thí nghiệm và năng lực nghiên cứu chuyên sâu. Sự kết hợp này có thể tạo ra những sản phẩm khoa học – công nghệ có giá trị lớn. Nhưng một câu hỏi thường bị bỏ quên ngay từ đầu là: “Kết quả nghiên cứu thuộc về ai?”
Nếu hợp đồng không quy định rõ, tranh chấp có thể phát sinh ngay khi dự án thành công: startup cho rằng mình bỏ tiền nên phải được sở hữu; viện nghiên cứu cho rằng các nhà khoa học trực tiếp tạo ra kết quả nên viện có quyền; còn các nhà nghiên cứu có thể cho rằng mình phải được ghi nhận với tư cách tác giả.
Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cho vấn đề này.
I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ
Startup Tech Việt phát triển công nghệ vật liệu mới và muốn thương mại hóa một sản phẩm phục vụ ngành sản xuất. Do chưa có phòng thí nghiệm và đội ngũ nghiên cứu chuyên sâu, Tech Việt ký hợp đồng hợp tác với Viện Nghiên cứu X.
Theo thỏa thuận ban đầu, Tech Việt cung cấp 3 tỷ đồng kinh phí, dữ liệu thị trường và yêu cầu nghiên cứu. Viện X bố trí các nhà khoa học, phòng thí nghiệm, thiết bị và trực tiếp thực hiện phần lớn hoạt động nghiên cứu. Sau 18 tháng, nhóm nghiên cứu tạo ra một giải pháp kỹ thuật mới, đồng thời hình thành bộ dữ liệu thử nghiệm và quy trình công nghệ có khả năng thương mại hóa.
Khi dự án hoàn thành, Tech Việt muốn đứng tên đăng ký và khai thác toàn bộ quyền sở hữu trí tuệ với lý do công ty là bên tài trợ chính. Viện X không đồng ý và cho rằng kết quả được tạo ra bằng nguồn lực, cơ sở vật chất và công sức nghiên cứu của viện. Một số nhà nghiên cứu cũng cho rằng họ phải được ghi nhận là tác giả.
Đáng chú ý, hợp đồng ban đầu chỉ ghi chung rằng “hai bên phối hợp nghiên cứu và khai thác kết quả theo thỏa thuận”, nhưng không quy định cụ thể ai là chủ sở hữu, ai có quyền đăng ký sáng chế, ai được thương mại hóa và doanh thu được phân chia như thế nào. Vậy ai có quyền sở hữu kết quả nghiên cứu?
II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”
- Kết quả nghiên cứu không chỉ được xác định theo người bỏ tiền
Theo khoản 1 Điều 25 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025, tổ chức, cá nhân đóng góp tài sản, tài chính để thực hiện nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo là chủ sở hữu kết quả tương ứng với tỷ lệ đóng góp theo thỏa thuận, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc kết quả thuộc phạm vi bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của người khác.
Như vậy, trong tình huống Tech Việt đầu tư 3 tỷ đồng nhưng Viện Nghiên cứu X đóng góp nhân lực, phòng thí nghiệm, thiết bị và hoạt động nghiên cứu, không thể chỉ căn cứ vào số tiền Tech Việt bỏ ra để kết luận Startup đương nhiên sở hữu toàn bộ kết quả. Điểm quan trọng là phải xác định tỷ lệ đóng góp và thỏa thuận của các bên.
- Hợp đồng hợp tác nghiên cứu có vai trò quyết định
Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 đặt trọng tâm vào việc xác định quyền quản lý, sử dụng và quyền sở hữu kết quả trên cơ sở đóng góp và thỏa thuận của các bên.
Do đó, hợp đồng giữa Tech Việt và Viện Nghiên cứu X cần được xem xét trước tiên để xác định:
- Ai đóng góp tài chính, tài sản, thiết bị và nhân lực;
- Tỷ lệ đóng góp của mỗi bên;
- Kết quả nào thuộc quyền sở hữu của bên nào;
- Kết quả nào thuộc sở hữu chung;
- Ai có quyền đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ;
- Ai có quyền khai thác, chuyển giao và thương mại hóa;
- Cách phân chia doanh thu, lợi nhuận;
- Quyền của các nhà nghiên cứu trực tiếp tạo ra kết quả.
Trong tình huống này, điều khoản chỉ quy định “hai bên hợp tác và khai thác kết quả theo thỏa thuận” là chưa đủ cụ thể để giải quyết toàn bộ vấn đề sở hữu khi dự án thành công.
- Cần phân biệt “chủ sở hữu” và “tác giả”
Một nhà khoa học trực tiếp tạo ra giải pháp kỹ thuật có thể có tư cách tác giả, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc cá nhân đó đương nhiên là chủ sở hữu toàn bộ kết quả.
Điều 28 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 xác định tác giả của kết quả nghiên cứu là người trực tiếp tạo ra kết quả; nếu có từ hai người trở lên cùng trực tiếp tạo ra thì là đồng tác giả.
Đồng thời, đối với kết quả không sử dụng ngân sách nhà nước, chủ sở hữu có thể quyết định việc xử lý lợi nhuận từ thương mại hóa, bao gồm cả việc thưởng cho tác giả.
Vì vậy, các nhà khoa học của Viện có thể có quyền được ghi nhận tư cách tác giả và hưởng lợi ích phù hợp, trong khi quyền sở hữu kết quả lại thuộc về Startup, Viện hoặc cả hai bên theo thỏa thuận và tỷ lệ đóng góp.
- Quyền thương mại hóa phải được xác định rõ
Theo Điều 27 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025, chủ sở hữu kết quả nghiên cứu có quyền quyết định việc thương mại hóa. Các hình thức có thể bao gồm chuyển nhượng, chuyển giao quyền sử dụng, hợp tác, liên doanh, liên kết, thành lập doanh nghiệp hoặc tự khai thác, sử dụng.
Do đó, nếu Tech Việt muốn độc quyền đưa công nghệ ra thị trường, quyền này cần được xác định rõ trong hợp đồng hợp tác nghiên cứu, thay vì chỉ dựa trên lập luận “Startup là bên bỏ vốn”.
Kết luận pháp lý
Tech Việt không đương nhiên sở hữu 100% kết quả nghiên cứu chỉ vì đã đầu tư 3 tỷ đồng. Theo khoản 1 Điều 25 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025, quyền sở hữu về nguyên tắc được xác định tương ứng với tỷ lệ đóng góp theo thỏa thuận, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc có vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ của chủ thể khác.
Do đó, cần đối chiếu hợp đồng hợp tác nghiên cứu, tỷ lệ đóng góp tài chính – tài sản – nhân lực – công nghệ của từng bên và bản chất cụ thể của kết quả nghiên cứu để xác định quyền sở hữu.
Đối với các nhà khoa học trực tiếp tạo ra kết quả, cần tiếp tục xác định tư cách tác giả, quyền được ghi nhận và quyền lợi từ việc thương mại hóa theo Điều 28 và các quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.
Tóm lại, để xác định bên nào là chủ sở hữu cần xác định đồng thời ba vấn đề: ai đóng góp – các bên đã thỏa thuận gì – kết quả được pháp luật bảo hộ dưới hình thức nào.
III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”
Tranh chấp sở hữu trí tuệ trong hợp tác nghiên cứu thường không bắt đầu khi dự án thất bại, mà bắt đầu ngay từ khi dự án thành công nhưng các bên không thống nhất cách chia sẻ thành quả.
Startup thường tập trung vào câu hỏi: “Tôi bỏ vốn, vậy tôi sở hữu gì?”
Trong khi viện nghiên cứu quan tâm: “Nhà khoa học của chúng tôi tạo ra kết quả, vậy họ được ghi nhận như thế nào?”
Hai cách nhìn này không nhất thiết đối lập. Vấn đề là doanh nghiệp và viện nghiên cứu chưa xây dựng được cơ chế phân định quyền và lợi ích ngay từ đầu.
Một cơ chế tốt cần đồng thời bảo đảm ba yếu tố: Nhà đầu tư được bảo vệ – nhà nghiên cứu được ghi nhận – kết quả được thương mại hóa hiệu quả.
IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG
- Thiết lập điều khoản SHTT ngay trong hợp đồng
Hợp đồng hợp tác nghiên cứu phải xác định rõ: quyền sở hữu – quyền đăng ký – quyền công bố – quyền khai thác – quyền chuyển giao – phân chia doanh thu – trách nhiệm bảo mật.
- Phân biệt “tài sản có trước” và “kết quả tạo ra trong dự án”
Các bên cần xác định rõ công nghệ, dữ liệu, phần mềm, sáng chế hoặc bí quyết mà mỗi bên đã có trước khi hợp tác và kết quả mới được tạo ra trong quá trình hợp tác.
- Xác định tỷ lệ đóng góp và quyền lợi
Không chỉ tính tiền. Cần ghi nhận cả nhân lực, phòng thí nghiệm, thiết bị, dữ liệu, công nghệ nền, chuyên môn và chi phí nghiên cứu.
- Quy định cơ chế đăng ký và thương mại hóa
Phải xác định trước ai đứng tên đơn đăng ký, ai chịu chi phí bảo hộ, ai được cấp phép cho bên thứ ba và quyền quyết định khi muốn chuyển giao công nghệ.
- Ghi nhận tác giả
Dù quyền sở hữu thuộc về tổ chức, cần bảo đảm việc ghi nhận người trực tiếp sáng tạo theo quy định pháp luật và thỏa thuận giữa các bên.
- Xây dựng cơ chế xử lý khi hợp tác chấm dứt
Hợp đồng cần dự liệu trường hợp dự án thất bại, một bên rút khỏi dự án hoặc kết quả nghiên cứu chưa hoàn thiện: dữ liệu thuộc về ai, chi phí đã đầu tư xử lý thế nào và quyền khai thác được phân định ra sao.
Một hợp đồng nghiên cứu tốt không chỉ trả lời “ai sở hữu kết quả”, mà phải trả lời cả “ai được đăng ký, ai được khai thác và ai được hưởng lợi từ kết quả đó”.
GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/
hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.