TÌNH HUỐNG SỐ 948: NHÀ MÁY SỬA CHỮA ĐÓNG TÀU BIỂN XẢ CÁT TẨY RỈ BỤI SƠN BAY BÁM DÀY ĐẶC VÀO LỒNG BÈ NUÔI CÁ VƯỢC CÁ MÚ ĐẶC SẢN VEN BỜ CỦA NGƯ DÂN?

Với ngư dân ven bờ, lồng bè cá vược, cá mú là cả vốn liếng, thường được dựng nên từ tiền vay và công sức nhiều năm. Một lớp bụi sơn, cát tẩy rỉ phủ dày từ nhà máy đóng tàu bên bờ đủ khiến cá bỏ ăn, chết hàng loạt, và chủ lồng bè đứng giữa biển nhìn tài sản trôi theo sóng.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1: Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Nhà máy sửa chữa, đóng tàu biển của Công ty S đặt ven vịnh thuộc xã X (tỉnh Y), cách khu lồng bè nuôi cá vược, cá mú của 20 hộ ngư dân khoảng 300 mét. Tháng 9/2026, nhà máy nhận sửa chữa nhiều tàu lớn, thi công phun cát tẩy rỉ vỏ tàu ngoài trời, không có buồng kín, không che chắn. Bụi cát, bụi sơn cũ và sơn mới bay theo gió, bám dày lên mặt nước, lưới, lồng bè; phần cát thải cũng bị cuốn xuống mép nước.

Chỉ sau ít ngày, cá vược, cá mú trong lồng bỏ ăn, nổi đầu, bơi lờ đờ, rồi chết dần. Nhiều hộ mất hàng tấn cá thương phẩm sắp thu hoạch, tổng thiệt hại ước tính hàng tỷ đồng. Ngư dân đến công ty phản ánh, được trả lời: “Chúng tôi làm đúng quy trình đóng tàu, có giấy phép. Cá chết là do thời tiết, bệnh dịch, đâu phải do chúng tôi”.

Câu hỏi đặt ra: Nhà máy có vi phạm quy định về bảo vệ môi trường không? Ngư dân làm thế nào để chứng minh bụi sơn, cát tẩy rỉ là nguyên nhân gây chết cá và đòi bồi thường?

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về mặt pháp luật, “có giấy phép, làm đúng quy trình” không đủ để loại trừ trách nhiệm nếu hoạt động thực tế gây ô nhiễm môi trường nước, ảnh hưởng đến hoạt động nuôi trồng thủy sản của người khác. Việc xử lý dựa trên các căn cứ sau:

Quy định về bảo vệ môi trường và chất thải nguy hại

Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định cơ sở có phát sinh bụi, khí thải, chất thải phải thu gom, xử lý, giảm thiểu, kiểm soát phát tán; không để bụi, chất thải phát tán ra môi trường xung quanh vượt quy chuẩn. Cát tẩy rỉ có lẫn sơn cũ (có thể chứa kim loại nặng như chì, đồng, thiếc hữu cơ, các hợp chất độc hại) và bụi sơn có nhiều khả năng thuộc nhóm chất thải nguy hại, phải được phân loại, thu gom, lưu giữ, chuyển giao đơn vị có chức năng xử lý theo quy định. Pháp luật về bảo vệ môi trường biển, hải đảo nghiêm cấm các hành vi thải chất độc hại làm ô nhiễm vùng biển, ven bờ.

Quy định về thủy sản

Luật Thủy sản 2017 quy định bảo vệ môi trường, nguồn lợi thủy sản và hoạt động nuôi trồng thủy sản; cơ sở nuôi trồng được bảo vệ quyền hợp pháp, và nghiêm cấm các hành vi gây ô nhiễm môi trường nuôi trồng thủy sản. Người gây ô nhiễm làm thiệt hại phải khắc phục, bồi thường.

Xử phạt vi phạm hành chính và biện pháp khắc phục

Các hành vi phát tán bụi, chất thải vượt quy chuẩn, không có biện pháp che chắn, không phân loại, quản lý chất thải nguy hại, gây ô nhiễm môi trường nước bị xử phạt theo nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, thủy sản, tài nguyên môi trường biển. Ngoài phạt tiền, có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn đối với công đoạn gây ô nhiễm, buộc khắc phục ô nhiễm, buộc thu gom, xử lý chất thải, buộc lắp đặt thiết bị che chắn, thu bụi (Điều 28 Luật Xử lý vi phạm hành chính). Mức phạt cụ thể cần đối chiếu nghị định hiện hành.

Trách nhiệm hình sự

Tùy mức độ, hành vi có thể bị xem xét theo Điều 235 Bộ luật Hình sự (tội gây ô nhiễm môi trường, đã được sửa đổi bởi Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2025), Điều 236 (vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại) và Điều 242 (tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản) khi đủ dấu hiệu theo luật định. Việc áp dụng phụ thuộc kết quả quan trắc, giám định mức độ ô nhiễm, thiệt hại; pháp nhân thương mại cũng có thể chịu trách nhiệm hình sự theo quy định.

Trách nhiệm dân sự

Theo Bộ luật Dân sự 2015, người làm ô nhiễm môi trường gây thiệt hại phải bồi thường (Điều 584, 589, 602): giá trị cá chết, thu nhập bị mất, chi phí cá giống, thức ăn, công chăm sóc, chi phí vệ sinh lồng bè, chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại. Điểm khó nhất là chứng minh mối liên hệ nhân quả giữa bụi, cát thải và việc cá chết.

Áp dụng vào tình huống:

• Về hành vi: thi công phun cát tẩy rỉ ngoài trời, không che chắn, để bụi phát tán sang mặt nước là dấu hiệu rõ về thiếu biện pháp kiểm soát.
• Về chứng cứ: cần lấy mẫu bụi bám trên lồng, mẫu nước, trầm tích, mẫu cá (mang, nội tạng), so sánh thành phần bụi sơn, kim loại nặng; hình ảnh, video; thời điểm, hướng gió; hồ sơ nuôi (mật độ, thức ăn, nhật ký).
• Về nguyên nhân khác: phải loại trừ bệnh dịch, thiếu oxy, nhiệt độ, độ mặn, tảo độc, bằng xét nghiệm của cơ quan chuyên môn thủy sản.

Kết luận pháp lý: nếu chứng minh được bụi sơn, cát tẩy rỉ từ nhà máy là nguyên nhân gây chết cá, Công ty S đối mặt với xử phạt hành chính, đình chỉ, buộc khắc phục, bồi thường và có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Việc xác định thuộc thẩm quyền của cơ quan quản lý môi trường, thủy sản, cơ quan điều tra và Tòa án.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Ngư dân nuôi cá lồng thường vay vốn ngân hàng hoặc vay mượn họ hàng, thu hoạch đúng vụ là hy vọng trả nợ. Khi cá chết, họ mất cả thu nhập lẫn niềm tin, có người rơi vào hoảng loạn, tức giận, muốn chặn cổng nhà máy hoặc đập phá. Phía công ty, tâm lý “chúng tôi là đơn vị lớn, cá chết là chuyện thiên nhiên” khiến họ dễ phủ nhận, trì hoãn. Mâu thuẫn như vậy càng kéo dài, càng khó hàn gắn.

Giáo dục cộng đồng cần hướng ngư dân tới phản ứng có tổ chức: giữ nguyên hiện trường, lấy mẫu đúng cách, lập hồ sơ thiệt hại, cử đại diện thương lượng. Đồng thời, doanh nghiệp cần hiểu rằng trách nhiệm xã hội bắt đầu từ việc lắng nghe những người sống cạnh nhà máy, thay vì chờ đến khi vụ việc thành khủng hoảng.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro

Nhà máy đóng, sửa chữa tàu cần thực hiện tẩy rỉ, phun sơn trong buồng kín hoặc có màn che, thiết bị hút, lọc bụi; thu gom cát thải, sơn thải có biện pháp chống phát tán; theo dõi thời tiết, ngừng thi công khi gió mạnh; phân loại, ký hợp đồng chuyển giao chất thải nguy hại; quan trắc môi trường nước và trầm tích định kỳ; có kênh tiếp nhận phản ánh và quỹ khắc phục sự cố. Ngư dân nên liên kết thành tổ nhóm, hợp tác xã nuôi trồng, ghi chép nhật ký nuôi, lưu hợp đồng, hóa đơn, cân nhắc bảo hiểm thủy sản. Chính quyền cần quy hoạch rõ vùng nuôi trồng, vùng công nghiệp, giữ khoảng cách an toàn và kiểm tra định kỳ.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý thấu tình đạt lý, bảo đảm quyền lợi của ngư dân và hoạt động hợp pháp của doanh nghiệp, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra phương án 3 bước như sau:

Bước 1 – Bảo toàn chứng cứ và hạn chế thiệt hại ngay:Ngư dân chụp ảnh, quay video lớp bụi bám, cá chết, hướng gió, giữ lại một phần lưới, dây, cá chết (bảo quản đúng cách), ghi thời gian, vị trí. Báo ngay Ủy ban nhân dân xã, cơ quan quản lý thủy sản, môi trường để lập biên bản hiện trường và hướng dẫn xử lý cá chết (tránh vứt bừa gây ô nhiễm, lây bệnh). Đề nghị nhà máy tạm dừng công đoạn phun cát, che chắn.

Bước 2 – Lấy mẫu, quan trắc, giám định nguyên nhân: Cơ quan chức năng lấy mẫu bụi, nước, trầm tích, mẫu cá, mẫu cát tẩy rỉ, mẫu sơn tại nhà máy; lập biên bản, niêm phong, gửi tổ chức phân tích đủ điều kiện; đồng thời cơ quan thủy sản xét nghiệm bệnh, loại trừ nguyên nhân khác. Kiểm tra hồ sơ môi trường của nhà máy, hợp đồng thu gom chất thải nguy hại. Căn cứ kết quả, lập biên bản vi phạm hành chính, xử phạt, buộc khắc phục; nếu có dấu hiệu tội phạm, chuyển cơ quan điều tra.

Bước 3 – Lập hồ sơ thiệt hại, thương lượng và khởi kiện nếu cần: Các hộ phối hợp lập bảng kê thiệt hại từng hộ (số lồng, loại cá, số lượng, chi phí đầu tư, giá bán dự kiến), kèm chứng cứ và biên bản kiểm tra. Cử đại diện làm việc với Công ty S dưới sự chứng kiến của chính quyền để thống nhất bồi thường, hỗ trợ vệ sinh lồng bè, thả giống lại. Nếu không thành, ngư dân có thể khiếu nại, tố cáo, hoặc khởi kiện yêu cầu bồi thường tại Tòa án, đồng thời đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để ngăn thiệt hại tiếp diễn.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.