TÌNH HUỐNG SỐ 749: NGƯ DÂN SỬ DỤNG HÓA CHẤT CẤM (THUỐC GÂY MÊ, CYANUA) BƠM THẲNG VÀO RẠN SAN HÔ VEN BỜ ĐỂ BẮT CÁ MÚ, CÁ CẢNH BIỂN LÀM CHẾT RỤI HỆ SINH THÁI RẠN SAN HÔ BẢO TỒN?

TÌNH HUỐNG SỐ 749: NGƯ DÂN SỬ DỤNG HÓA CHẤT CẤM (THUỐC GÂY MÊ, CYANUA) BƠM THẲNG VÀO RẠN SAN HÔ VEN BỜ ĐỂ BẮT CÁ MÚ, CÁ CẢNH BIỂN LÀM CHẾT RỤI HỆ SINH THÁI RẠN SAN HÔ BẢO TỒN?

Rạn san hô được ví như “rừng nhiệt đới của biển”, là nơi sinh sống và sinh sản của nhiều loài thủy sản. Thế nhưng chỉ vì lợi nhuận từ cá mú, cá cảnh biển sống, một số người vẫn dùng hóa chất độc hại để đánh bắt, đẩy cả hệ sinh thái đến chỗ chết rụi.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp hài hòa cả về lý lẫn tình.

1: Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tại xã X, tỉnh Y có khu rạn san hô ven bờ nằm trong khu vực bảo tồn biển. Ông A cùng vài người trong nhóm ghe cào nhỏ cho biết gần đây cá mú, cá cảnh biển sống bán cho nhà hàng, đầu mối thu mua giá rất cao. Nghe lời ông B, chủ một cơ sở thu mua cá sống, nhóm ông A dùng cyanua và thuốc gây mê pha loãng, bơm thẳng vào các hốc san hô để cá bị mê rồi bắt bằng tay. Mỗi đêm, nhóm thu về vài chục triệu đồng.

Sau vài tháng, ông C (tổ trưởng tổ tự quản nghề cá của thôn) đi lặn kiểm tra thì thấy hàng loạt mảng san hô bạc trắng, chết hàng loạt, cá nhỏ bỏ đi. Ông A cho rằng “chỉ bắt vài con cá, san hô đâu phải của riêng ai”, còn ông B nói “tôi chỉ mua hàng, ai bắt thế nào tôi không biết”. Người dân trong thôn lo sợ mất nguồn lợi, còn ông C đang băn khoăn không biết xử lý thế nào.

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về mặt pháp luật, lập luận của ông A và ông B đều không có cơ sở. Hành vi này có thể bị xử lý ở cả ba tầng: cấm theo Luật Thủy sản, xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.

1. Hành vi bị nghiêm cấm theo Luật Thủy sản: Điều 10 Luật Thủy sản 2017 (được sửa đổi bởi Luật số 146/2025/QH15 có hiệu lực từ 01/01/2026) nghiêm cấm:

“Sử dụng chất, hóa chất cấm, chất độc, chất nổ, xung điện, dòng điện, phương pháp, phương tiện, ngư cụ khai thác có tính hủy diệt, tận diệt để khai thác nguồn lợi thủy sản.”

Cyanua và thuốc gây mê bơm vào hốc san hô đều thuộc nhóm hóa chất, chất độc bị cấm và là phương pháp hủy diệt, tận diệt, gây hại cả cá được bắt lẫn san hô, sinh vật nền của rạn. Việc làm này càng nghiêm trọng khi xảy ra trong khu vực bảo tồn.

2. Xử phạt vi phạm hành chính: Theo Điều 30 Nghị định 246/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ 18/8/2026), hành vi sử dụng chất cấm, hóa chất cấm, chất độc để khai thác thủy sản mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự bị phạt từ 5 triệu đến 50 triệu đồng tùy trường hợp, tổ chức bị phạt gấp đôi. Ngoài ra còn bị tịch thu tang vật, tước giấy phép khai thác, buộc tiêu hủy chất cấm và thủy sản khai thác.
3. Truy cứu trách nhiệm hình sự: Điều 242 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi năm 2017 và bởi Luật số 86/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/7/2026) quy định tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản. Người dùng chất độc, hóa chất, phương pháp hủy diệt gây thiệt hại nguồn lợi thủy sản từ 100 triệu đồng, hoặc thủy sản thu được từ 50 triệu đồng, hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Nếu gây thiệt hại từ 1,5 tỷ đồng trở lên hoặc thủy sản thu được từ 500 triệu đồng trở lên, mức phạt tù là từ 5 năm đến 10 năm. Thiệt hại với rạn san hô bảo tồn do cơ quan chuyên môn xác định, nên rất có thể vượt các ngưỡng này. Nếu loài bị bắt thuộc loài nguy cấp, quý hiếm thì còn xem xét tội theo Điều 244.

Đáng chú ý, ông B không thể chối trách nhiệm: người đặt mua, tổ chức, hỗ trợ có thể bị xử lý với vai trò đồng phạm. Còn pháp nhân thương mại (nhà hàng, công ty thu mua) phạm tội cũng bị phạt tiền từ 600 triệu đến 2 tỷ đồng ở khung cơ bản.

Kết luận pháp lý: Hành vi của nhóm ông A và ông B vi phạm điều cấm của Luật Thủy sản, và với thiệt hại lớn như tình huống nêu, hoàn toàn có thể bị khởi tố về tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản theo Điều 242 Bộ luật Hình sự.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Nhiều ngư dân nghèo bị cuốn vào việc này vì áp lực mưu sinh và lời hứa thu nhập nhanh. Tâm lý “ai cũng làm”, “biển là của chung” khiến họ coi nhẹ hậu quả lâu dài. Thực ra rạn san hô là “cần câu” của chính cộng đồng, chết rạn là mất nghề của cả con cháu. Giáo dục cần giúp người dân hiểu rằng lợi ích hôm nay không thể đánh đổi bằng tương lai của biển, và cần nhắc người mua cũng phải chịu trách nhiệm với việc mình thúc đẩy.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro

Về phía địa phương và Ban quản lý khu bảo tồn, rủi ro nằm ở chỗ buông lỏng tuần tra và không kiểm soát đầu ra của chuỗi tiêu thụ. Cần tăng giám sát cộng đồng, kiểm soát nguồn gốc cá sống tại nhà hàng, đầu mối thu mua, đồng thời tạo sinh kế thay thế như nuôi trồng bền vững hoặc du lịch lặn ngắm san hô.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết triệt để vấn đề một cách thấu tình đạt lý, bảo vệ rạn san hô và giảm thiểu chi phí xã hội, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra phương án 3 bước như sau:

Bước 1 – Bảo vệ hiện trường và báo cáo kịp thời: Ông C và tổ tự quản cần ghi hình, lấy tọa độ khu vực san hô chết, không tự ý đối đầu, rồi báo ngay UBND xã X, Ban quản lý khu bảo tồn biển, Kiểm ngư hoặc Công an. Đề nghị cơ quan chuyên môn đánh giá, xác định mức thiệt hại, đây là căn cứ để xử lý hành chính hay hình sự.

Bước 2 – Tuyên truyền, phục hồi và hỗ trợ sinh kế (Hòa giải nhân văn): Những người mới vi phạm, thiệt hại nhỏ, biết ăn năn thì xử lý hành chính nghiêm, buộc cam kết không tái phạm, tham gia phục hồi rạn. Chính quyền và các đoàn thể hỗ trợ chuyển đổi sinh kế như nuôi biển bền vững, làm hướng dẫn viên lặn biển. Đây không chỉ để răn đe mà còn để người dân thấy có đường thoát nghèo hợp pháp.

Bước 3 – Xử lý hình sự đối với hành vi nghiêm trọng, tái phạm và đầu mối tiêu thụ (Giải pháp cuối cùng): Nếu thiệt hại đạt ngưỡng hoặc tái phạm, cơ quan có thẩm quyền khởi tố, điều tra cả người trực tiếp bắt cá lẫn đầu mối thu mua, tổ chức. Đồng thời yêu cầu khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại nguồn lợi theo quy định.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.