TÌNH HUỐNG SỐ 598: NGƯỜI DÂN VÙNG CAO TỰ Ý ĐỐT DỌN NƯƠNG RẪY VÀO NGÀY NẮNG NÓNG ĐỈNH ĐIỂM KHÔNG THÔNG BÁO BAN LÂM NGHIỆP XÃ, LÀM LỬA CHÁY LAN THIÊU RỤI 5HA RỪNG SẢN XUẤT CỦA HỘ BÊN CẠNH XỬ LÝ THẾ NÀO?

TÌNH HUỐNG SỐ 598: NGƯỜI DÂN VÙNG CAO TỰ Ý ĐỐT DỌN NƯƠNG RẪY VÀO NGÀY NẮNG NÓNG ĐỈNH ĐIỂM KHÔNG THÔNG BÁO BAN LÂM NGHIỆP XÃ, LÀM LỬA CHÁY LAN THIÊU RỤI 5HA RỪNG SẢN XUẤT CỦA HỘ BÊN CẠNH XỬ LÝ THẾ NÀO?

Tình trạng đốt nương rẫy tùy tiện trong mùa khô hạn tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi là một nguyên nhân hàng đầu gây nên các vụ thảm họa cháy rừng lớn. Do tập quán canh tác lạc hậu kết hợp với sự chủ quan, thiếu hiểu biết pháp lý, nhiều hộ gia đình đã vô tình gây thiệt hại tài sản nặng nề cho các hộ xung quanh, đồng thời đối mặt với nguy cơ vướng vào vòng lao lý.

Cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để làm rõ trách nhiệm pháp lý cũng như tìm kiếm giải pháp ứng xử toàn diện, thấu tình đạt lý.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Gia đình ông Nguyễn Văn A (trú tại xã B, tỉnh C) sở hữu một diện tích nương rẫy giáp ranh với khu vực rừng trồng sản xuất (keo, tràm) diện tích 5ha của hộ gia đình ông Trần Văn M.

Vào trung tuần tháng 5/2026, thời tiết trong khu vực bước vào đợt nắng nóng đỉnh điểm, gay gắt dài ngày. Do muốn nhanh chóng làm sạch mặt bằng để kịp vụ gieo trồng mới, ông Nguyễn Văn A đã tự ý thu gom thực vật khô và châm lửa đốt dọn nương rẫy. Đáng chú ý, ông A thực hiện việc này vào buổi trưa – thời điểm gió to và nhiệt độ cao nhất trong ngày – đồng thời không thông báo cho Ban Lâm nghiệp xã hay trưởng bản theo đúng quy định an toàn phòng cháy chữa cháy (PCCC) rừng.

Do gió lớn và lá khô dày đặc, ngọn lửa nhanh chóng bùng phát dữ dội, vượt khỏi tầm kiểm soát của ông A. Lửa cháy lan sang toàn bộ 5ha rừng sản xuất đang đến kỳ thu hoạch của hộ ông Trần Văn M, thiêu rụi hoàn toàn cây trồng với ước tính thiệt hại kinh tế lên đến hơn 600 triệu đồng.

Tại cơ quan công an, ông A phân bua rằng do bao đời nay người dân trong bản vẫn có thói quen “phát nương đốt rẫy” như vậy, ông chỉ muốn dọn dẹp đất của nhà mình chứ không cố ý làm cháy rừng của ông M. Trong khi đó, gia đình ông M rất bức xúc, yêu cầu cơ quan chức năng xử lý hình sự và buộc ông A đền bù toàn bộ thiệt hại.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Việc tự ý đốt nương rẫy không tuân thủ các quy tắc an toàn PCCC rừng gây thiệt hại tài sản của người khác là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng cả về hình sự lẫn dân sự.

Quy định về phòng cháy, chữa cháy rừng theo Luật Lâm nghiệp 2017

Theo quy định tại Luật Lâm nghiệp 2017 (có hiệu lực từ năm 2019), các chủ rừng và hộ gia đình canh tác nương rẫy ven rừng phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc PCCC.

Điều 53 Luật Lâm nghiệp 2017 quy định về Phòng cháy và chữa cháy rừng:

“1. Chủ rừng có trách nhiệm lập và thực hiện phương án phòng cháy và chữa cháy rừng; chấp hành sự hướng dẫn, kiểm tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

…

3. Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân hoạt động trong rừng, ven rừng có trách nhiệm chấp hành các quy định về phòng cháy và chữa cháy rừng; không được đưa lửa, chất nổ, chất dễ cháy vào rừng trong mùa khô hạn.”

Đặc biệt, quy định hướng dẫn an toàn khi đốt nương rẫy bắt buộc người dân phải làm đường ranh cản lửa, chọn thời điểm ít gió (thường vào sáng sớm hoặc chiều mát) và bắt buộc phải thông báo trước cho Ban Lâm nghiệp xã hoặc Trưởng bản để bố trí lực lượng giám sát. Hành vi tự ý đốt rẫy vào ngày nắng nóng đỉnh điểm mà không thông báo của ông A là sự vi phạm pháp luật lâm nghiệp rõ ràng.

Trách nhiệm hình sự đối với hành vi vô ý gây thiệt hại tài sản

Mặc dù ông A không cố ý thiêu rụi rừng của ông M, nhưng sự lơ là, cẩu thả, không chấp hành các quy định an toàn khi sử dụng nguồn lửa đã cấu thành Tội vô ý gây thiệt hại đến tài sản theo Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Điều 240 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định Tội vô ý gây thiệt hại đến tài sản:

“1. Người nào vô ý gây thiệt hại cho tài sản của người khác trị giá từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng, thì bị phạt cảnh cáo hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm.

2. Phạm tội gây thiệt hại cho tài sản của người khác trị giá 200.000.000 đồng trở lên, thì bị phạt cải tạo không giam giữ từ 02 năm đến 03 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.”

Với khoản thiệt hại thực tế ước tính hơn 600 triệu đồng (vượt mức 200 triệu đồng), ông A phải đối mặt với khung hình phạt tại Khoản 2 Điều 240 Bộ luật Hình sự năm 2015, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức án phạt tù lên đến 02 năm.

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Song song với trách nhiệm hình sự, về mặt dân sự, ông A phải thực hiện nghĩa vụ bồi thường toàn bộ thiệt hại cho hộ ông M theo quy định tại Bộ luật Dân sự năm 2015.

Mức bồi thường bao gồm: Giá trị tài sản bị thiêu rụi (5ha rừng sản xuất), chi phí khắc phục hậu quả, dọn dẹp mặt bằng bị cháy và các khoản thu nhập thực tế bị mất/giảm sút từ việc không thể thu hoạch gỗ đúng thời hạn.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh Tâm lý – Giáo dục (Thói quen tư lợi và ý thức cộng đồng)

Tình huống trên phản ánh một thực trạng tâm lý phổ biến của không ít người dân vùng cao: Tư duy canh tác lối cũ, chủ quan và mang tính tư lợi ngắn hạn. Vì muốn tiết kiệm công sức, gian chi phí xử lý thực vật khô, ông A đã chọn giải pháp “đốt cho nhanh”. Việc không báo cáo chính quyền địa phương bắt nguồn từ tâm lý sợ phiền hà, ngại bị kiểm tra, nhắc nhở.

Sự thiếu hụt ý thức bảo vệ tài sản chung và bảo vệ môi trường sinh thái nông thôn thể hiện rõ khi cá nhân đặt sự tiện lợi của mình lên trên sự an toàn của cộng đồng. Đây là bài học giáo dục đắt giá: Tập quán canh tác nếu không gắn liền với hiểu biết pháp luật và trách nhiệm cộng đồng sẽ trở thành mối nguy hại khôn lường.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro và Quản trị địa phương

Đối với chính quyền địa phương (Ban Lâm nghiệp xã, Trưởng bản): Công tác quản trị địa phương còn bộc lộ kẽ hở trong khâu giám sát và tuyên truyền PCCC rừng mùa khô. Việc người dân tự ý châm lửa đốt rẫy giữa ban ngày vào đợt nắng nóng đỉnh điểm mà chính quyền không kịp thời phát hiện, ngăn chặn cho thấy tần suất tuần tra, quản lý địa bàn chưa thực sự sát sao.

Đối với người dân (Quản trị tài sản cá nhân): Gia đình ông M dù bị hại nhưng cũng rút ra bài học về việc quản trị rủi ro. Việc trồng rừng diện tích lớn giáp ranh nương rẫy của người dân đòi hỏi phải chủ động phối hợp làm đường ranh cản lửa phân tách tài sản, hoặc chủ động nhắc nhở, giám sát các hộ liền kề trong mùa cao điểm khô hạn.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý vụ việc vừa bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, vừa giải quyết thấu đáo vấn đề thiệt hại tài sản và giữ gìn tình nghĩa xóm giềng vùng cao, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất giải pháp tích hợp theo 3 bước:

Bước 1: Khắc phục hậu quả thiện chí và Hòa giải bồi thường thiệt hại (Trọng tâm)

Thiện chí nhận lỗi: Ông A cùng gia đình cần chủ động đến gặp hộ ông M, công khai xin lỗi và thừa nhận sự lơ là, cẩu thả của mình. Sự chân thành là bước đầu tiên để giảm bớt sự căng thẳng tâm lý giữa hai gia đình.

Thỏa thuận phương án đền bù: Hai bên cùng chính quyền địa phương thành lập hội đồng kiểm đếm, đánh giá chính xác mức độ thiệt hại của 5ha rừng. Do điều kiện kinh tế hộ ông A ở vùng cao có thể khó khăn, ông A nên đề xuất phương án bồi thường linh hoạt: Khấu trừ tài sản hiện có, trả góp theo đợt, hoặc đóng góp công lao động giúp ông M dọn dẹp thực địa và tái trồng lại đợt rừng mới.

Bước 2: Đề nghị xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Nếu ông A tích cực chủ động bồi thường, khắc phục phần lớn thiệt hại và nhận được sự đồng cảm từ phía ông M, ông M có thể viết Đơn xin giảm nhẹ trách nhiệm hình sự hoặc Đơn xin miễn truy cứu gửi Cơ quan Điều tra và Viện kiểm sát.

Căn cứ theo Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015, các tình tiết như: phạm tội lần đầu, thành khẩn khai báo, tự nguyện bồi thường khắc phục hậu quả sẽ là căn cứ quan trọng để Tòa án áp dụng mức án nhẹ nhất (cho hưởng án treo hoặc phạt cải tạo không giam giữ), giúp ông A có cơ hội làm ăn trả nợ cho ông M.

Bước 3: Tái thiết quy trình Quản trị PCCC rừng tại địa phương

Lập lại trật tự đăng ký đốt nương rẫy: Chính quyền xã B phải ban hành quy chế bắt buộc: Mọi hộ dân muốn đốt dọn rẫy phải đăng ký trước 24h với Ban Lâm nghiệp xã; chỉ được đốt vào khung giờ quy định (sáng sớm từ 5h – 7h, chiều muộn sau 17h) khi có lực lượng chức năng hoặc tổ PCCC bản giám sát.

Tăng cường tuyên truyền trực quan: Tổ chức các buổi sinh hoạt cộng đồng tại nhà văn hóa bản để tuyên truyền quy định của Luật Lâm nghiệp 2017 và các chế tài hình sự liên quan. Lấy chính tình huống này làm bài học thực tế giáo dục người dân từ bỏ thói quen canh tác nguy hiểm, nâng cao ý thức giữ gìn cảnh quan nông thôn xanh – sạch – đẹp và an toàn.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.