TÌNH HUỐNG SỐ 584: NÔNG DÂN THÂM CANH LẠM DỤNG PHÂN BÓN HÓA CHẤT LÀM SUY THOÁI NGHIÊM TRỌNG ĐẤT TRỒNG LÚA: TRÁCH NHIỆM XỬ LÝ VÀ GIẢI PHÁP NÀO?

TÌNH HUỐNG SỐ 584: NÔNG DÂN THÂM CANH LẠM DỤNG PHÂN BÓN HÓA CHẤT LÀM SUY THOÁI NGHIÊM TRỌNG ĐẤT TRỒNG LÚA: TRÁCH NHIỆM XỬ LÝ VÀ GIẢI PHÁP NÀO?

Trong xu thế thâm canh tăng vụ nhằm tối đa hóa năng suất ngắn hạn, không ít người nông dân đã và đang lạm dụng quá đà các loại phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Hậu quả là lớp đất mặt ruộng lúa bị chua hóa, chai cứng, suy thoái nghiêm trọng và mất đi hệ vi sinh vật tự nhiên. Điều này không chỉ đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực lâu dài mà còn gây ô nhiễm môi trường sinh thái gia tăng.

Dưới góc nhìn tích hợp giữa Pháp lý, Tâm lý và Quản trị giáo dục, ThS. Nguyễn Hữu Long sẽ phân tích toàn diện tình huống này nhằm chỉ ra trách nhiệm pháp lý, đồng thời gợi mở hướng đi bền vững cho người nông dân.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Gia đình ông Nguyễn Văn A (trú tại xã B, tỉnh C) sở hữu diện tích đất trồng lúa 1,5 ha được Nhà nước giao đất nông nghiệp sử dụng ổn định. Nhằm chạy theo sản lượng và tranh thủ giá lúa tăng cao, trong suốt hơn 6 năm liên tục từ năm 2020 đến năm 2026, ông A liên tục tăng vụ và lạm dụng quá đà phân bón vô cơ (NPK, Ure) cùng các loại hóa chất diệt cỏ, diệt trừ sâu bệnh mà không bổ sung phân bón hữu cơ.

Đến giữa năm 2026, kết quả kiểm định của cơ quan chuyên môn thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh C phối hợp cùng Phòng Nông nghiệp cho thấy: Lớp đất mặt ruộng lúa của gia đình ông A đã bị bạc màu, chua hóa và suy thoái nghiêm trọng, hàm lượng vi sinh vật có lợi gần như bằng 0, chỉ số dư lượng hóa chất vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường đất. Vụ lúa Hè – Thu năm 2026 của gia đình bị sụt giảm năng suất tới 60%, đồng thời nguồn nước thải chảy ra kênh nội đồng gây ảnh hưởng đến các hộ xung quanh.

UBND xã B đã tiến hành lập biên bản kiểm tra thực địa. Tuy nhiên, ông A cho rằng: “Đất được Nhà nước giao cho gia đình tôi toàn quyền canh tác, tôi làm gì để đạt năng suất cao là quyền cá nhân, miễn không bỏ hoang đất là được.” Tranh chấp và bất đồng giữa ông A với chính quyền địa phương cùng bà con xóm giềng ngày càng căng thẳng.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Lập luận của ông A cho rằng người sử dụng đất có “toàn quyền thâm canh theo ý muốn mà không vi phạm pháp luật” là hoàn toàn sai lầm. Luật pháp Việt Nam quy định rất rõ về nghĩa vụ bảo vệ đất đai, bảo vệ môi trường và sử dụng đất đúng quy chuẩn kỹ thuật trồng trọt.

Nghĩa vụ của người sử dụng đất theo Luật Đất đai

Người sử dụng đất không chỉ có quyền khai thác lợi ích mà còn phải tuân thủ nghiêm ngặt nghĩa vụ bảo vệ, cải tạo và không làm tổn hại đến tài nguyên đất.

Khoản 2 và Khoản 4 Điều 26 Luật Đất đai năm 2024 quy định về nghĩa vụ chung của người sử dụng đất:

“2. Sử dụng đất đúng mục đích, đúng ranh giới thửa đất, đúng quy định về sử dụng độ sâu trong lòng đất và chiều cao trên không, bảo vệ các công trình ngầm trong lòng đất và tuân theo các quy định khác của pháp luật có liên quan.

[…] 4. Thực hiện các biện pháp bảo vệ đất; chấp hành các quy định về bảo vệ môi trường, không làm tổn hại đến lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất có liên quan.”

Trách nhiệm trong canh tác và bảo vệ môi trường đất trồng trọt

Luật Trồng trọt năm 2018 và Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt ra hành lang pháp lý nghiêm ngặt đối với hành vi sử dụng hóa chất nông nghiệp gây hủy hoại đất:

Điều 4 Luật Trồng trọt năm 2018 quy định về nguyên tắc trong hoạt động trồng trọt:

“1. Phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị, gắn với thị trường, thích ứng với biến đổi khí hậu, hội nhập quốc tế, bảo vệ môi trường, nâng cao hiệu quả kinh tế và an sinh xã hội.

Khai thác, sử dụng hiệu quả, tiết kiệm, bền vững tài nguyên thiên nhiên; bảo tồn đa dạng sinh học.”

Khoản 1 Điều 19 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định về bảo vệ môi trường đất:

“1. Quy hoạch, kế hoạch, dự án và hoạt động có sử dụng đất phải xem xét tác động đến môi trường đất, có giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu suy thoái môi trường đất, ô nhiễm môi trường đất.”

Khoản 2 Điều 61 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 về bảo vệ môi trường trong sản xuất nông nghiệp:

“2. Tổ chức, cá nhân sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất nông nghiệp phải tuân thủ quy định của pháp luật về quản lý phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và quy định khác của pháp luật có liên quan; không lạm dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật hóa học gây ô nhiễm môi trường đất, môi trường nước.”

Hình thức xử lý pháp lý đối với ông A:

Xử phạt vi phạm hành chính: Theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai và bảo vệ môi trường, hành vi làm suy thoái, bạc màu hoặc ô nhiễm đất do lạm dụng hóa chất có thể bị phạt tiền, đồng thời buộc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả (khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất).

Thu hồi đất (trong trường hợp nghiêm trọng): Nếu người sử dụng đất cố tình vi phạm, làm hủy hoại đất nghiêm trọng mà không khắc phục, Nhà nước có thẩm quyền thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Khía cạnh Tâm lý & Giáo dục: Tư duy ngắn hạn và bài toán “vòng xoáy kiệt quệ”

Bẫy tâm lý “khai thác tận thu”: Nhiều nông dân như ông A rơi vào tâm lý nôn nóng, muốn tối đa hóa lợi nhuận trong từng vụ mùa ngắn hạn. Việc nhìn thấy hiệu quả tức thì của phân bón hóa học (cây lúa xanh tốt nhanh) tạo ra thói quen “phụ thuộc”, lâu dần dẫn đến tâm lý “nghiện phân hóa học”.

Thiếu hụt tri thức sinh thái: Hiện tượng suy thoái đất diễn ra âm thầm. Người dân thường chỉ nhận ra khi đất đã “chết”, chai cứng và không còn khả năng tự phục hồi. Do đó, bài toán giáo dục không thể dừng lại ở việc đe dọa bằng hình phạt, mà phải giúp người dân chuyển đổi nhận thức từ “tận thu” sang “nuôi dưỡng đất”.

Khía cạnh Quản trị rủi ro tài sản cá nhân & Hòa giải xóm giềng

Quản trị rủi ro tư liệu sản xuất: Đất đai là tài sản cốt lõi của người nông dân. Hành vi lạm dụng hóa chất chính là sự “tự hủy” tài sản của chính mình, làm giảm giá trị sử dụng và giá trị thương mại của thửa đất trong dài hạn.

Xung đột xóm giềng: Việc xả thải dư lượng hóa chất ra kênh rội đồng làm ảnh hưởng đến nguồn nước tưới tiêu chung, gây sứt mẻ tình làng nghĩa xóm. Quản trị cộng đồng tốt đòi hỏi phải giải quyết xung đột từ gốc rễ lợi ích chung.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết thấu đáo tình huống của ông A tại xã B, tỉnh C, vừa đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, vừa giữ gìn tình làng nghĩa xóm và định hướng canh tác bền vững, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất quy trình 3 bước toàn diện:

Bước 1: Hòa giải nhân văn và Đối thoại cảnh báo pháp lý

UBND xã B phối hợp cùng Hội Nông dân và Ban công tác Mặt trận thôn tổ chức buổi đối thoại trực tiếp với ông A.

Phân tích pháp lý: Giải thích rõ các quy định tại Luật Đất đai năm 2024, Luật Trồng trọt năm 2018 và Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Chỉ rõ cho ông A thấy hành vi lạm dụng hóa chất làm suy thoái đất có thể dẫn đến bị xử phạt hành chính và nguy cơ bị thu hồi đất.

Tháo gỡ xung đột: Làm cầu nối hòa giải giữa ông A và các hộ dân xung quanh về việc sử dụng nguồn nước chung, ngăn ngừa tranh chấp kéo dài.

Bước 2: Chuyển giao kỹ thuật và Hỗ trợ chuyển đổi sang canh tác hữu cơ

Thay vì chỉ xử phạt, cơ quan quản lý cần tạo điều kiện để người dân khắc phục hậu quả:

Áp dụng mô hình phân bón hữu cơ sinh học – vi sinh: Hướng dẫn ông A sử dụng các chế phẩm vi sinh, phân bón hữu cơ để khử chua, cải tạo lại hệ vi sinh vật và độ phì nhiêu cho lớp đất mặt.

Tập huấn quy trình canh tác bền vững: Đưa ông A tham gia các lớp tập huấn trồng lúa theo tiêu chuẩn VietGAP, hướng dẫn quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) nhằm giảm thiểu tối đa chi phí phân bón hóa học.

Bước 3: Cam kết quản trị rủi ro tài sản và Giám sát cộng đồng

Lập bản cam kết phục hồi đất: Ông A ký cam kết với chính quyền địa phương về lộ trình giảm dần phân bón vô cơ và khôi phục chất lượng đất trong thời hạn 12–24 tháng.

Cơ chế giám sát: Tổ chức Hội Nông dân xã phối hợp cùng các hộ dân lân cận cử đại diện giám sát quá trình sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật trên địa bàn, đảm bảo môi trường sinh thái chung được bảo vệ an toàn.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.