Pháp luật về đất đai nông nghiệp môi trường
TÌNH HUỐNG SỐ 571: CÂY KEO TRÀM MỌC TRÀN LÀM MẤT MỐC RANH RỪNG SẢN XUẤT: XÁC ĐỊNH LẠI RANH GIỚI THẾ NÀO?
Th9
TÌNH HUỐNG SỐ 571: CÂY KEO TRÀM MỌC TRÀN LÀM MẤT MỐC RANH RỪNG SẢN XUẤT: XÁC ĐỊNH LẠI RANH GIỚI THẾ NÀO?
Ở các vùng núi, trung du, ranh giới đất lâm nghiệp thường chỉ được đánh dấu bằng những cọc tre, gốc cây hay khe suối nhỏ — rất dễ bị thời gian và cây rừng tự mọc “xóa dấu”. Khi hai hộ liền kề không còn nhìn thấy ranh cũ, tranh chấp gần như là điều khó tránh khỏi, đặc biệt với cây keo tràm có giá trị kinh tế ngày càng cao.
Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế để tìm ra cách xử lý vừa chuẩn pháp lý, vừa giữ được hòa khí giữa hai gia đình.
- Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)
Hộ ông Nguyễn Văn A và hộ ông Trần Văn B cùng ở xã B, tỉnh C, có hai thửa đất rừng sản xuất liền kề nhau tại khu vực đồi núi. Ranh giới giữa hai thửa trước đây được xác định bằng một hàng cọc tre cắm từ hơn 15 năm trước, khi hai gia đình nhận khoán đất trồng rừng.
Theo thời gian, cọc tre mục nát, mất dấu; đồng thời cây keo tràm mọc hoang, tái sinh tự nhiên lan rộng khiến ranh giới cũ gần như không còn nhận diện được trên thực địa. Đến vụ khai thác keo tràm năm nay, ông A cho người vào chặt hạ một diện tích mà ông B cho rằng đã lấn sang phần đất của gia đình mình khoảng 0,3 ha.
Hai bên tranh cãi gay gắt ngay tại hiện trường, mỗi bên đều khẳng định phần đất tranh chấp thuộc quyền sử dụng của mình dựa theo trí nhớ và lời kể từ thế hệ trước, không ai có bản đồ hay tọa độ cụ thể để đối chiếu.
- Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”
2.1. Nguyên tắc phân định ranh giới rừng
Luật Lâm nghiệp năm 2017 (Luật số 16/2017/QH14, Quốc hội thông qua ngày 15/11/2017) quy định về việc phân định ranh giới rừng tại Điều 6, giao Chính phủ và bộ chuyên ngành hướng dẫn cụ thể việc xác định, cắm mốc ranh giới rừng trên thực địa theo hồ sơ, bản đồ quy hoạch lâm nghiệp. Trên cơ sở đó, việc phân định ranh giới rừng hiện được hướng dẫn chi tiết tại các thông tư của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về phân định ranh giới rừng, quy định rõ trình tự đo đạc, xác định vị trí mốc, bảng trên thực địa theo bản đồ và tọa độ đã được phê duyệt.
Điều này khẳng định: ranh giới rừng hợp pháp không phải là “cọc tre nhìn thấy bằng mắt” hay “lời kể truyền miệng”, mà phải dựa trên hồ sơ địa chính, bản đồ và tọa độ gốc đã được cơ quan có thẩm quyền xác lập khi giao đất, giao rừng.
2.2. Căn cứ xác định ranh giới khi có tranh chấp
Theo quy định của Luật Đất đai năm 2024 (Luật số 31/2024/QH15), mỗi thửa đất khi được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đều có sơ đồ, tọa độ các điểm mốc ranh giới được lưu trữ tại hồ sơ địa chính của Văn phòng đăng ký đất đai. Đây chính là căn cứ pháp lý gốc, có giá trị cao hơn nhiều so với hiện trạng cây cối hay cọc mốc tạm thời trên thực địa.
Do đó, khi ranh giới thực địa bị mất dấu, việc trước tiên cần làm là trích lục hồ sơ, bản đồ địa chính gốc kèm theo Sổ đỏ của hai thửa đất để xác định lại tọa độ chính xác, sau đó mới đối chiếu ra thực địa.
2.3. Thủ tục hòa giải bắt buộc tại UBND cấp xã
Điều 235 Luật Đất đai năm 2024 quy định:
“Trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai theo quy định tại Điều 236 của Luật này, các bên tranh chấp phải thực hiện hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất tranh chấp.”
Theo đó, khi nhận đơn yêu cầu hòa giải, Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm thành lập Hội đồng hòa giải tranh chấp đất đai, gồm đại diện UBND xã, Mặt trận Tổ quốc, công chức địa chính và người sinh sống lâu năm hiểu rõ nguồn gốc, quá trình sử dụng thửa đất tranh chấp.
2.4. Hướng xử lý nếu hòa giải không thành
Theo Điều 236 Luật Đất đai năm 2024, nếu hòa giải tại xã không thành:
Nếu một trong hai hộ đã có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ) đối với phần đất tranh chấp, vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân;
Nếu cả hai hộ đều chưa có Sổ đỏ hoặc giấy tờ tương đương, các bên được lựa chọn khởi kiện ra Tòa án hoặc nộp đơn yêu cầu Chủ tịch UBND cấp huyện (nay là cấp có thẩm quyền theo quy định mới) giải quyết theo con đường hành chính.
Dù theo hướng nào, hồ sơ đo đạc, trích lục tọa độ gốc vẫn luôn là chứng cứ quyết định.
- Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)
3.1. Mâu thuẫn ranh thửa ranh rừng vùng cao – đặc thù riêng cần thấu hiểu
Tranh chấp ranh giới rừng ở vùng cao có tính chất khác biệt so với tranh chấp đất ở đồng bằng: địa hình phức tạp, mốc giới tự nhiên (cây, khe, đá) dễ biến đổi theo thời gian, trong khi ý thức đo đạc, lưu giữ hồ sơ của người dân còn hạn chế. Khi cả hai bên đều chỉ dựa vào trí nhớ và lời kể, mâu thuẫn rất dễ leo thang thành xung đột cá nhân, thậm chí ảnh hưởng đến mối quan hệ dòng họ, làng bản vốn gắn bó lâu đời.
3.2. Lòng tham và nguy cơ “được vạ má sưng”
Giá trị kinh tế ngày càng tăng của cây keo tràm khiến một số hộ dân dễ nảy sinh tâm lý cố tình mập mờ ranh giới để “ăn lấn” thêm vài luống cây khi khai thác, đặc biệt ở những vị trí mốc giới đã mờ. Đây là biểu hiện của lòng tham vật chất trước lợi ích trước mắt, bất chấp rủi ro pháp lý và tình cảm xóm giềng lâu dài. Một khi vụ việc phải đưa ra chính quyền hoặc tòa án, bên sai sẽ vừa mất phần đất lấn chiếm, vừa tốn kém chi phí đo đạc, giám định, lại mất đi sự tín nhiệm trong cộng đồng.
3.3. Vai trò hòa giải của hội đồng tộc biểu địa phương
Ở nhiều vùng nông thôn, miền núi, hội đồng tộc biểu, già làng, trưởng bản vẫn giữ vai trò quan trọng trong hòa giải mâu thuẫn đất đai nhờ uy tín và sự am hiểu về nguồn gốc đất qua nhiều thế hệ. Kỹ năng hòa giải hiệu quả của những người này thường nằm ở việc:
Lắng nghe cả hai bên một cách công tâm, không thiên vị theo quan hệ họ hàng;
Nhắc lại lịch sử giao đất, quá trình sử dụng đất mà cả cộng đồng đều biết;
Đề xuất phương án “nhường nhịn hợp lý” trên tinh thần giữ tình làng nghĩa xóm, trước khi mọi việc phải nhờ đến đo đạc kỹ thuật hay pháp luật can thiệp.
3.4. Quản trị rủi ro tài sản cá nhân
Bài học quản trị rút ra cho cả hai hộ là: đất rừng sản xuất, dù đã sử dụng ổn định nhiều năm, vẫn cần được cắm mốc kiên cố (mốc bê tông, mốc inox) thay cho cọc tre tạm bợ, đồng thời lưu giữ cẩn thận bản đồ, tọa độ trong hồ sơ cấp đất. Đây là cách duy nhất để “khóa” rủi ro tranh chấp khi thế hệ sau không còn nhớ rõ ranh giới truyền miệng.
- Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long
Để xử lý vụ việc thấu tình đạt lý, giảm thiểu chi phí và giữ được quan hệ láng giềng, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất 4 bước:
Bước 1 – Tạm dừng khai thác, giữ nguyên hiện trạng. Cả hai bên cần tạm dừng ngay việc chặt hạ cây tại khu vực tranh chấp để tránh làm phức tạp thêm việc xác định ranh giới và tránh phát sinh thiệt hại không thể khắc phục.
Bước 2 – Trưng cầu giám định kỹ thuật đo đạc, trích lục tọa độ gốc. Hai hộ cùng đề nghị Văn phòng đăng ký đất đai hoặc đơn vị đo đạc có chức năng trích lục hồ sơ, bản đồ địa chính gốc kèm Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của cả hai thửa, tiến hành đo đạc, xác định lại tọa độ mốc ranh giới trên thực địa bằng thiết bị định vị chuyên dụng. Đây là bước then chốt, mang tính khách quan, khoa học, làm cơ sở giải quyết dứt điểm tranh chấp.
Bước 3 – Hòa giải với sự tham gia của hội đồng tộc biểu và UBND xã. Trên cơ sở kết quả đo đạc, hai hộ gửi đơn yêu cầu UBND xã B tổ chức hòa giải theo Điều 235 Luật Đất đai năm 2024, đồng thời mời thêm già làng, người có uy tín trong dòng họ tham gia để tăng tính thuyết phục và sự đồng thuận tự nguyện.
Bước 4 – Giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền hoặc Tòa án (nếu hòa giải không thành). Nếu một bên không đồng ý với kết quả đo đạc hoặc hòa giải không thành, bên có căn cứ (Sổ đỏ, kết quả đo đạc) nộp đơn theo hướng dẫn tại Điều 236 Luật Đất đai năm 2024: khởi kiện tại Tòa án nếu đã có Giấy chứng nhận, hoặc yêu cầu cơ quan hành chính có thẩm quyền giải quyết nếu chưa có giấy tờ về đất.
Thông điệp cốt lõi: ranh giới rừng không nằm ở cọc tre hay ký ức, mà nằm ở tọa độ trên hồ sơ địa chính — đo đạc chính xác trước, hòa giải nhân văn sau, pháp luật chỉ là phương án cuối cùng.
GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/
Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.