TÌNH HUỐNG SỐ 504: HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP KÝ HỢP ĐỒNG BAO TIÊU NÔNG SẢN HỮU CƠ GIÁ CỐ ĐỊNH, NHƯNG KHI THỊ TRƯỜNG RỚT GIÁ SÂU LIỀN TỪ CHỐI THU MUA KHIẾN NÔNG DÂN ĐIÊU ĐỨNG, XỬ LÝ THẾ NÀO?

TÌNH HUỐNG SỐ 504: HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP KÝ HỢP ĐỒNG BAO TIÊU NÔNG SẢN HỮU CƠ GIÁ CỐ ĐỊNH, NHƯNG KHI THỊ TRƯỜNG RỚT GIÁ SÂU LIỀN TỪ CHỐI THU MUA KHIẾN NÔNG DÂN ĐIÊU ĐỨNG, XỬ LÝ THẾ NÀO?

Mô hình liên kết sản xuất và bao tiêu nông sản giữa Hợp tác xã (HTX) và nông dân được xem là “bệ đỡ” giúp bà con yên tâm đầu tư chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ. Tuy nhiên, khi sóng gió thị trường ập đến, sự biến động về giá cả dễ trở thành thuốc thử cho chữ “Tín” và trách nhiệm pháp lý giữa các bên. Việc HTX đơn phương “bẻ kèo” khi giá thị trường sụt giảm không chỉ đẩy người nông dân vào cảnh điêu đứng mà còn làm rạn nứt niềm tin vào kinh tế tập thể.

Dưới góc nhìn tích hợp đa ngành, ThS. Nguyễn Hữu Long sẽ phân tích toàn diện tình huống này để mang lại lá chắn pháp lý vững chắc cũng như giải pháp quản trị, tâm lý vẹn toàn.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Đầu năm 2025, gia đình ông Nguyễn Văn A cùng 20 hộ dân tại xã B, tỉnh C chuyển đổi hơn 10 héc-ta đất trồng rau truyền thống sang quy trình sản xuất rau củ hữu cơ đạt chuẩn. Nhằm đảm bảo đầu ra, các hộ dân đã ký kết Hợp đồng bao tiêu sản phẩm nông sản hữu cơ với Hợp tác xã Nông nghiệp X do ông Trần Văn M làm Chủ tịch Hội đồng quản trị.

Trong hợp đồng quy định rõ:

Hợp tác xã X cam kết thu mua toàn bộ sản lượng rau hữu cơ đạt chuẩn chất lượng với giá cố định là 25.000 đồng/kg.

Thời hạn hợp đồng kéo dài 02 năm (từ tháng 01/2025 đến tháng 12/2026).

Các hộ dân cam kết không bán ra ngoài và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình canh tác hữu cơ.

Đến tháng 05/2026, do nguồn cung nông sản trên thị trường bùng nổ, giá rau hữu cơ cùng loại trên thị trường tự do rớt giá sâu xuống chỉ còn 10.000 đồng/kg. Nhận thấy việc thu mua theo giá cố định 25.000 đồng/kg sẽ gây thua lỗ nặng nề, ban quản trị Hợp tác xã X đã liên tục viện lý do “chất lượng rau không đạt chuẩn cảm quan”, “thị trường dội hàng” để trì hoãn và sau đó ra văn bản từ chối thu mua sản lượng 30 tấn rau đang đến kỳ thu hoạch của hộ ông A và các bà con.

Rau củ hữu cơ có thời gian bảo quản ngắn, để lâu tại ruộng bị hư hỏng hàng loạt. Hộ ông A đứng trước nguy cơ thua lỗ hàng trăm triệu đồng tiền chi phí phân bón, công cán, vay nợ ngân hàng. Sự phẫn nộ và bất lực bao trùm lên các hộ nông dân, nguy cơ bùng phát tranh chấp gay gắt tại địa phương.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Việc Hợp tác xã X tự ý từ chối thu mua nông sản theo hợp đồng đã ký kết là hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. Quyền và lợi ích hợp pháp của nông dân được pháp luật bảo vệ dựa trên các căn cứ sau:

Tính ràng buộc của hợp đồng mua bán hàng hóa

Theo quy định của pháp luật thương mại và dân sự, hợp đồng bao tiêu nông sản được xác lập hợp pháp có hiệu lực bắt buộc thực hiện đối với các bên.

Điều 34 Luật Thương mại 2005 quy định về Giao hàng và chứng từ liên quan đến hàng hóa:

“1. Bên bán phải giao hàng, chứng từ theo thỏa thuận trong hợp đồng về số lượng, chất lượng, cách thức đóng gói, bảo quản và các quy định khác trong hợp đồng.

Trường hợp không có thỏa thuận cụ thể, bên bán có nghĩa vụ giao hàng và chứng từ liên quan theo quy định của Luật này.”*

Điều 50 Luật Thương mại 2005 quy định về Thanh toán:

“1. Bên mua có nghĩa vụ thanh toán tiền mua hàng và nhận hàng theo thỏa thuận trong hợp đồng.”

Việc hai bên thỏa thuận mức giá cố định 25.000 đồng/kg trong thời hạn 02 năm là sự tự nguyện cam kết chấp nhận rủi ro biến động giá. Khi thị trường giảm giá, HTX vẫn phải có nghĩa vụ nhận hàng và thanh toán theo đúng mức giá đã giao kết.

Hành vi vi phạm hợp đồng và trách nhiệm bồi thường thiệt hại

HTX viện lý do “thị trường rớt giá” hoặc tự ý lấy lý do không có căn cứ về chất lượng để không thu mua là vi phạm nghĩa vụ nhận hàng.

Điều 300 Luật Thương mại 2005 quy định về Phạt vi phạm:

“Phạt vi phạm là việc bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm trả một khoản tiền phạt do vi phạm hợp đồng nếu trong hợp đồng có thoả thuận, trừ các trường hợp miễn trách nhiệm quy định tại Điều 294 của Luật này.”

Điều 302 Luật Thương mại 2005 quy định về Bồi thường thiệt hại:

“1. Bồi thường thiệt hại là việc bên vi phạm bù đắp tổn thất do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra cho bên bị vi phạm.

2. Giá trị bồi thường thiệt hại bao gồm giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu do bên vi phạm gây ra và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm.”

Do đó, các hộ dân có quyền yêu cầu Hợp tác xã X:

Tiếp tục thực hiện hợp đồng (thu mua số hàng đúng chất lượng).

Thanh toán tiền bồi thường thiệt hại đối với số nông sản bị hư hỏng do HTX chậm trễ hoặc từ chối nhận hàng.

Chi trả tiền phạt vi phạm hợp đồng (nếu trong hợp đồng có thỏa thuận).

Nghĩa vụ của Hợp tác xã theo Luật Hợp tác xã 2023

Khoản 2 Điều 8 Luật Hợp tác xã 2023 quy định về nguyên tắc tổ chức, quản lý và hoạt động của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã:

“Bình đẳng, bình quyền và minh bạch; thành viên có quyền tham gia quản lý, kiểm tra, giám sát hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã; thực hiện quyền và nghĩa vụ theo quy định của Luật này và Điều lệ.”

Hợp tác xã hoạt động dựa trên nguyên tắc tương trợ và bảo vệ lợi ích của các thành viên/đối tác liên kết. Việc bỏ rơi nông dân khi gặp khó khăn về giá là đi ngược lại nguyên tắc cốt lõi của Luật Hợp tác xã 2023.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về tâm lý và giáo dục: Sự phẫn nộ, bất lực và chữ “Tín” trong kinh tế tập thể

Sự phẫn nộ và bất lực của nông dân: Người nông dân vất vả dầm mưa nắng, đầu tư toàn bộ vốn nghèo vào ruộng vườn với niềm tin vào hợp đồng bao tiêu. Khi sản phẩm thu hoạch không ai mua, ngắm nhìn công sức đổ bể, họ rơi vào trạng thái khủng hoảng tâm lý, mất niềm tin nghiêm trọng vào ban quản trị HTX và mô hình liên kết.

Bài học về chữ “Tín”: Trong kinh tế tập thể, chữ “Tín” là tài sản vô hình lớn nhất. Một HTX chấp nhận hy sinh chữ “Tín” để né tránh tổn thất tài chính ngắn hạn sẽ tự tiêu diệt uy tín thương hiệu, dẫn đến sự tan rã của chuỗi liên kết trong tương lai. Giáo dục cán bộ HTX về đạo đức kinh doanh và tinh thần đồng hành cùng nông dân là yêu cầu cấp thiết.

Về quản trị rủi ro thị trường và chia sẻ rủi ro công bằng

Sai lầm trong quản trị hợp đồng: Việc ký hợp đồng bao tiêu giá cố định dài hạn (02 năm) mà không tích hợp điều khoản điều chỉnh giá linh hoạt hoặc biên độ dao động giá là rủi ro lớn trong quản trị của HTX. Khi thị trường biến động quá sâu, hợp đồng giá cố định dễ trở thành “bẫy tài chính” cho bên thu mua.

Tư duy chia sẻ rủi ro công bằng: Quản trị hiện đại trong nông nghiệp đòi hỏi tư duy “Cùng thắng – Cùng chia sẻ” (Win – Win). Hợp tác bền vững không thể dựa trên việc một bên hưởng trọn lợi nhuận khi giá cao nhưng lại đẩy toàn bộ rủi ro cho bên còn lại khi giá giảm.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết khủng hoảng, vừa bảo vệ quyền lợi chính đáng của nông dân, vừa duy trì sự tồn tại của Hợp tác xã và tình làng nghĩa xóm, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất quy trình giải pháp 3 bước:

Bước 1: Lập vi bằng/biên bản hiện trạng và cảnh báo pháp lý thiện chí

Hành động ngay: Hộ ông A và bà con cần nhanh chóng mời Thừa phát lại lập Vi bằng hoặc đề nghị UBND xã B lập Biên bản kiểm tra hiện trạng ghi nhận số lượng, chất lượng nông sản đang hư hỏng tại ruộng do HTX không thu mua. Đây là bằng chứng pháp lý đắt giá nhất để đòi bồi thường thiệt hại.

Đối thoại pháp lý: Đại diện các hộ dân gửi văn bản yêu cầu Ban quản trị Hợp tác xã X đối thoại trực tiếp. Cung cấp các quy định tại Điều 50, Điều 302 Luật Thương mại 2005 để Ban quản trị hiểu rõ: Nếu kéo nhau ra Tòa án, HTX không chỉ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại tiền hàng, tiền phạt vi phạm mà còn chịu án phí và nguy cơ phá sản.

Bước 2: Hòa giải nhân văn – Tái cấu trúc phương án chia sẻ rủi ro

Trực tiếp ứng dụng tư duy quản trị rủi ro và hòa giải xóm giềng:

Điều chỉnh giá thu mua ngắn hạn: Nông dân có thể thiện chí chủ động giảm bớt một phần nhỏ giá bán (ví dụ giảm từ 25.000 đồng/kg xuống 20.000 – 21.000 đồng/kg) để hỗ trợ HTX giảm áp lực tài chính trong giai đoạn thị trường rớt giá nghiêm trọng.

Lộ trình giãn tiến độ thanh toán: Cho phép HTX thu mua toàn bộ hàng và trả trước 50 – 60% tiền hàng, phần còn lại sẽ thanh toán trả chậm khi HTX chế biến hoặc tiêu thụ xong sản phẩm.

Hỗ trợ kết nối kênh chế biến sâu: Đề xuất chính quyền xã/huyện hỗ trợ kết nối HTX với các nhà máy sấy khô, chế biến sâu hoặc các chuỗi siêu thị trên địa bàn để giải cứu 30 tấn rau hữu cơ.

Bước 3: Khởi kiện ra Tòa án hoặc Trọng tài thương mại (Giải pháp cuối cùng)

Nếu Ban quản trị Hợp tác xã X vẫn cố tình né tránh, không hợp tác hòa giải và cố tình bỏ mặc nông dân:

Các hộ dân nộp đơn gửi Ủy ban nhân dân xã B đề nghị hòa giải tranh chấp thương mại/hợp tác xã.

Trường hợp hòa giải không thành, nộp đơn khởi kiện lên Tòa án nhân dân có thẩm quyền yêu cầu buộc HTX thực hiện nghĩa vụ hợp đồng, bồi thường thiệt hại thực tế theo Điều 302 Luật Thương mại 2005 và áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời để đảm bảo thi hành án.

💡 GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua website: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.