TÌNH HUỐNG SỐ 437: TRANH CHẤP ĐẤT LÂM NGHIỆP GIỮA HỘ GIA ĐÌNH ĐỒNG BÀO THIỂU SỐ NHẬN ĐẤT GIAO RỪNG VÀ DOANH NGHIỆP TƯ NHÂN ĐƯỢC CẤP PHÉP DỰ ÁN KHAI THÁC ĐÁ LÀM SẬP LÚN ĐƯỜNG VẬN CHUYỂN LÂM SẢN ĐỘC ĐẠO?

TÌNH HUỐNG SỐ 437: TRANH CHẤP ĐẤT LÂM NGHIỆP GIỮA HỘ GIA ĐÌNH ĐỒNG BÀO THIỂU SỐ NHẬN ĐẤT GIAO RỪNG VÀ DOANH NGHIỆP TƯ NHÂN ĐƯỢC CẤP PHÉP DỰ ÁN KHAI THÁC ĐÁ LÀM SẬP LÚN ĐƯỜNG VẬN CHUYỂN LÂM SẢN ĐỘC ĐẠO?

Khi hoạt động khai thác khoáng sản của doanh nghiệp diễn ra sát cạnh khu vực đất rừng sản xuất mà đồng bào dân tộc thiểu số đã gắn bó nhiều năm, những rủi ro về sạt lở, hư hỏng hạ tầng phục vụ sinh kế là điều khó tránh khỏi nếu công tác đánh giá tác động và giám sát không được thực hiện chặt chẽ. Vấn đề đặt ra là: ai phải chịu trách nhiệm khi con đường vận chuyển lâm sản độc đạo – huyết mạch kinh tế của cả một hộ gia đình – bị sập lún do hoạt động nổ mìn khai thác đá?

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Năm 2015, hộ ông Y, đồng bào dân tộc thiểu số cư trú lâu đời tại xã X, tỉnh Y, được UBND huyện (nay là UBND xã) giao 5ha đất rừng sản xuất theo Quyết định giao đất, giao rừng, thời hạn sử dụng 50 năm, để trồng và khai thác keo, bạch đàn. Đây là nguồn sinh kế chính, gắn liền với đời sống của gia đình ông Y suốt hơn 10 năm qua. Tuyến đường độc đạo dẫn từ khu rừng ra quốc lộ, chạy vòng theo triền một quả đồi, là con đường duy nhất để hộ ông Y vận chuyển gỗ khai thác ra thị trường tiêu thụ.

Năm 2023, Công ty Z được UBND tỉnh Y cấp Giấy phép khai thác khoáng sản (đá xây dựng) tại khu vực mỏ đá nằm sát chân quả đồi, cạnh tuyến đường độc đạo nêu trên. Trong quá trình thi công nổ mìn khai thác đá vào đầu năm 2026, mái taluy dọc tuyến đường bị rung chấn mạnh, phát sinh sụt lún, sạt trượt, làm sập một đoạn đường dài khoảng 40m. Hộ ông Y không còn đường vận chuyển gỗ đã khai thác ra ngoài, đúng vào thời điểm vụ thu hoạch, gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng.

Hộ ông Y đã nhiều lần đề nghị Công ty Z khắc phục đoạn đường sập và bồi thường thiệt hại, nhưng phía công ty cho rằng nguyên nhân sạt lở là do mưa lớn bất thường (thiên tai), không liên quan đến hoạt động khai thác, nên từ chối trách nhiệm. Hộ ông Y không biết phải chứng minh, khiếu nại theo trình tự nào và cơ quan nào có thẩm quyền giải quyết.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

1. a) Quyền hợp pháp của hộ ông Y đối với đất rừng và hạ tầng phục vụ sản xuất

Điều 16 Luật Đất đai số 31/2024/QH15 xác lập trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm đất đai cho đồng bào dân tộc thiểu số, thông qua chính sách giao đất, cho thuê đất kịp thời và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp gắn liền với đất được giao. Điều 14 Luật Lâm nghiệp năm 2017 (được sửa đổi bởi khoản 1 Điều 248 Luật Đất đai 2024) quy định nguyên tắc ưu tiên giao rừng cho đồng bào dân tộc thiểu số, hộ gia đình, cá nhân có phong tục, tập quán gắn bó lâu dài với rừng. Đồng thời, Điều 184 Luật Đất đai 2024 xác định cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp, thường trú tại nơi có đất được Nhà nước giao đất rừng sản xuất trong hạn mức. Trên cơ sở các quy định trên, quyền sử dụng đất rừng của hộ ông Y là hợp pháp, được Nhà nước công nhận và bảo hộ; mọi hành vi xâm hại đến tài sản, lợi ích hợp pháp phát sinh từ việc sử dụng đất được giao – trong đó có con đường vận chuyển lâm sản phục vụ trực tiếp hoạt động sản xuất – đều làm phát sinh trách nhiệm pháp lý của bên gây thiệt hại.

1. b) Trách nhiệm bồi thường thiệt hại của doanh nghiệp khai thác khoáng sản

Hoạt động khai thác đá bằng phương pháp nổ mìn được xác định là hoạt động của nguồn nguy hiểm cao độ. Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định:

“Chủ sở hữu, người chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại cả khi không có lỗi, trừ trường hợp thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại; hoặc thiệt hại xảy ra trong trường hợp bất khả kháng hoặc tình thế cấp thiết, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.”

(Điều 601 Bộ luật Dân sự năm 2015 về bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra)

Theo nguyên tắc trách nhiệm suy đoán lỗi tại Điều 601 nêu trên, nghĩa vụ chứng minh thiệt hại hoàn toàn do sự kiện bất khả kháng thuần túy (không có bất kỳ sự cộng hưởng nào từ hoạt động nổ mìn, khai thác) thuộc về Công ty Z, chứ không phải hộ ông Y. Việc công ty chỉ đơn thuần viện dẫn “mưa lớn” mà không có kết luận chuyên môn độc lập xác định nguyên nhân là chưa đủ căn cứ để loại trừ trách nhiệm. Song song đó, Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và Luật Địa chất và Khoáng sản số 54/2024/QH15 cũng đặt ra yêu cầu tổ chức được cấp phép khai thác khoáng sản phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hoạt động khai thác gây ra cho tổ chức, cá nhân khác trong khu vực chịu ảnh hưởng. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 (Điều 130, Điều 131) bổ sung căn cứ về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do suy thoái, biến đổi địa hình, địa chất phát sinh từ hoạt động sản xuất, khai thác.

1. c) Thẩm quyền và trình tự giải quyết

Cần lưu ý: đây không phải là tranh chấp về việc “ai có quyền sử dụng đất” giữa hộ ông Y và Công ty Z, vì thửa đất rừng của hộ ông Y và khu vực mỏ đá của Công ty Z là hai phạm vi đất khác nhau, không chồng lấn. Do đó, vụ việc không bắt buộc phải qua thủ tục hòa giải tranh chấp đất đai tại UBND cấp xã theo Điều 235, Điều 236 Luật Đất đai 2024 (thủ tục này áp dụng cho tranh chấp xác định người có quyền sử dụng đất). Đây là quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, hộ ông Y có quyền trực tiếp khởi kiện vụ án dân sự yêu cầu bồi thường thiệt hại tại Tòa án nhân dân nơi Công ty Z có trụ sở hoặc nơi xảy ra thiệt hại, theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015. Tuy vậy, để rút ngắn thời gian và chi phí, các bên nên ưu tiên hòa giải thông qua UBND xã hoặc đề nghị Sở Công Thương, Sở Nông nghiệp và Môi trường vào cuộc kiểm tra, xác định nguyên nhân trước khi tính đến phương án khởi kiện.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý

Hộ đồng bào dân tộc thiểu số như gia đình ông Y thường có tâm lý e dè, thiếu tự tin khi đối mặt với một doanh nghiệp có tiềm lực và đội ngũ pháp lý, dễ chấp nhận thiệt thòi hoặc bỏ cuộc giữa chừng vì không nắm rõ quy trình khiếu nại. Ở chiều ngược lại, tâm lý né tránh trách nhiệm, viện dẫn nguyên nhân khách quan để giảm thiểu chi phí bồi thường cũng là phản ứng thường gặp ở phía doanh nghiệp khi chưa được nhắc nhở về căn cứ pháp lý rõ ràng. Việc trang bị kiến thức pháp luật, đồng hành cùng người dân trong việc thu thập chứng cứ chính là cách hiệu quả nhất để cân bằng lại vị thế giữa hai bên trong quá trình giải quyết.

Về khía cạnh quản trị rủi ro của doanh nghiệp

Bài học quản trị đặt ra cho Công ty Z là việc đánh giá tác động môi trường (ĐTM) trước khi khai thác cần nhận diện đầy đủ các công trình hạ tầng thiết yếu lân cận – đặc biệt là tuyến đường độc đạo phục vụ sinh kế của cộng đồng dân cư xung quanh mỏ. Doanh nghiệp khai thác khoáng sản tại khu vực có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống cần: (i) thiết lập hệ thống quan trắc địa chất, rung chấn định kỳ trong suốt quá trình nổ mìn; (ii) chủ động xây dựng phương án gia cố, bảo vệ các công trình hạ tầng lân cận trước khi thi công; (iii) phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư để kịp thời cảnh báo, xử lý sớm các dấu hiệu bất thường. Việc né tránh trách nhiệm khi sự cố xảy ra không chỉ tiềm ẩn rủi ro pháp lý mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và khả năng gia hạn giấy phép khai thác của doanh nghiệp.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để bảo vệ quyền lợi chính đáng của hộ ông Y và xử lý dứt điểm vướng mắc trên tinh thần thấu tình đạt lý, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra phương án 4 bước như sau:

Bước 1 – Thu thập chứng cứ, xác định nguyên nhân: Hộ ông Y phối hợp chính quyền xã, cán bộ kiểm lâm địa bàn lập biên bản hiện trạng thiệt hại (đoạn đường sập, khối lượng gỗ tồn đọng, hình ảnh, video hiện trường), đồng thời đề nghị Sở Công Thương hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường cử đơn vị chuyên môn đánh giá, xác định mối liên hệ nhân quả giữa hoạt động nổ mìn khai thác đá và sự cố sạt lở.

Bước 2 – Văn bản yêu cầu bồi thường: Gửi văn bản yêu cầu bồi thường thiệt hại đến Công ty Z, viện dẫn căn cứ Điều 601, Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 và trách nhiệm của tổ chức được cấp phép theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, kèm hồ sơ thiệt hại, đồng thời đề nghị khắc phục khẩn cấp đoạn đường sập để không làm gián đoạn thêm vụ thu hoạch lâm sản.

Bước 3 – Hòa giải và kiến nghị cơ quan quản lý nhà nước: Nếu Công ty Z không hợp tác, đề nghị UBND xã đứng ra làm trung gian hòa giải, đồng thời gửi đơn kiến nghị Sở Công Thương kiểm tra việc tuân thủ giấy phép khai thác, thiết kế mỏ và các biện pháp an toàn của Công ty Z, làm cơ sở xem xét trách nhiệm khi gia hạn hoặc điều chỉnh giấy phép.

Bước 4 – Khởi kiện tại Tòa án (giải pháp cuối cùng): Trường hợp hòa giải không thành, hộ ông Y có quyền khởi kiện vụ án dân sự yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền theo Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015; đồng thời có thể đề nghị Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời buộc Công ty Z tạm dừng khai thác tại khu vực có nguy cơ tiếp tục sạt lở, nhằm bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản trong thời gian giải quyết vụ án.

Sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số gắn liền với rừng và những con đường độc đạo giữa núi rừng xứng đáng được pháp luật bảo vệ như bất kỳ tài sản hợp pháp nào khác. Một doanh nghiệp khai thác tài nguyên có trách nhiệm không chỉ tuân thủ giấy phép, mà còn phải đặt sự an toàn và sinh kế của cộng đồng lân cận vào trọng tâm quản trị rủi ro của mình.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai, tài nguyên khoáng sản hoặc bồi thường thiệt hại, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.