TÌNH HUỐNG SỐ 424: DỰ ÁN MỞ TRƯỜNG MẦM NON QUỐC TẾ TƯ THỤC VƯỚNG DIỆN TÍCH ĐẤT TÍN NGƯỠNG LÀ KHU LĂNG MỘ DÒNG HỌ LÂU ĐỜI: GIẢI PHÁP DI DỜI NHÂN VĂN KẾT HỢP PHÁP LÝ THỎA THUẬN THƯƠNG LƯỢNG BỒI HOÀN?

TÌNH HUỐNG SỐ 424: DỰ ÁN MỞ TRƯỜNG MẦM NON QUỐC TẾ TƯ THỤC VƯỚNG DIỆN TÍCH ĐẤT TÍN NGƯỠNG LÀ KHU LĂNG MỘ DÒNG HỌ LÂU ĐỜI: GIẢI PHÁP DI DỜI NHÂN VĂN KẾT HỢP PHÁP LÝ THỎA THUẬN THƯƠNG LƯỢNG BỒI HOÀN?

Câu chuyện phát triển giáo dục tư nhân đôi khi vấp phải một rào cản đặc biệt nhạy cảm: đất đai gắn với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của cộng đồng dân cư bản địa. Khi một dự án trường mầm non quốc tế “chạm” phải khu lăng mộ dòng họ đã tồn tại qua nhiều thế hệ, bài toán không chỉ là pháp lý đất đai đơn thuần mà còn là bài toán ứng xử văn hóa – tâm linh.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm ra lời giải vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Công ty Đ (chủ đầu tư) được UBND tỉnh L chấp thuận chủ trương đầu tư xây dựng Trường Mầm non Quốc tế tại xã M, tỉnh L với quy mô 5.000m2. Để có đủ mặt bằng sạch, Công ty Đ đã tiến hành thỏa thuận nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất với các hộ dân liền kề và đã hoàn tất khoảng 90% diện tích.

Tuy nhiên, phần diện tích còn lại khoảng 220m2 nằm ở góc phía Đông khu đất lại là khu lăng mộ tổ và nhà thờ họ của dòng họ Trần (do ông Trần Văn C làm trưởng tộc) đã tồn tại hơn 80 năm qua, là nơi an táng của 5 đời tổ tiên dòng họ và là địa điểm tổ chức giỗ chạp, tế lễ hằng năm của hàng trăm con cháu trong và ngoài tỉnh.

Khi Công ty Đ đặt vấn đề thỏa thuận di dời để lấy mặt bằng, nội bộ dòng họ Trần chia làm hai luồng ý kiến: một số người cao tuổi trong họ kiên quyết phản đối, cho rằng việc “động mộ”, di dời lăng mộ tổ tiên là điều tối kỵ, có thể ảnh hưởng đến “long mạch”, vận khí của cả dòng họ; trong khi một số người trẻ hơn lại cho rằng nên xem xét phương án di dời hợp lý nếu được bồi hoàn thỏa đáng và tổ chức đúng nghi lễ. Dự án đứng trước nguy cơ chậm tiến độ, phát sinh chi phí, thậm chí có nguy cơ phát sinh khiếu kiện, khiếu nại kéo dài nếu không xử lý khéo léo.

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

a) Về tính chất pháp lý của khu lăng mộ dòng họ

Theo quy định tại khoản 3 Điều 9 Luật Đất đai 2024, đất tín ngưỡng và đất nghĩa trang, mồ mả được xác định là các loại đất riêng biệt thuộc nhóm đất phi nông nghiệp, có chế độ sử dụng và bảo vệ đặc thù, khác với đất ở hay đất sản xuất – kinh doanh thông thường.

Đồng thời, dưới góc độ dân sự, phần đất và công trình lăng mộ, nhà thờ họ nếu có nguồn gốc từ di sản do các thế hệ trước để lại dùng vào việc thờ cúng thì được điều chỉnh bởi nguyên tắc đặc biệt sau:

“Trường hợp người lập di chúc để lại một phần di sản dùng vào việc thờ cúng thì phần di sản đó không được chia thừa kế và được giao cho người đã được chỉ định trong di chúc quản lý để thực hiện việc thờ cúng; nếu người được chỉ định không thực hiện đúng di chúc hoặc không theo thỏa thuận của những người thừa kế thì những người thừa kế có quyền giao phần di sản dùng vào việc thờ cúng cho người khác quản lý để thờ cúng.”
(Khoản 1 Điều 645 Bộ luật Dân sự năm 2015)

Từ quy định trên có thể rút ra nguyên tắc cốt lõi: tài sản thờ cúng không thuộc quyền định đoạt riêng của một cá nhân đơn lẻ (kể cả trưởng tộc), mà phải có sự thống nhất, đồng thuận của những người có quyền, nghĩa vụ liên quan trong dòng họ. Đây chính là căn cứ then chốt để xác định: mọi thỏa thuận di dời lăng mộ chỉ có giá trị pháp lý vững chắc khi có sự đồng thuận bằng văn bản của đại diện hợp pháp toàn thể dòng họ, không thể chỉ dựa vào chữ ký của một cá nhân.

b) Về cơ chế pháp lý để có đất thực hiện dự án

Vì đây là dự án đầu tư tư nhân (trường mầm non quốc tế tư thục), không thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất quy định tại Điều 79 Luật Đất đai 2024, nên việc tạo lập mặt bằng phải thực hiện theo cơ chế

“Việc sử dụng đất thực hiện dự án phát triển kinh tế – xã hội thông qua thỏa thuận về nhận quyền sử dụng đất được thực hiện trong các trường hợp sau đây: a) Các trường hợp thực hiện dự án không thuộc trường hợp thu hồi đất Quy định tại điều 79 của luật này…”(Khoản 1 Điều 127 Luật Đất đai 2024)

Điều này có nghĩa là: Công ty Đ không có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước cưỡng chế thu hồi phần đất lăng mộ, mà bắt buộc phải đạt được sự thỏa thuận dân sự tự nguyện với dòng họ Trần. Đây là điểm mấu chốt định hướng toàn bộ chiến lược giải quyết tình huống theo hướng thương lượng, không thể áp đặt hành chính.

c) Về căn cứ tính toán mức bồi hoàn hợp lý

Mặc dù quan hệ giữa Công ty Đ và dòng họ Trần là quan hệ dân sự – thỏa thuận, không áp dụng trực tiếp cơ chế bồi thường nhà nước, nhưng các bên hoàn toàn có thể lấy quy định của Nhà nước làm

“Đối với mồ mả trong phạm vi đất thu hồi phải di dời thì được bồi thường các chi phí bao gồm: chi phí đào, bốc, di dời, xây dựng mới và các chi phí hợp lý khác có liên quan trực tiếp để di dời mồ mả đến vị trí mới…”
(Khoản 2 Điều 15 Nghị định số 88/2024/NĐ-CP quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất)

khung tham chiếu khách quan, hợp lý, hợp tình để hai bên cùng thương lượng mức hỗ trợ – vừa bảo đảm chi phí thực tế cho việc cải táng, xây mới nơi thờ tự, vừa thể hiện thiện chí, sự tôn trọng của nhà đầu tư đối với giá trị tâm linh – văn hóa của dòng họ.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý

Phản ứng của những người cao tuổi trong dòng họ Trần không đơn thuần là sự “cố chấp” hay cản trở phát triển, mà xuất phát từ nỗi lo sợ sâu xa về sự đứt gãy cội nguồn, sự bất an khi “động chạm” đến nơi an nghỉ của tổ tiên – vốn được xem là biểu tượng thiêng liêng gắn kết các thế hệ trong văn hóa thờ cúng tổ tiên của người Việt. Sự chia rẽ quan điểm giữa thế hệ lớn tuổi và thế hệ trẻ trong họ cũng phản ánh một mâu thuẫn tâm lý phổ biến: giữa việc gìn giữ truyền thống và nhu cầu thích nghi với thực tế phát triển kinh tế – xã hội.

Nếu nhà đầu tư tiếp cận vấn đề bằng tư duy thuần túy thương mại – pháp lý, dùng áp lực tiến độ dự án để thúc ép, rất dễ khoét sâu tâm lý phòng thủ, khiến sự việc trở thành xung đột cộng đồng kéo dài, ảnh hưởng tiêu cực đến hình ảnh, uy tín của chính dự án giáo dục ngay từ khi chưa khai giảng.

Về khía cạnh Giáo dục và Quản trị dự án

Ở góc độ giáo dục cộng đồng, đây là dịp để các bên cùng nhìn nhận: một dự án giáo dục nhân văn, muốn phát triển bền vững tại địa phương, trước hết phải thể hiện được sự tôn trọng đối với các giá trị văn hóa – tín ngưỡng bản địa, thay vì chỉ chú trọng vào tiến độ và lợi ích thương mại.

Về khía cạnh quản trị rủi ro dự án, lỗ hổng lớn nhất ở đây thuộc về khâu khảo sát thực địa và đánh giá tác động xã hội (due diligence) trước khi triển khai đầu tư. Nếu ngay từ giai đoạn lập quy hoạch, chủ đầu tư đã nhận diện được sự tồn tại của khu lăng mộ dòng họ để điều chỉnh ranh giới dự án hoặc chủ động đối thoại sớm với cộng đồng dân cư, thì rủi ro chậm tiến độ như hiện nay hoàn toàn có thể phòng ngừa từ gốc.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết vấn đề một cách thấu tình đạt lý, vừa bảo đảm tiến độ dự án, vừa gìn giữ được sự đồng thuận và niềm tin của cộng đồng địa phương, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án 4 bước như sau:

Bước 1 – Đối thoại cộng đồng và thành lập hội đồng đại diện dòng họ: Công ty Đ cần chủ động phối hợp với chính quyền xã M mời toàn thể các chi, nhánh trong dòng họ Trần (không chỉ riêng trưởng tộc) họp bàn, bầu ra một hội đồng đại diện chính thức, có văn bản ủy quyền hợp lệ, làm đầu mối đàm phán duy nhất – tránh tình trạng thỏa thuận với một cá nhân nhưng bị các thành viên khác trong họ phản đối sau này.

Bước 2 – Thương lượng phương án di dời gắn với nghi lễ truyền thống: Phương án di dời cần được xây dựng cùng với các bậc cao niên có uy tín và có thể mời thầy phong thủy, người am hiểu phong tục địa phương tham vấn về thời điểm, nghi thức cải táng phù hợp. Công ty Đ nên chủ động bố trí một vị trí trang trọng (có thể trong hoặc liền kề khuôn viên dự án, hoặc tại nghĩa trang quy hoạch của địa phương) để xây dựng nhà thờ họ và khu lăng mộ mới khang trang hơn, thể hiện thiện chí tôn trọng chứ không phải “xóa bỏ”.

Bước 3 – Xác lập thỏa thuận bồi hoàn bằng văn bản, có công chứng: Mức hỗ trợ chi phí cải táng, xây dựng mới cần được thỏa thuận công khai, minh bạch, tham chiếu theo khung chi phí hợp lý như chi phí đào, bốc, di dời, xây dựng mới nêu tại Nghị định số 88/2024/NĐ-CP, đồng thời văn bản thỏa thuận phải có đầy đủ chữ ký của các đại diện hợp pháp trong dòng họ theo đúng tinh thần Điều 645 Bộ luật Dân sự 2015 để bảo đảm giá trị pháp lý lâu dài, tránh khiếu kiện phát sinh sau này.

Bước 4 – Phương án dự phòng – Điều chỉnh quy hoạch hài hòa: Trường hợp dòng họ Trần kiên quyết không đồng thuận di dời do yếu tố tâm linh, Công ty Đ nên chủ động rà soát khả năng điều chỉnh cục bộ quy hoạch chi tiết dự án, chừa lại phần đất lăng mộ như một khuôn viên riêng biệt có tường rào, lối đi tách bạch để dòng họ tiếp tục thăm viếng, thờ cúng. Đây là giải pháp “cùng tồn tại hài hòa” giúp dự án vẫn triển khai đúng tiến độ mà không phải đánh đổi bằng sự rạn nứt tình cảm với cộng đồng dân cư bản địa.

Một dự án giáo dục nhân văn chỉ thực sự bền vững khi được xây dựng trên nền tảng của sự tôn trọng – tôn trọng pháp luật, tôn trọng cội nguồn văn hóa và tôn trọng con người. Giải quyết thấu đáo bài toán lăng mộ dòng họ hôm nay chính là viên gạch đầu tiên đặt nền cho uy tín và sự gắn kết cộng đồng của ngôi trường trong tương lai.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai, tín ngưỡng hoặc đầu tư dự án, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.