TÌNH HUỐNG SỐ 421: TRANH CHẤP ĐẤT ĐÃI NÔNG LÂM TRƯỜNG: NGƯỜI DÂN LẤN CHIẾM ĐẤT CAO SU CỦA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC CỔ PHẦN HÓA VÌ CHO RẰNG ĐẤT BỎ HOANG KHÔNG HIỆU QUẢ XỬ LÝ THẾ NÀO?

TÌNH HUỐNG SỐ 421: TRANH CHẤP ĐẤT ĐÃI NÔNG LÂM TRƯỜNG: NGƯỜI DÂN LẤN CHIẾM ĐẤT CAO SU CỦA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC CỔ PHẦN HÓA VÌ CHO RẰNG ĐẤT BỎ HOANG KHÔNG HIỆU QUẢ XỬ LÝ THẾ NÀO?

Tranh chấp đất đai có nguồn gốc từ các nông, lâm trường quốc doanh là một trong những điểm nóng phức tạp và kéo dài bậc nhất tại các vùng nông thôn, miền núi. Sự đan xen giữa lịch sử quản lý đất đai, quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và áp lực sinh kế của người dân địa phương đã tạo ra những xung đột lợi ích gay gắt.

Cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm kiếm giải pháp tháo gỡ toàn diện dưới góc độ pháp lý, quản trị và tâm lý xã hội.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Công ty Cổ phần Cao su X (tiền thân là Nông trường Cao su X, một doanh nghiệp nhà nước đã hoàn thành cổ phần hóa vào năm 2020) được Nhà nước cho thuê đất trả tiền hàng năm với diện tích 500 ha tại xã B, tỉnh C để trồng và khai thác cao su.

Do biến động thị trường và năng lực quản trị sau cổ phần hóa còn hạn chế, khoảng 30 ha cao su tại khu vực giáp ranh thôn 3, xã B bị suy ngoái, doanh nghiệp bỏ trống, không đầu tư chăm sóc từ năm 2022. Cho rằng doanh nghiệp lãng phí, “bỏ hoang đất đai”, hộ ông Nguyễn Văn A cùng hàng chục hộ dân địa phương (vốn thiếu đất sản xuất) đã tự ý vào phát quang, nhổ bỏ cây cao su già cỗi để trồng cây ngắn ngày và làm nhà tạm.

Năm 2026, Công ty Cao su X tái cơ cấu và tiến hành kiểm tra thực địa để triển khai dự án mới thì phát hiện diện tích đất trên đã bị lấn chiếm. Công ty gửi đơn yêu cầu UBND xã B và chính quyền địa phương can thiệp, buộc hộ ông Nguyễn Văn A và các hộ dân tháo dỡ công trình, trả lại đất.

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ MÔI TRƯỜNG

Ngược lại, ông A và các hộ dân gửi đơn khiếu nại đông người, cho rằng: Nông trường cũ đã cổ phần hóa, không sử dụng đất hiệu quả thì Nhà nước phải thu hồi giao lại cho dân địa phương theo đúng quy định; việc dân vào canh tác trên đất bỏ hoang là chính đáng để bảo đảm sinh kế. Mâu thuẫn ngày càng căng thẳng, nguy cơ phát sinh điểm nóng về an ninh trật tự tại địa phương.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Để phân định đúng – sai trong tình huống này, cần xem xét chiếu theo các quy định của Luật Đất đai năm 2024.

Hành vi tự ý chiếm đất của người dân là vi phạm pháp luật

Dù đất đai bị bỏ trống hoặc sử dụng chưa hiệu quả, việc người dân tự ý vào canh tác, làm nhà khi chưa có quyết định giao đất/cho thuê đất của cơ quan nhà nước thẩm quyền vẫn cấu thành hành vi lấn, chiếm đất đai.

Khoản 1 Điều 11 Luật Đất đai năm 2024 quy định về các hành vi bị nghiêm cấm:

“1. Lấn đất, chiếm đất, hủy hoại đất.”

Do đó, lập luận “đất bỏ hoang thì dân có quyền vào làm” của hộ ông Nguyễn Văn A là không có căn cứ pháp lý. Việc người dân tự ý hủy hoại cây trồng của công ty để canh tác riêng có thể bị xử phạt hành chính về hành vi lấn chiếm đất đai hoặc bồi thường thiệt hại tài sản theo quy định dân sự.

Quyền và nghĩa vụ của Doanh nghiệp sau cổ phần hóa

Sau khi cổ phần hóa, Công ty Cổ phần Cao su X kế thừa các quyền và nghĩa vụ sử dụng đất từ nông trường quốc doanh cũ theo phương án sử dụng đất đã được phê duyệt.

Theo quy định của Luật Đất đai năm 2024, UBND cấp tỉnh có trách nhiệm rà soát, phê duyệt phương án sử dụng đất của các công ty nông, lâm nghiệp tại địa phương. Nếu diện tích 30 ha nằm trong phương án đất giữ lại đã được UBND tỉnh C phê duyệt cho Công ty X tiếp tục thuê đất sử dụng, doanh nghiệp có đầy đủ quyền hợp pháp để quản lý, khai thác và yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền bảo vệ quyền sử dụng đất của mình trước các hành vi lấn, chiếm trái phép. Đồng thời, với tư cách là người thuê đất của Nhà nước, Công ty X cũng có nghĩa vụ phải quản lý, bảo vệ và sử dụng đất đúng mục đích, hiệu quả theo hợp đồng thuê đất đã ký kết.

Quy trình rà soát, thu hồi đất nông lâm trường sử dụng kém hiệu quả

Người dân không có quyền tự thu hồi đất, nhưng có quyền phản ánh để Nhà nước thực hiện quy trình thu hồi theo pháp luật.

Xây Dựng Chính Sách, Pháp Luật – Chính phủ

Điểm d khoản 1 Điều 181 Luật Đất đai năm 2024 quy định:

“1. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm sau đây:

d) Tổ chức việc thu hồi đất để giao Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất để quản lý phần diện tích đất của các công ty nông, lâm nghiệp bàn giao về địa phương không thuộc điểm c khoản này;”

Nếu Công ty X thực sự bỏ hoang đất, không sử dụng liên tục hoặc sử dụng kém hiệu quả, UBND tỉnh C sẽ tiến hành thanh tra và ra quyết định thu hồi quỹ đất này về giao cho địa phương. Quỹ đất thu hồi này sẽ được ưu tiên giao, cho thuê đối với cá nhân là người dân tộc thiểu số, hộ gia đình nghèo tại địa phương thiếu đất sản xuất.

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ MÔI TRƯỜNG

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Tâm lý xã hội và xung đột sinh kế nông thôn

Áp lực sinh kế: Nhu cầu có đất sản xuất là nhu cầu sinh tồn sát sườn của nông dân. Khi nhìn thấy hàng chục hecta đất giáp ranh bị bỏ hoang trong khi bản thân thiếu đất, tâm lý bất bình và “tiếc tài nguyên” dễ dẫn đến hành vi vi phạm tự phát.

Tâm lý đám đông: Sự thiếu hiểu biết pháp luật kết hợp với tâm lý “phép trị thua lệ làng” khiến người dân cho rằng việc đông người cùng lấn chiếm sẽ tạo ra “chuyện đã rồi”, buộc chính quyền và doanh nghiệp phải nhượng bộ.

Rủi ro quản trị tài sản đất đai sau cổ phần hóa

Lỗ hổng quản trị của doanh nghiệp: Công ty Cao su X đã thiếu trách nhiệm trong quản trị tài sản. Việc bỏ hoang đất đai không quản lý, không cắm mốc ranh giới rõ ràng chính là ngòi nổ kích thích sự xâm phạm từ bên ngoài.

Trách nhiệm quản lý nhà nước tại địa phương: Sự buông lỏng hoặc chậm trễ trong khâu rà soát, kiểm tra hiện trạng sử dụng đất nông lâm trường của chính quyền địa phương tạo ra khoảng trống pháp lý kéo dài.

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ MÔI TRƯỜNG

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết triệt để điểm nóng tranh chấp, cân bằng giữa tính nghiêm minh của pháp luật và sự ổn định an sinh xã hội, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án 4 bước:

Bước 1: Tuyên truyền, đối thoại và vận động tháo gỡ điểm nóng

UBND xã B phối hợp với Mặt trận Tổ quốc và Ban quản lý Công ty X tổ chức hội nghị đối thoại trực tiếp với hộ ông Nguyễn Văn A và các hộ dân. Phân tích rõ vi phạm pháp luật về hành vi lấn chiếm đất đai để người dân dừng ngay các hoạt động xây dựng, cơi nới trái phép; đồng thời lắng nghe tâm tư, nguyện vọng về nhu cầu đất sản xuất chính đáng của bà con để ghi nhận vào phương án an sinh địa phương.

Bước 2: Rà soát hiện trạng và phân loại quỹ đất

UBND tỉnh C chỉ đạo Sở Tài nguyên và Môi trường thành lập đoàn thanh tra liên ngành tiến hành rà soát toàn bộ 500 ha đất của Công ty X.

Đối với diện tích Công ty X có nhu cầu và năng lực đầu tư: Yêu cầu doanh nghiệp lập cam kết tiến độ sử dụng, thực hiện cắm mốc ranh giới rõ ràng.

Đối với diện tích 30 ha bỏ hoang, kém hiệu quả: Yêu cầu Công ty X lập thủ tục bàn giao lại cho địa phương hoặc ra quyết định thu hồi theo Điều 181 Luật Đất đai năm 2024.

Bước 3: Lập phương án giao đất, tạo sinh kế bền vững cho dân

Sau khi tiếp nhận quỹ đất thu hồi từ nông trường, UBND huyện phối hợp với UBND xã B lập phương án giao đất, cho thuê đất. Ưu tiên xét duyệt giao đất cho các hộ dân nghèo, hộ thiếu đất sản xuất tại chỗ (trong đó có hộ ông Nguyễn Văn A) theo đúng thứ tự ưu tiên của Luật Đất đai, đảm bảo công khai, minh bạch.

Bước 4: Tái cấu trúc mô hình liên kết Doanh nghiệp – Nông dân

Khuyến khích Công ty Cao su X thay đổi tư duy quản trị: Chuyển từ mô hình tự canh tác sang mô hình liên kết bao tiêu sản phẩm hoặc tạo việc làm làm công nhân cho chính người dân địa phương. Đây là giải pháp căn cơ nhất để biến đối đầu thành hợp tác, bảo vệ tài sản doanh nghiệp bằng chính sự đồng thuận của cộng đồng xung quanh.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.