TÌNH HUỐNG SỐ 415: MỘT NHÓM NHÀ KHOA HỌC TỰ Ý SỬ DỤNG PHÒNG THÍ NGHIỆM CÔNG ĐỂ CHẾ TẠO CHẤT CẤM, HÓA CHẤT NGUY HIỂM NGOÀI DANH MỤC NGHIÊN CỨU CHO PHÉP: TRÁCH NHIỆM CỦA HIỆU TRƯỞNG?

Các tên gọi, nhân vật, cơ quan và địa danh trong bài viết đều được giả định nhằm phục vụ mục đích tuyên truyền, phổ biến pháp luật.

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Trường Đại học Công lập A, đặt tại phường B, tỉnh C, có Trung tâm Nghiên cứu hóa – sinh ứng dụng do PGS.TS. Nguyễn Văn D làm Giám đốc. Trung tâm được giao quản lý một phòng thí nghiệm sử dụng ngân sách nhà nước, được trang bị hệ thống phản ứng hóa học, thiết bị chưng cất, tủ an toàn, kho hóa chất và nhiều loại tiền chất phục vụ các đề tài nghiên cứu đã được phê duyệt.

Theo kế hoạch chính thức, phòng thí nghiệm chỉ được nghiên cứu vật liệu mới và các hoạt chất phục vụ sản xuất dược phẩm. Tuy nhiên, vì muốn nhanh chóng thu lợi vật chất, một nhóm gồm ba nhà khoa học và hai kỹ thuật viên đã bí mật sử dụng phòng thí nghiệm vào ban đêm để thử nghiệm, điều chế một loại chất bị nghi là chất ma túy tổng hợp. Nhóm này còn mua thêm hóa chất nguy hiểm từ bên ngoài nhưng không nhập sổ kho, không khai báo, không lập phiếu an toàn hóa chất và không báo cáo Hội đồng khoa học của trường.

Để che giấu hành vi, nhóm nghiên cứu đã:

• Ghi tên hóa chất dưới mã số của một đề tài khác;
• Tự ý vô hiệu hóa một phần hệ thống camera;
• Mang mẫu thử ra khỏi trường không qua kiểm soát;
• Đổ chất thải hóa học chưa xử lý vào hệ thống thoát nước;
• Sử dụng kinh phí, điện, nước và thiết bị thuộc tài sản công;
• Có dấu hiệu cung cấp mẫu thử cho một người bên ngoài để nhận tiền.

Trong một lần tiến hành phản ứng, hệ thống thông gió gặp sự cố làm hơi hóa chất phát tán. Hai kỹ thuật viên bị ngộ độc; một số hộ dân sống gần trường xuất hiện triệu chứng khó thở, buồn nôn. Cơ quan công an sau đó kiểm tra, niêm phong phòng thí nghiệm, thu giữ nhiều mẫu hóa chất, sổ ghi chép và dữ liệu điện tử.

Kết quả kiểm tra ban đầu còn cho thấy:

• Việc kiểm kê hóa chất của trường được thực hiện mang tính hình thức;
• Camera phòng thí nghiệm đã hỏng nhiều tháng nhưng chưa được sửa chữa;
• Một số hóa chất nguy hiểm không có sổ theo dõi riêng;
• Hiệu trưởng từng nhận được phản ánh về hoạt động bất thường vào ban đêm nhưng chỉ yêu cầu cấp dưới “tự kiểm tra”;
• Giám đốc Trung tâm đã ký xác nhận nhiều báo cáo không phản ánh đúng lượng hóa chất thực tế.

Từ đây phát sinh câu hỏi: Nhóm nhà khoa học phải chịu trách nhiệm gì? Hiệu trưởng có đương nhiên bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi là người đứng đầu nhà trường hay không? Trường đại học phải xử lý hậu quả đối với người lao động, cộng đồng dân cư và tài sản công như thế nào?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. Cần xác định chính xác “chất cấm” là chất gì

Trong thực tiễn, “chất cấm” là cách gọi khái quát, không phải tên của một tội danh duy nhất. Trách nhiệm pháp lý phải căn cứ vào kết luận giám định để xác định mẫu vật thuộc trường hợp nào:

• Chất ma túy;
• Tiền chất dùng vào việc sản xuất trái phép chất ma túy;
• Hóa chất cấm;
• Hóa chất cần kiểm soát đặc biệt;
• Hóa chất nguy hiểm;
• Chất độc;
• Vật liệu nổ, tiền chất thuốc nổ;
• Hay một loại chất khác gây nguy hiểm cho con người và môi trường.

Chỉ sau khi xác định được tên chất, hàm lượng, khối lượng, mục đích điều chế, mức độ hoàn thành của quá trình sản xuất và hậu quả thực tế, cơ quan tiến hành tố tụng mới có thể lựa chọn điều luật tương ứng.

Đặc biệt, không phải cứ “nghiên cứu thử nghiệm” là được miễn trách nhiệm. Một nghiên cứu khoa học hợp pháp phải được thực hiện đúng phạm vi chuyên môn, nhiệm vụ được phê duyệt, quy trình an toàn, điều kiện giấy phép và cơ chế kiểm soát chuyên ngành. Việc gắn nhãn “nghiên cứu” không thể hợp pháp hóa hoạt động bí mật nhằm tạo ra chất cấm để mua bán hoặc thu lợi.

2.2. Vi phạm nguyên tắc quản lý hoạt động khoa học và công nghệ

Tại thời điểm tình huống này, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 đã có hiệu lực từ ngày 1/10/2025, thay thế khuôn khổ pháp lý trước đây của Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013. Luật mới đặt hoạt động nghiên cứu trong mối liên hệ chặt chẽ với trách nhiệm, đạo đức, an toàn và kiểm soát rủi ro. Luật số 93/2025/QH15.

Nhóm nhà khoa học trong tình huống đã thực hiện hoạt động ngoài nhiệm vụ được phê duyệt; sử dụng nhân lực, thiết bị, hóa chất và ngân sách công cho mục đích bất hợp pháp; che giấu dữ liệu và không tuân thủ quy trình an toàn. Đây không còn là một “sai sót học thuật” thông thường mà có dấu hiệu xâm phạm đồng thời:

• Trật tự quản lý hoạt động khoa học và công nghệ;
• Chế độ quản lý hóa chất;
• Chế độ quản lý, sử dụng tài sản công;
• An toàn lao động và phòng, chống cháy nổ;
• Sức khỏe, tính mạng của con người;
• An toàn môi trường;
• Trật tự quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy, nếu mẫu vật là chất ma túy hoặc tiền chất dùng trái phép.

Tổ chức chủ trì đề tài và người đứng đầu đơn vị nghiên cứu phải có cơ chế phê duyệt nhiệm vụ, kiểm tra tiến độ, kiểm soát hóa chất, quản lý dữ liệu, nghiệm thu kết quả và phát hiện việc sử dụng sai mục đích phòng thí nghiệm. Quyền tự chủ học thuật không đồng nghĩa với quyền tự ý thực hiện mọi thí nghiệm.

2.3. Trách nhiệm theo Luật Hóa chất

Luật Hóa chất số 69/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, điều chỉnh việc phát triển công nghiệp hóa chất và bảo đảm an toàn, an ninh hóa chất. Luật Hóa chất số 69/2025/QH15.

Theo tinh thần của Luật, tổ chức, cá nhân tiến hành hoạt động hóa chất phải kiểm soát rủi ro trong toàn bộ quá trình mua, tiếp nhận, lưu giữ, sử dụng, vận chuyển và xử lý chất thải. Đối với hóa chất nguy hiểm, cơ sở phải đặc biệt chú trọng:

• Điều kiện kho chứa và thiết bị phòng thí nghiệm;
• Phân loại, ghi nhãn và phiếu an toàn hóa chất;
• Sổ theo dõi nhập – xuất – tồn;
• Kiểm soát người được phép tiếp cận;
• Đào tạo, huấn luyện an toàn;
• Phương án phòng ngừa và ứng phó sự cố;
• Xử lý chất thải, bao bì và hóa chất tồn dư;
• Nghĩa vụ khai báo, báo cáo hoặc xin phép đối với từng nhóm hóa chất thuộc diện quản lý chuyên ngành.

Việc mua hóa chất ngoài hệ thống, không ghi sổ, che giấu danh tính hóa chất, vô hiệu hóa camera và xả thải trái phép là chuỗi hành vi có tính chủ ý, làm suy yếu cơ chế bảo đảm an ninh hóa chất.

Tùy hành vi và hậu quả, cá nhân, tổ chức liên quan có thể bị xử phạt vi phạm hành chính; bị đình chỉ hoạt động; tịch thu tang vật, phương tiện; buộc tiêu hủy hoặc xử lý hóa chất; buộc khắc phục ô nhiễm, chi trả chi phí ứng phó sự cố và bồi thường thiệt hại. Từ ngày 1/8/2026, việc xử phạt trong lĩnh vực hóa chất và vật liệu nổ công nghiệp còn được điều chỉnh bởi Nghị định số 275/2026/NĐ-CP. Nghị định số 275/2026/NĐ-CP.

2.4. Trách nhiệm hình sự của nhóm nhà khoa học

Nếu kết luận giám định xác định nhóm này đã điều chế chất ma túy, hành vi có thể bị xem xét về Tội sản xuất trái phép chất ma túy, quy định tại Điều 248 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung. “Sản xuất” có thể bao gồm việc điều chế, chiết xuất hoặc tạo ra chất ma túy bằng phương pháp hóa học hay phương pháp khác mà không được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

Trường hợp đối tượng sản xuất, tàng trữ hoặc vận chuyển tiền chất với mục đích dùng vào việc sản xuất trái phép chất ma túy, hành vi có thể được xem xét theo Điều 253 Bộ luật Hình sự.

Ngoài ra, tùy kết quả điều tra, nhóm thực hiện còn có thể bị xem xét về các hành vi liên quan như:

• Tàng trữ, vận chuyển hoặc mua bán trái phép chất ma túy;
• Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng chất độc;
• Vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy;
• Gây ô nhiễm môi trường;
• Vi phạm quy định về an toàn lao động;
• Hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản;
• Lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí, nếu có đủ dấu hiệu cấu thành.

Nếu chưa tạo ra thành phẩm nhưng những người này đã cố ý chuẩn bị hóa chất, công thức, thiết bị và bắt đầu thực hiện quá trình điều chế, cơ quan tố tụng còn phải đánh giá chế định chuẩn bị phạm tội hoặc phạm tội chưa đạt. Không thể chỉ dựa vào lý do “thí nghiệm chưa thành công” để loại trừ trách nhiệm hình sự.

Người cung cấp công thức, mua hóa chất, cảnh giới, sửa hồ sơ, vô hiệu hóa camera hoặc giúp đưa sản phẩm ra ngoài có thể bị xác định là người tổ chức, người thực hành, người xúi giục hoặc người giúp sức trong đồng phạm nếu họ cố ý cùng thực hiện tội phạm.

2.5. Hiệu trưởng có đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự không?

Câu trả lời là không đương nhiên.

Pháp luật hình sự Việt Nam áp dụng nguyên tắc trách nhiệm cá nhân. Chức danh “Hiệu trưởng” không tự động làm phát sinh trách nhiệm hình sự đối với mọi hành vi phạm tội xảy ra trong trường. Muốn truy cứu trách nhiệm hình sự của Hiệu trưởng phải chứng minh được hành vi, lỗi, mối quan hệ nhân quả và các dấu hiệu cấu thành tội phạm cụ thể.

Có thể phân chia thành bốn trường hợp:

Trường hợp thứ nhất: Hiệu trưởng không biết và không có nghĩa vụ trực tiếp phải biết

Nếu nhóm nghiên cứu tổ chức hoạt động hết sức tinh vi, làm giả hồ sơ, qua mặt đầy đủ các lớp kiểm soát; Hiệu trưởng đã ban hành quy trình phù hợp, phân công người đủ năng lực, kiểm tra định kỳ và xử lý kịp thời các dấu hiệu rủi ro thì Hiệu trưởng có thể không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Tuy nhiên, nhà trường vẫn phải rà soát trách nhiệm quản lý, khắc phục hậu quả và phối hợp điều tra.

Trường hợp thứ hai: Hiệu trưởng không biết nhưng có lỗi quản lý

Nếu Hiệu trưởng buông lỏng kiểm tra; không thiết lập cơ chế quản lý hóa chất; không sửa camera; không kiểm kê kho; bỏ qua cảnh báo; giao nhiệm vụ nhưng không giám sát, thì có thể bị xem xét trách nhiệm kỷ luật, trách nhiệm hành chính hoặc trách nhiệm bồi thường.

Nếu người này là người có chức vụ, quyền hạn, vì thiếu trách nhiệm mà không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nhiệm vụ được giao, gây hậu quả nghiêm trọng, hành vi có thể bị xem xét theo Điều 360 Bộ luật Hình sự – Tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng. Việc định tội phải dựa trên nhiệm vụ pháp lý cụ thể của Hiệu trưởng và hậu quả thực tế, chứ không chỉ dựa vào vị trí người đứng đầu.

Trường hợp thứ ba: Hiệu trưởng biết nhưng cố tình làm ngơ

Nếu Hiệu trưởng đã được báo cáo rõ ràng, biết nhóm nghiên cứu đang điều chế chất cấm nhưng vẫn cho phép tiếp tục, che giấu thông tin hoặc chỉ đạo không kiểm tra vì sợ ảnh hưởng thành tích, uy tín, nguồn thu của trường, trách nhiệm có thể nghiêm trọng hơn.

Tùy ý chí và mức độ tham gia, Hiệu trưởng có thể bị xem xét là người giúp sức trong đồng phạm hoặc bị xử lý về tội danh khác có liên quan. “Im lặng” chỉ trở thành căn cứ hình sự khi pháp luật buộc người đó phải hành động, người đó có khả năng hành động nhưng cố ý không thực hiện nhằm tạo điều kiện cho tội phạm.

Trường hợp thứ tư: Hiệu trưởng tham gia, chỉ đạo hoặc hưởng lợi

Nếu Hiệu trưởng phê duyệt ngầm, cấp kinh phí, chỉ đạo sử dụng phòng thí nghiệm, yêu cầu làm giả hồ sơ hoặc được chia tiền từ việc sản xuất chất cấm, người này có thể bị xử lý với vai trò đồng phạm. Chức vụ lãnh đạo không làm giảm trách nhiệm mà trong một số trường hợp còn thể hiện mức độ nguy hiểm cao hơn vì đã lợi dụng quyền quản lý và tài sản công để thực hiện hành vi phạm pháp.

2.6. Trách nhiệm của Giám đốc trung tâm và người quản lý phòng thí nghiệm

Hiệu trưởng là người đứng đầu toàn trường nhưng không phải chủ thể duy nhất có trách nhiệm. Cần cá thể hóa trách nhiệm của:

• Giám đốc Trung tâm nghiên cứu;
• Trưởng phòng thí nghiệm;
• Chủ nhiệm đề tài;
• Người phụ trách kho hóa chất;
• Cán bộ an toàn hóa chất;
• Người quản lý camera, khóa, thẻ ra vào;
• Kế toán và người phê duyệt mua sắm;
• Các cá nhân trực tiếp thực hiện thí nghiệm.

Người quản lý trực tiếp thường là chủ thể có khả năng phát hiện sớm nhất số lượng hóa chất bất thường, lịch sử sử dụng thiết bị và hoạt động ngoài giờ. Việc chỉ tập trung vào Hiệu trưởng mà bỏ qua trách nhiệm của cấp quản lý trung gian sẽ làm sai lệch bản chất vụ việc.

2.7. Trách nhiệm dân sự và trách nhiệm khắc phục hậu quả

Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, người nào có hành vi trái pháp luật xâm phạm sức khỏe, tính mạng, tài sản hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Các khoản thiệt hại có thể bao gồm:

• Chi phí cấp cứu, điều trị và phục hồi sức khỏe;
• Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút;
• Chi phí người chăm sóc;
• Khoản bù đắp tổn thất tinh thần;
• Thiệt hại tài sản của người dân;
• Chi phí quan trắc, thu gom và xử lý hóa chất;
• Chi phí phục hồi môi trường;
• Thiệt hại do phòng thí nghiệm phải ngừng hoạt động;
• Thiệt hại đối với tài sản công.

Nếu người gây thiệt hại thực hiện hành vi trong khi thi hành nhiệm vụ được giao thì có thể phát sinh trách nhiệm bồi thường của cơ quan, tổ chức theo Điều 597 Bộ luật Dân sự, sau đó tổ chức có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả theo quy định. Ngược lại, nếu nhóm này tự ý thực hiện việc riêng hoàn toàn ngoài nhiệm vụ, trách nhiệm cá nhân của họ phải được xác định rõ.

2.8. Kỷ luật không thay thế trách nhiệm hình sự

Nhà trường có thể đình chỉ công tác, tạm dừng quyền tiếp cận phòng thí nghiệm, thành lập hội đồng kiểm tra và xử lý kỷ luật theo pháp luật về viên chức, lao động và quy chế nội bộ.

Tuy nhiên, nếu sự việc có dấu hiệu tội phạm, nhà trường phải bảo vệ hiện trường, bảo toàn dữ liệu và chuyển thông tin cho cơ quan có thẩm quyền. Không được lấy lý do “xử lý nội bộ”, “bảo vệ uy tín nhà trường” hay “giữ thành tích nghiên cứu” để che giấu hành vi phạm tội.

Hòa giải, xin lỗi hoặc bồi thường tự nguyện có thể giúp khắc phục hậu quả và trong trường hợp phù hợp được xem xét khi lượng hình, nhưng không mặc nhiên làm chấm dứt việc xử lý hình sự đối với những tội phạm được khởi tố theo quy định pháp luật.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

3.1. Khi lòng tham vật chất lấn át đạo đức khoa học

Nhà khoa học được xã hội trao cho tri thức, thiết bị và điều kiện tiếp cận những vật chất mà người bình thường không có. Vì vậy, trách nhiệm đạo đức của họ phải cao hơn, chứ không thể thấp hơn.

Trong tình huống này, động cơ muốn kiếm tiền nhanh đã dẫn tới một quá trình trượt dốc:

Từ nghiên cứu ngoài danh mục, đến che giấu hóa chất; từ làm sai hồ sơ, đến vô hiệu hóa camera; từ thử nghiệm bí mật, đến đưa sản phẩm ra ngoài để thu lợi.

Lòng tham thường không xuất hiện ngay dưới hình thức một tội phạm hoàn chỉnh. Nó bắt đầu bằng những lời tự biện minh như: “chỉ thử một lần”, “chưa bán thì chưa phạm pháp”, “mình là nhà khoa học nên kiểm soát được”, hoặc “phòng thí nghiệm đang bỏ không, tận dụng cũng không sao”.

Một khi đạo đức nghiên cứu bị thay thế bằng lợi ích vật chất, tri thức khoa học có thể trở thành công cụ gây nguy hiểm cho cộng đồng.

3.2. Quản trị rủi ro tài sản công và tài sản cá nhân

Phòng thí nghiệm công là tài sản hình thành từ ngân sách và đóng góp của xã hội. Mỗi hóa chất, thiết bị, mẫu vật và dữ liệu nghiên cứu đều phải có người chịu trách nhiệm.

Sự buông lỏng quản lý không chỉ gây thất thoát tài sản công mà còn đẩy tài sản cá nhân của nhiều người vào nguy hiểm:

• Người dân có thể phải tự chi trả viện phí và sửa chữa nhà cửa;
• Kỹ thuật viên có thể mất sức khỏe, thu nhập và nghề nghiệp;
• Cán bộ quản lý có thể phải bồi thường hoặc hoàn trả thiệt hại;
• Người vi phạm có thể bị kê biên tài sản để bảo đảm nghĩa vụ;
• Gia đình của họ phải đối diện áp lực kinh tế, danh dự và tâm lý kéo dài.

Quản trị rủi ro vì thế không phải là thủ tục giấy tờ. Đó là cách bảo vệ con người, tài sản của Nhà nước và tài sản hợp pháp của mỗi gia đình.

3.3. Hiệu ứng tâm lý “uy tín học thuật” và sự im lặng nguy hiểm

Trong môi trường đại học, nhân viên cấp dưới có thể ngại phản ánh sai phạm của một giáo sư, trưởng phòng thí nghiệm hoặc chủ nhiệm đề tài nổi tiếng. Đồng nghiệp sợ bị cô lập; kỹ thuật viên sợ mất việc; lãnh đạo sợ bê bối ảnh hưởng tuyển sinh và thành tích.

Sự im lặng ấy tạo thành một “vùng tối quản trị”, nơi người vi phạm tin rằng họ không bị giám sát.

Một trường đại học có văn hóa an toàn phải bảo vệ người báo cáo trung thực; cho phép phản ánh ẩn danh; cấm trả đũa người cảnh báo và quy định rõ những tình huống bắt buộc phải dừng thí nghiệm. Uy tín khoa học không được xây dựng bằng che giấu sự cố mà bằng năng lực phát hiện, sửa sai và chịu trách nhiệm.

3.4. Hòa giải với cộng đồng dân cư – cần thiết nhưng phải đúng giới hạn

Khi hóa chất phát tán ra khu dân cư, mối quan hệ giữa nhà trường và các hộ dân xung quanh dễ trở nên căng thẳng. Người dân lo sợ nguồn nước, không khí và sức khỏe bị ảnh hưởng; nhà trường lại lo ngại thông tin thiếu kiểm chứng gây hoang mang.

Hòa giải trong trường hợp này cần được thực hiện trên ba nền tảng:

1. Minh bạch: Công bố kết quả quan trắc, loại chất phát tán và phạm vi ảnh hưởng khi được cơ quan có thẩm quyền cho phép.
2. Khắc phục: Tổ chức khám sức khỏe, xử lý môi trường và tạm ứng chi phí hợp lý cho người bị ảnh hưởng.
3. Đối thoại: Thành lập đầu mối tiếp nhận phản ánh, có đại diện người dân, chính quyền, cơ quan chuyên môn và nhà trường.

Tuy nhiên, hòa giải với các hộ dân không được biến thành việc yêu cầu họ im lặng, xóa bài phản ánh hoặc từ bỏ quyền tố giác. Hòa giải dân sự không thể thay thế điều tra hình sự và xử lý vi phạm hành chính.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, vụ việc cần được giải quyết đồng thời trên bốn trục: ngăn chặn nguy hiểm – bảo toàn chứng cứ – cá thể hóa trách nhiệm – phục hồi niềm tin cộng đồng.

4.1. Nhóm giải pháp khẩn cấp trong 24 giờ đầu

Nhà trường phải:

• Dừng toàn bộ hoạt động tại khu vực có nguy cơ;
• Sơ tán người không có nhiệm vụ;
• Cấp cứu, khám sàng lọc người tiếp xúc;
• Kích hoạt phương án ứng phó sự cố hóa chất;
• Báo ngay cho công an, cơ quan quản lý hóa chất, y tế, môi trường và chính quyền địa phương;
• Phong tỏa kho, thiết bị và hệ thống thoát thải liên quan;
• Không tự ý di chuyển, pha loãng hoặc tiêu hủy hóa chất;
• Sao lưu camera, nhật ký điện tử, dữ liệu thiết bị và thẻ ra vào;
• Lập danh sách người đã tiếp cận phòng thí nghiệm;
• Ngăn chặn nguy cơ tiếp tục phát tán nhưng phải bảo đảm không làm mất dấu vết.

Hiệu trưởng không nên tự tổ chức “điều tra kín” trước rồi mới báo cơ quan chức năng. Việc chậm báo cáo có thể làm tăng thiệt hại và phát sinh nghi vấn che giấu.

4.2. Tạm đình chỉ đúng người, không quy kết vội vàng

Cần tạm đình chỉ quyền tiếp cận phòng thí nghiệm đối với người trực tiếp liên quan để bảo vệ chứng cứ và ngăn hành vi tiếp diễn. Tuy nhiên, mọi kết luận về tội phạm phải do cơ quan có thẩm quyền xác định.

Nhà trường không được công khai danh tính, hình ảnh hoặc suy diễn động cơ khi chưa có kết luận chính thức; đồng thời cũng không được sử dụng cụm từ “sự cố kỹ thuật nhỏ” để làm nhẹ bản chất vụ việc.

4.3. Kiểm toán toàn diện phòng thí nghiệm

Cuộc kiểm tra phải đi từ hồ sơ đến hiện vật, bao gồm:

• Danh mục đề tài được phê duyệt;
• Danh mục hóa chất được phép sử dụng;
• Hóa đơn mua hóa chất;
• Sổ nhập – xuất – tồn;
• Nhật ký vận hành thiết bị;
• Dữ liệu camera và thẻ từ;
• Hồ sơ xử lý chất thải;
• Nguồn kinh phí và người phê duyệt;
• Việc tiếp nhận khách, chuyên gia và mẫu vật bên ngoài;
• Chênh lệch giữa báo cáo giấy với tồn kho thực tế.

Không nên giao toàn bộ hoạt động kiểm tra cho chính đơn vị đang có dấu hiệu vi phạm. Cần có thành viên độc lập về pháp lý, hóa học, an toàn lao động, môi trường và quản lý tài sản công.

4.4. Cá thể hóa trách nhiệm của Hiệu trưởng

Đối với Hiệu trưởng, cần trả lời rõ năm câu hỏi:

1. Pháp luật và quy chế nội bộ giao Hiệu trưởng nhiệm vụ gì?
2. Hiệu trưởng đã phân công nhiệm vụ đó cho ai và bằng văn bản nào?
3. Có dấu hiệu cảnh báo nào đã được gửi đến Hiệu trưởng?
4. Sau khi nhận cảnh báo, Hiệu trưởng đã xử lý ra sao?
5. Thiệt hại có thể được ngăn chặn nếu Hiệu trưởng thực hiện đúng nhiệm vụ hay không?

Chỉ khi làm rõ năm vấn đề này mới có thể phân biệt giữa trách nhiệm chính trị, trách nhiệm quản lý, trách nhiệm kỷ luật, trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự.

4.5. Thiết lập mô hình quản trị “bốn lớp khóa”

Mỗi phòng thí nghiệm có hóa chất nguy hiểm nên áp dụng bốn lớp kiểm soát:

• Lớp thứ nhất – con người: Chỉ người được đào tạo và cấp quyền mới được tiếp cận.
• Lớp thứ hai – vật chất: Kho hóa chất có khóa chuyên dụng, camera và cảnh báo truy cập.
• Lớp thứ ba – dữ liệu: Mọi lần nhập, xuất, sử dụng và hủy hóa chất được ghi nhận điện tử.
• Lớp thứ tư – giám sát độc lập: Kiểm kê đột xuất, đối chiếu chéo và báo cáo trực tiếp cho lãnh đạo cấp cao hoặc hội đồng an toàn.

Không để một cá nhân vừa mua hóa chất, giữ kho, phê duyệt sử dụng, vận hành thiết bị và xác nhận tiêu hủy. Sự tập trung quyền kiểm soát vào một người là lỗ hổng đặc biệt nguy hiểm.

4.6. Xây dựng cơ chế cảnh báo sớm

Các dấu hiệu sau phải tự động kích hoạt kiểm tra:

• Mua hóa chất không gắn với mã đề tài;
• Lượng tiêu hao vượt định mức;
• Thí nghiệm ban đêm hoặc ngày nghỉ không đăng ký;
• Camera mất tín hiệu;
• Thiết bị hoạt động nhưng không có nhật ký;
• Chất thải tăng bất thường;
• Người không có tên trong đề tài thường xuyên vào phòng;
• Đặt mua dụng cụ có khả năng phục vụ tổng hợp chất ngoài chuyên môn được duyệt.

Cơ chế cảnh báo phải gửi đồng thời cho người phụ trách phòng thí nghiệm và một đơn vị giám sát độc lập để tránh việc cảnh báo bị ém lại.

4.7. Bảo vệ người tố giác và giáo dục đạo đức khoa học

Nhà trường cần xây dựng kênh phản ánh bảo mật, nghiêm cấm trù dập người báo cáo và tổ chức đào tạo bắt buộc về:

• Liêm chính nghiên cứu;
• An ninh hóa chất;
• Trách nhiệm hình sự trong hoạt động khoa học;
• Quản lý tài sản công;
• Quy trình ứng phó sự cố;
• Nghĩa vụ báo cáo khi phát hiện nguy cơ.

Đạo đức khoa học không nên chỉ được giảng bằng khẩu hiệu. Mỗi khóa đào tạo phải có tình huống thực hành, kiểm tra kiến thức và cam kết trách nhiệm cá nhân.

4.8. Khắc phục thiệt hại và hòa giải với người dân

Nhà trường nên chủ động:

• Phối hợp quan trắc môi trường độc lập;
• Tổ chức khám sức khỏe cho người có nguy cơ phơi nhiễm;
• Công bố đầu mối tiếp nhận yêu cầu bồi thường;
• Tạm ứng chi phí y tế cấp thiết;
• Xin lỗi công khai nếu xác định có lỗi quản lý;
• Tổ chức đối thoại với khu dân cư;
• Cam kết thời hạn xử lý môi trường và công khai kết quả.

Việc xin lỗi phải đi kèm hành động cụ thể. Một lời xin lỗi không có số liệu quan trắc, không có hỗ trợ y tế và không có kế hoạch phòng ngừa tái diễn sẽ khó khôi phục niềm tin.

4.9. Kiến nghị xử lý lâu dài

Sau vụ việc, cơ quan chủ quản cần xem xét:

• Kiểm tra toàn bộ các phòng thí nghiệm cùng hệ thống;
• Chuẩn hóa quy chế quản lý hóa chất trong trường đại học;
• Bắt buộc kiểm kê điện tử đối với hóa chất cần kiểm soát;
• Quy định trách nhiệm cụ thể của Hiệu trưởng, trưởng đơn vị và cán bộ an toàn;
• Kiểm tra chéo định kỳ giữa các trường hoặc đơn vị nghiên cứu;
• Tích hợp dữ liệu mua sắm, kho hóa chất, thiết bị và chất thải;
• Xử lý nghiêm hành vi che giấu, sửa hồ sơ hoặc trả đũa người tố giác.

THÔNG ĐIỆP NHÂN VĂN

Khoa học chỉ thực sự có giá trị khi phục vụ con người và được đặt dưới sự dẫn dắt của đạo đức, pháp luật và trách nhiệm xã hội.

Một phòng thí nghiệm hiện đại không an toàn chỉ vì có thiết bị đắt tiền. Nó chỉ an toàn khi từng người hiểu giới hạn quyền hạn của mình, từng hóa chất được kiểm soát và mọi dấu hiệu bất thường đều được xử lý kịp thời.

Hiệu trưởng không phải chịu trách nhiệm hình sự chỉ vì là người đứng đầu. Nhưng người đứng đầu cũng không thể đứng ngoài vụ việc nếu đã biết nguy cơ, có nghĩa vụ ngăn chặn mà vẫn buông lỏng, làm ngơ hoặc tiếp tay. Trách nhiệm phải được cá thể hóa, song trách nhiệm quản trị không thể bị hòa tan.

Lòng tham vật chất có thể biến tri thức thành công cụ phạm tội; sự buông lỏng quản lý có thể biến tài sản công thành phương tiện gây hại; còn thái độ che giấu có thể biến một sai phạm ban đầu thành thảm họa đối với cả cộng đồng.

Bảo vệ uy tín của một cơ sở khoa học không phải là che giấu sai phạm, mà là dám phát hiện, dám chịu trách nhiệm, khắc phục minh bạch và không để nguy cơ tái diễn.

Bài viết mang tính phổ biến, giáo dục pháp luật. Việc xác định tội danh và trách nhiệm cụ thể phải căn cứ kết luận giám định, chứng cứ, hậu quả thực tế, nhiệm vụ của từng cá nhân và kết luận của cơ quan có thẩm quyền.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.