TÌNH HUỐNG SỐ 370: THIẾU KIẾN THỨC VỀ HIỆP ĐỊNH FTA, KHÔNG LÀM CHỨNG NHẬN XUẤT XỨ (C/O) KHIẾN HÀNG HÓA KHÔNG ĐƯỢC HƯỞNG ƯU ĐÃI THUẾ QUAN?

TÌNH HUỐNG SỐ 370: THIẾU KIẾN THỨC VỀ HIỆP ĐỊNH FTA, KHÔNG LÀM CHỨNG NHẬN XUẤT XỨ (C/O) KHIẾN HÀNG HÓA KHÔNG ĐƯỢC HƯỞNG ƯU  ĐÃI THUẾ QUAN?

Hiệp định thương mại tự do (FTA) mở ra cánh cửa giảm thuế quan vượt trội, giúp sản phẩm Việt Nam gia tăng sức cạnh tranh mạnh mẽ trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp xuất khẩu hiện nay vẫn gác lại lợi thế này chỉ vì thiếu hụt kiến thức chuyên sâu về FTA và e ngại quy trình làm Chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) ưu đãi. Việc bỏ qua C/O ưu đãi không chỉ đồng nghĩa với việc tự tay khước từ các đặc quyền cắt giảm thuế từ hiệp định, mà còn làm giảm đáng kể năng lực cạnh tranh của hàng hóa so với các đối thủ trong khu vực. Thực tế, quy trình xác định xuất xứ và xin cấp C/O ưu đãi không hoàn toàn phức tạp hay đắt đỏ như nhiều doanh nghiệp vẫn lầm tưởng; chìa khóa nằm ở việc nắm vững các nguyên tắc cốt lõi và chủ động tối ưu hóa quy trình ngay từ khâu sản xuất.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Hộ kinh doanh và Chế biến Nông sản xuất khẩu Nguyễn Văn A (đặt tại xã B, tỉnh C) chuyên kinh doanh các sản phẩm hạt điều rang muối và trái cây sấy khô. Tháng 3/2026, qua kết nối thương mại, hộ ông A ký kết hợp đồng xuất khẩu lô hàng nông sản trị giá 200.000 USD sang thị trường Nhật Bản.

Do từ trước đến nay chủ yếu bán lẻ nội địa và xuất khẩu tiểu ngạch sang các nước láng giềng, ông A chưa từng tìm hiểu sâu về các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA), đặc biệt là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) hay Hiệp định Đối tác Kinh tế Việt Nam – Nhật Bản (VJEPA) mà Việt Nam và Nhật Bản cùng là thành viên. Trong quá trình chuẩn bị hồ sơ xuất khẩu, đối tác phía Nhật Bản không yêu cầu bắt buộc nộp ngay Chứng nhận xuất xứ (C/O) tại thời điểm ký hợp đồng, nên ông A đã bỏ qua thủ tục xin cấp C/O ưu đãi này để tiết kiệm thời gian và chi phí dịch vụ.

Khi lô hàng cập cảng Tokyo, Cơ quan Hải quan Nhật Bản đã áp mức thuế nhập khẩu tối huệ quốc (MFN) là 12% do lô hàng không có C/O hợp lệ theo quy định của FTA. Nếu có C/O ưu đãi, mức thuế nhập khẩu lô hàng sẽ là 0%. Hậu quả là phía đối tác Nhật Bản bị truy thu mất 24.000 USD tiền thuế và phải lưu kho chờ xử lý phát sinh thêm 5.000 USD. Do chi phí đội lên vượt dự tính, đối tác Nhật Bản từ chối thanh toán đợt cuối, đe dọa hủy hợp đồng và yêu cầu hộ ông A phải bồi thường toàn bộ thiệt hại. Lô hàng đầu tiên xuất khẩu chính ngạch rơi vào nguy cơ thua lỗ nặng nề, ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của thương hiệu nông sản từ tỉnh C.

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Dưới góc độ pháp luật thương mại quốc tế và quản lý hải quan, việc không áp dụng chứng nhận xuất xứ (C/O) đúng chuẩn FTA mang lại những rủi ro pháp lý trực tiếp được điều chỉnh bởi các văn bản hiện hành sau:

• Cơ chế hưởng ưu đãi thuế quan theo Luật Quản lý ngoại thương 2017 (Luật số 05/2017/QH14):

Khoản 1 và Khoản 2 Điều 28 (Xuất xứ hàng hóa): Quy định xuất xứ hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu được xác định theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Bộ Công Thương hoặc cơ quan, tổ chức được ủy quyền thực hiện việc cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa. Đồng thời theo Điều 33 quy định áp dụng biện pháp chứng nhận xuất xứ hàng hóa trong các trường hợp:

“1. Đối với thương nhân xuất khẩu, nhập khẩu có nhu cầu được hưởng ưu đãi thuế quan theo điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên;

2. Pháp luật quy định việc xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa phải có chứng nhận xuất xứ hàng hóa;

3. Do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp theo đề nghị của thương nhân hoặc do thương nhân tự chứng nhận đối với các trường hợp không thuộc quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này.”

Cơ chế ưu đãi không được áp dụng tự động: Theo Khoản 1 Điều 4 Nghị định 31/2018/NĐ-CP (hướng dẫn Luật Quản lý ngoại thương về xuất xứ hàng hóa), hàng hóa chỉ được hưởng ưu đãi thuế quan khi đáp ứng hai điều kiện song hành: (i) Đáp ứng Tiêu chí xuất xứ (Rules of Origin – ROO) theo quy định tại Điều 6,7 Nghị định 31/2018/NĐ-CP (như chuyển đổi mã số hàng hóa – CTC, tỷ lệ giá trị hàm lượng khu vực – RVC); và (ii) Có Chứng từ chứng nhận xuất xứ hợp lệ được cấp bởi cơ quan có thẩm quyền hoặc tự chứng nhận xuất xứ theo đúng Hiệp định. Nếu không đăng ký hồ sơ thương nhân theo điều 13 Nghị định 31/2018/NĐ-CP và xin cấp C/O theo Điều 15 Nghị định 31/2018/NĐ-CP, hàng hóa nghiễm nhiên bị áp thuế MFN.

• Nghĩa vụ giao chứng từ trong Hợp đồng thương mại quốc tế (Công ước CISG 1980 & Incoterms 2020):

Điều 30 & Điều 34 Công ước Liên Hợp Quốc về Hợp đồng Mua bán Hàng hóa Quốc tế (CISG 1980):Quy định người bán có nghĩa vụ không chỉ giao hàng mà còn phải giao đầy đủ các chứng từ có liên quan đến hàng hóa đúng thời hạn, địa điểm và hình thức đã thỏa thuận.

Điều 74 Công ước CISG 1980: “Tiền bồi thường thiệt hại xảy ra do một bên vi phạm hợp đồng là một khoản tiền bao gồm tổn thất và khoản lợi bị bỏ lỡ mà bên kia đã phải chịu do hậu quả của sự vi phạm hợp đồng. Tiền bồi thường thiệt hại này không thể cao hơn tổn thất và số lợi bỏ lỡ mà bên bị vi phạm đã dự liệu hoặc đáng lẽ phải dự liệu được vào lúc ký kết hợp đồng như một hậu quả có thể xảy ra do vi phạm hợp đồng, có tính đến các tình tiết mà họ đã biết hoặc đáng lẽ phải biết”.

Bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng bao gồm khoản tổn thất chịu ảnh hưởng do hành vi vi phạm. Việc bên bán không cung cấp C/O dẫn đến việc bên mua phát sinh chi phí thuế bất ngờ hoàn toàn có thể cấu thành căn cứ khiếu nại bồi thường thiệt hại.

Tập quán thương mại quốc tế Incoterms 2020 (Mục A10/B10 xuyên suốt 11 điều kiện – Hỗ trợ chứng từ và chi phí): Quy định người bán có nghĩa vụ hỗ trợ người mua lấy các chứng từ cần thiết cho thủ tục thông quan nhập khẩu tại nước đến, trong đó có chứng nhận xuất xứ.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

• Về mặt tâm lý: Hộ ông A đại diện cho tâm lý chung của nhiều chủ doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), hộ kinh doanh tại Việt Nam: ngại thủ tục hành chính, ngại sự phức tạp của pháp lý quốc tế và tâm lý “đến đâu hay đến đó”. Sự tự tin thái quá vào chất lượng sản phẩm mà xem nhẹ các công cụ pháp lý – thương mại khiến doanh nghiệp rơi vào thế thụ động, hoảng loạn khi xảy ra sự cố tại xứ người.
• Về mặt giáo dục & tư duy quản trị: Đây là bài học đắt giá về “Năng lực hội nhập”. Quản trị thương mại hiện đại không chỉ dừng lại ở khâu sản xuất hàng hóa tốt, mà phải quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng – bao gồm cả “hồ sơ pháp lý” của hàng hóa. Doanh nghiệp cần chuyển dịch tư duy từ “sản xuất bán hàng đơn thuần” sang “quản trị chuỗi giá trị xuất khẩu chuẩn hóa”.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long: Tối ưu hóa lợi ích từ các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA)

Để giải quyết triệt để tình huống của hộ ông A và xây dựng lộ trình phòng ngừa cho các doanh nghiệp xuất khẩu, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra giải pháp toàn diện gồm 3 bước chiến lược dựa trên các căn cứ pháp lý hiện hành:

• Khắc phục sự cố khẩn cấp cho lô hàng tại Nhật Bản

1. Khai thác cơ chế “Cấp C/O sau thời điểm xuất khẩu” (Issued Retrospectively):

Trong CPTPP: Căn cứ Điều 3.20 & Điều 3.21 Chương 3 Thông tư 03/2019/TT-BCT của Bộ Công Thương quy định Quy tắc xuất xứ hàng hóa trong Hiệp định CPTPP, cơ quan có thẩm quyền cho phép phát hành/bổ sung chứng nhận xuất xứ trong vòng 12 tháng kể từ ngày xuất khẩu nếu chưa được cấp tại thời điểm xuất khẩu do sai sót hoặc lý do chính đáng.

Trong VJEPA: Căn cứ Điều 7 Phụ lục 5 Thông tư 10/2009/TT-BCT (sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 40/2015/TT-BCT), C/O Form VJEPA có thể được cấp sau nhưng không quá 01 năm kể từ ngày xuất khẩu và phải đóng dấu/ghi rõ cụm từ “ISSUED RETROSPECTIVELY”.

Hành động: Lập tức đăng ký hồ sơ thương nhân trên Hệ thống eCoSys của Bộ Công Thương theo Điều 15 Nghị định 31/2018/NĐ-CP, nộp hồ sơ chứng minh nguồn gốc hạt điều/trái cây tại tỉnh C để xin cấp C/O cấp sau.

2. Căn cứ pháp lý để hoàn thuế tại Nhật Bản:

Căn cứ Điều 73 & Điều 9-2 Luật Hải quan Nhật Bản (Customs Law of Japan – Act No. 61 of 1954) và Luật Biện pháp Quản lý Thuế Hải quan Đặc biệt Nhật Bản, nhà nhập khẩu có quyền nộp bổ sung C/O ưu đãi trong thời hạn quy định (thường trong vòng 1 năm kể từ ngày đăng ký thông quan) để cơ quan Hải quan Nhật Bản xét duyệt và hoàn lại khoản thuế MFN 12% đã nộp.

Hành động: Hướng dẫn đối tác Nhật Bản nộp văn bản xin nợ/hoàn thuế với Hải quan Nhật Bản dựa trên cam kết bổ sung C/O cấp sau.

3.Thương lượng hòa giải với đối tác: Lập biên bản cam kết rõ lộ trình bổ sung C/O cấp sau để đối tác giải tỏa chi phí lưu kho và giải phóng khoản thanh toán đợt cuối theo cơ chế thương lượng hòa giải.

• Tối ưu hóa lợi ích từ FTA – Chiến lược dài hạn cho Doanh nghiệp

1. Xây dựng “Bản đồ quy tắc xuất xứ” (Rules of Origin – ROO) cho sản phẩm:

Doanh nghiệp cần xác định chính xác mã HS (HS Code) của sản phẩm.

Đối chiếu với Danh mục Quy tắc xuất xứ cụ thể cho từng mặt hàng (PSR) quy định tại các FTA (như quy tắc Chuyển đổi mã số hàng hóa – CTC, hoặc Tỷ lệ giá trị hàm lượng khu vực – RVC quy định tại Điều 12, 13 Nghị định 31/2018/NĐ-CP). Từ đó, chủ động điều chỉnh nguồn cung ứng nguyên liệu đầu vào trong nước hoặc từ các nước thành viên FTA để luôn đáp ứng tiêu chuẩn xuất xứ.

2. Quy trình hóa công tác chuẩn bị chứng từ xuất khẩu:

Đưa điều khoản về C/O ưu đãi thuế quan vào nội dung bắt buộc của Hợp đồng Mua bán Quốc tế (chi tiết hóa nghĩa vụ theo Điều 30, 34 CISG 1980 và Incoterms 2020).

Thiết lập bộ phận hoặc thuê tư vấn chuyên trách về thủ tục Hải quan và C/O ngay từ giai đoạn chuẩn bị hàng hóa, không để tình trạng hàng đi rồi mới làm hồ sơ.

3. Đào tạo & Nâng cao năng lực quản trị FTA:

Chủ động tham gia các chương trình tập huấn của Bộ Công Thương, Sở Công Thương tỉnh C về cách khai thác ưu đãi thuế quan từ các FTA thế hệ mới (EVFTA, CPTPP, RCEP).

Coi C/O ưu đãi không phải là một “thủ tục hành chính phiền hà”, mà là “vũ khí cạnh tranh về giá” giúp hàng hóa Việt Nam đánh bại các đối thủ cạnh tranh không có FTA trên thị trường quốc tế.

THÔNG TIN LIÊN HỆ: Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.