“Nhiều người vẫn tin rằng: ‘Ở lâu thì đất sẽ thành của mình’. Chính suy nghĩ ấy đã khiến không ít hộ dân mạnh dạn xây nhà trên đất hành lang bảo vệ đê điều với hy vọng một ngày nào đó sẽ được hợp thức hóa. Nhưng khi Nhà nước triển khai dự án và yêu cầu giải tỏa, quyền lợi của họ sẽ được pháp luật bảo vệ đến đâu?”

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Năm 2005, hộ ông Nguyễn Văn A, trú tại xã B, tỉnh C, tự ý san lấp một phần diện tích thuộc hành lang bảo vệ đê điều để dựng nhà ở và sinh sống. Trong suốt gần 20 năm, gia đình ông A sử dụng ổn định, không xảy ra tranh chấp với các hộ dân xung quanh và cũng chưa từng bị cưỡng chế tháo dỡ.

Đến năm 2026, Nhà nước triển khai dự án nâng cấp, gia cố tuyến đê nhằm bảo đảm an toàn phòng, chống thiên tai. Qua kiểm tra, cơ quan có thẩm quyền xác định phần đất và căn nhà của gia đình ông A nằm trong phạm vi hành lang bảo vệ đê điều nên thuộc diện phải giải tỏa.

Ông A cho rằng mình đã sử dụng đất ổn định trong thời gian dài, đã đầu tư xây dựng nhà cửa kiên cố và đề nghị được bồi thường toàn bộ giá trị đất và nhà ở.

Vậy trong trường hợp này, gia đình ông A có được bồi thường hay không? Nếu không được bồi thường về đất thì có được Nhà nước xem xét hỗ trợ gì để ổn định cuộc sống?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

Đây là một trong những tình huống khá phổ biến tại nhiều địa phương ven sông, ven biển, nơi người dân có tâm lý “đất bỏ không thì cứ sử dụng”, hoặc cho rằng nếu ở lâu thì sẽ được công nhận quyền sử dụng đất.

Tuy nhiên, pháp luật đất đai hiện hành có quy định rất rõ.

Thứ nhất, đất thuộc hành lang bảo vệ đê điều là khu vực được Nhà nước quản lý đặc biệt.

Theo quy định của pháp luật về đê điều và đất đai, hành lang bảo vệ đê điều nhằm bảo đảm an toàn cho công trình phòng chống thiên tai, phòng ngừa sạt lở, bảo vệ tính mạng và tài sản của cộng đồng.

Việc tự ý xây dựng nhà ở hoặc lấn chiếm trong khu vực này là hành vi vi phạm pháp luật.

Thứ hai, đất lấn chiếm không đủ điều kiện được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi.

Theo Điều 101 Luật Đất đai năm 2024, người đang sử dụng đất do lấn, chiếm hoặc sử dụng đất không đúng quy định thì không thuộc trường hợp được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi.

Do đó, mặc dù gia đình ông A đã sử dụng đất gần 20 năm nhưng bản chất nguồn gốc vẫn là đất lấn chiếm hành lang bảo vệ đê điều, nên sẽ không được bồi thường giá trị quyền sử dụng đất.

Thứ ba, tài sản xây dựng trái phép trên đất lấn chiếm cũng không đương nhiên được bồi thường.

Theo quy định về bồi thường tài sản khi Nhà nước thu hồi đất, công trình xây dựng trái phép hoặc xây dựng trên đất không đủ điều kiện sử dụng hợp pháp sẽ không thuộc diện được bồi thường.

Điều này nhằm bảo đảm nguyên tắc không hợp thức hóa các hành vi vi phạm pháp luật.

Thứ tư, vẫn có thể được xem xét hỗ trợ trong những trường hợp đặc biệt.

Điểm đáng chú ý của Luật Đất đai năm 2024 là bên cạnh chính sách bồi thường, Nhà nước còn có nhiều chính sách hỗ trợ nhằm bảo đảm an sinh xã hội.

Nếu hộ gia đình bị giải tỏa không còn chỗ ở nào khác, đủ điều kiện theo phương án hỗ trợ của địa phương thì có thể được xem xét:

• Hỗ trợ di chuyển chỗ ở;
• Hỗ trợ thuê nhà trong thời gian chờ bố trí nơi ở;
• Hỗ trợ tái định cư hoặc giao đất tái định cư (nếu đủ điều kiện theo quy định);
• Các khoản hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất theo phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Như vậy, không được bồi thường về đất không đồng nghĩa với việc người dân hoàn toàn không được Nhà nước hỗ trợ.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

1. Tâm lý “liều lĩnh lách luật” – cái giá của sự chủ quan

Trong thực tế, nhiều người có suy nghĩ:

“Đất Nhà nước quản lý nhưng bỏ trống thì cứ ở trước đã.”

“Ở lâu rồi kiểu gì cũng được cấp sổ.”

“Nhà xây xong rồi Nhà nước sẽ không tháo dỡ.”

Đây là một dạng tâm lý đánh cược với pháp luật.

Ban đầu, người dân có thể thấy việc xây dựng trái phép mang lại lợi ích trước mắt: có chỗ ở, không phải mua đất. Tuy nhiên, khi Nhà nước triển khai dự án hoặc siết chặt quản lý, toàn bộ tài sản tích lũy trong nhiều năm có thể không được bồi thường.

Cái giá phải trả đôi khi lớn hơn rất nhiều so với khoản chi phí ban đầu để sử dụng đất hợp pháp.

2. Pháp luật không chỉ để xử lý vi phạm mà còn để bảo vệ cộng đồng

Hành lang bảo vệ đê điều không đơn thuần là “đất trống”.

Đó là khu vực có vai trò đặc biệt trong việc bảo vệ hàng nghìn hộ dân trước nguy cơ lũ lụt, sạt lở và thiên tai.

Nếu ai cũng tự ý xây dựng, lấn chiếm thì công trình đê điều sẽ bị ảnh hưởng, làm gia tăng rủi ro cho cả cộng đồng.

Vì vậy, việc giải tỏa không chỉ nhằm thực hiện dự án mà còn bảo vệ lợi ích công cộng và an toàn xã hội.

3. Chính sách nhân văn dành cho người thực sự khó khăn

Trong quá trình thu hồi đất, pháp luật luôn hướng đến sự cân bằng giữa tính nghiêm minh và tính nhân đạo.

Đối với những hộ gia đình không còn nơi ở nào khác, đặc biệt là hộ nghèo, hộ có hoàn cảnh khó khăn hoặc đang sinh sống ổn định từ nhiều năm, Nhà nước có thể áp dụng các chính sách hỗ trợ về chỗ ở, ổn định đời sống theo quy định.

Điều này thể hiện quan điểm xuyên suốt của pháp luật: không hợp thức hóa hành vi vi phạm, nhưng cũng không để người dân rơi vào cảnh không nơi nương tựa khi thực hiện các quyết định hành chính hợp pháp.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, khi gặp trường hợp đất lấn chiếm thuộc hành lang bảo vệ đê điều bị Nhà nước thu hồi, người dân cần bình tĩnh và thực hiện theo các bước sau:

Thứ nhất, kiểm tra chính xác nguồn gốc đất, thời điểm bắt đầu sử dụng, hồ sơ địa chính và phạm vi hành lang bảo vệ đê điều theo quy hoạch được cơ quan có thẩm quyền công bố.

Thứ hai, phân biệt rõ giữa bồi thường và hỗ trợ. Nếu không đủ điều kiện được bồi thường về đất thì cần nghiên cứu kỹ phương án hỗ trợ, đặc biệt là các chính sách về tái định cư, hỗ trợ thuê nhà, hỗ trợ ổn định đời sống khi không còn nơi ở nào khác.

Thứ ba, chủ động cung cấp các giấy tờ chứng minh hoàn cảnh thực tế của gia đình (tình trạng nhà ở, nhân khẩu, điều kiện kinh tế…) để cơ quan có thẩm quyền xem xét đầy đủ các chế độ hỗ trợ theo quy định.

Thứ tư, nếu có căn cứ cho rằng quyết định thu hồi đất, phương án bồi thường hoặc hỗ trợ chưa đúng quy định, người dân có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện theo trình tự pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Thông điệp của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long: “Đừng đánh cược tương lai của gia đình bằng tâm lý ‘ở trước rồi tính sau’. Pháp luật có thể không công nhận phần đất lấn chiếm, nhưng luôn có cơ chế hỗ trợ những người thật sự khó khăn khi phải di dời. Hiểu đúng quy định, tuân thủ pháp luật và chủ động tìm kiếm sự tư vấn kịp thời sẽ giúp mỗi gia đình hạn chế rủi ro và bảo vệ tốt nhất quyền lợi chính đáng của mình.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.