TÌNH HUỐNG SỐ 115: TRƯỜNG CHUYÊN CẮT HỌC BỔNG VÌ HỌC SINH TỪ CHỐI THI QUỐC TẾ: BỆNH THÀNH TÍCH CHÀ ĐẠP QUYỀN LỢI NGƯỜI HỌC

Trường THPT chuyên là nơi bồi dưỡng những tài năng xuất sắc cho đất nước. Những suất học bổng, tiền thưởng dành cho học sinh đạt giải quốc gia là sự ghi nhận xứng đáng của Nhà nước cho sự nỗ lực ở “thì quá khứ” của các em. Thế nhưng, nhiều Ban giám hiệu lại biến phần thưởng cao quý này thành một “bản hợp đồng ép buộc” ở “thì tương lai”. Việc tự ý tước đoạt học bổng chỉ vì học sinh muốn dừng bước để tập trung cho kỳ thi Đại học không chỉ là sự lạm quyền trắng trợn, mà còn là đỉnh điểm của tư duy giáo dục xem học trò như những cỗ máy cày huy chương.

Hãy cùng phân tích tình huống nhức nhối này dưới lăng kính pháp luật để đòi lại sự công bằng và quyền tự quyết cho học sinh.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Văn phòng tư vấn pháp luật tiếp nhận hồ sơ kêu cứu từ một phụ huynh có con đang học tại một trường THPT Chuyên cấp tỉnh với diễn biến như sau:

• Sự việc: Một học sinh lớp 11 đã xuất sắc đạt giải Nhì trong kỳ thi Học sinh giỏi Quốc gia. Căn cứ vào thành tích này, em được xét duyệt nhận một suất học bổng “tăng cường” và chế độ khen thưởng hàng tháng của tỉnh/nhà trường dành cho tài năng mũi nhọn.
• Sự lạm quyền: Đầu năm lớp 12, nhà trường triệu tập em vào đội tuyển để tiếp tục ôn luyện thi vòng loại Quốc tế. Tuy nhiên, nhận thấy bản thân đã quá mệt mỏi và muốn dành thời gian tập trung ôn thi các tổ hợp xét tuyển Đại học, em học sinh đã làm đơn xin rút khỏi đội tuyển.
• Hậu quả: Tức giận vì sợ ảnh hưởng đến “chỉ tiêu thành tích” của trường, Hiệu trưởng đã tự ý ra quyết định cắt toàn bộ chế độ học bổng tăng cường của em học sinh này. Nhà trường ngụy biện rằng: “Học bổng chỉ cấp cho những em có tinh thần cống hiến tiếp tục cho trường, không thi nữa thì không được nhận”.

2. Góc nhìn Pháp lý 

Việc nhà trường tự ý đưa ra “luật ngầm” để tước đoạt học bổng của học sinh là hành vi vi phạm nghiêm trọng chính sách khen thưởng của Nhà nước. Căn cứ pháp lý bảo vệ học sinh vô cùng rõ ràng:

Thứ nhất, Quyền của người học (Luật Giáo dục 2019):

• Trọng tâm pháp lý (Điều 88 Luật Giáo dục 2019): Pháp luật quy định: “Người học có thành tích trong học tập, rèn luyện được cơ sở giáo dục, cơ quan quản lý giáo dục khen thưởng; trường hợp có thành tích đặc biệt xuất sắc được khen thưởng theo quy định của pháp luật.”
• Áp dụng vào tình huống: Thành tích đạt giải Quốc gia của học sinh là một sự thật khách quan đã diễn ra. Việc hưởng học bổng là quyền lợi đương nhiên và hợp pháp của em. Quyền này không bị ràng buộc bởi bất kỳ điều kiện trái luật nào về việc “phải thi tiếp” trong tương lai.

Thứ hai, Vi phạm quy định về cấp học bổng khuyến khích học tập (Nghị định 66/2026/NĐ-CP):

• Trọng tâm pháp lý (Điều 7 Nghị định 66/2026/NĐ-CP): Đối với học sinh trường chuyên, học bổng được cấp dựa trên kết quả học tập, rèn luyện của học kỳ trước đó hoặc dựa trên thành tích đạt giải trong các kỳ thi học sinh giỏi. Quỹ học bổng này có nguồn gốc từ ngân sách Nhà nước, việc xét duyệt phải tuân thủ đúng tiêu chuẩn.
• Áp dụng vào tình huống: Khi học sinh đã thỏa mãn tiêu chuẩn nhận học bổng, Hiệu trưởng không có quyền dùng các quyết định hành chính nội bộ trái luật để cắt xén hay tước đoạt quyền lợi tài chính hợp pháp của công dân chỉ vì mục đích ép buộc thi đua.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị 

Về khía cạnh Tâm lý & Giáo dục:

Hành động của nhà trường là sự ép buộc thành tích thi đua bất chấp nguyện vọng cá nhân. Học sinh không phải là “ngựa đua” để nhà trường liên tục vắt kiệt sức lực trên đường đua thành tích. Định hướng tương lai là quyết định quan trọng của cuộc đời các em, cần được tôn trọng tuyệt đối. Việc dùng học bổng làm công cụ trừng phạt tinh thần không chỉ gây ức chế, mệt mỏi cho học sinh mà còn làm hoen ố giá trị của hai chữ “khuyến học”, biến phần thưởng thành sự trao đổi thực dụng, tàn nhẫn.

Về khía cạnh Quản trị học đường:

Sự việc bộc lộ vấn nạn quản trị lạm dụng quy chế nội bộ vì căn bệnh thành tích. Thay vì dùng các biện pháp tham vấn, động viên, lãnh đạo nhà trường lại dùng quyền lực hành chính để bóp nghẹt quyền lợi của học sinh. Việc tự đặt ra các “chế tài” không có trong luật để cắt học bổng là hành vi lộng quyền, vi phạm nguyên tắc quản lý tài chính nhà nước.

4. Giải pháp toàn diện 

Để đập tan tư duy ép buộc thi đua và đòi lại quyền lợi chính đáng cho học sinh, Chuyên gia kiến nghị gia đình tuyệt đối không thỏa hiệp, thực hiện ngay quy trình khiếu nại lên Sở giáo dục yêu cầu hoàn trả chế độ học bổng đúng luật qua 3 bước:

Bước 1 – Lập hồ sơ chứng cứ và củng cố lập trường:

• Phụ huynh lưu giữ lại Quyết định khen thưởng/cấp học bổng ban đầu và yêu cầu nhà trường phải ra “Quyết định cắt học bổng bằng văn bản có đóng dấu đỏ” (nhà trường thường né tránh ra văn bản vì biết mình sai, chỉ thông báo miệng).
• Gia đình động viên học sinh giữ vững lập trường, làm đơn chính thức xin rút khỏi đội tuyển vì lý do sức khỏe và kế hoạch học tập cá nhân, nộp qua phòng văn thư để lưu vết.

Bước 2 – Kích hoạt quy trình khiếu nại hành chính lên Sở Giáo dục và Đào tạo:

• Phụ huynh làm Đơn Khiếu nại gửi trực tiếp đến Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo và Thanh tra Sở GD&ĐT.
• Nội dung đơn tố cáo hành vi lạm quyền: Yêu cầu Sở GD&ĐT thanh tra việc nhà trường tự ý cắt xén quỹ học bổng trái với Nghị định 66/2026/NĐ-CP, dùng quyền lực ép buộc học sinh trái với Luật Giáo dục.

Bước 3 – Sở Giáo dục can thiệp và buộc hoàn trả:

• Dưới áp lực của pháp luật và Thanh tra Sở, Hiệu trưởng nhà trường sẽ buộc phải hủy bỏ quyết định cắt học bổng trái phép, tiến hành hoàn trả và truy lĩnh toàn bộ số tiền học bổng đã giữ của học sinh.
• Đồng thời, Sở GD&ĐT sẽ có văn bản chấn chỉnh Ban giám hiệu nhà trường về tư duy quản lý ép buộc thành tích, trả lại môi trường học tập tự do, tôn trọng định hướng cá nhân của học sinh lớp 12.

Thông điệp đúc kết: “Thành tích của nhà trường phải được xây dựng từ hạnh phúc và sự tự nguyện của học sinh, chứ không phải từ sự vắt kiệt và ép buộc. Một phần thưởng bị biến thành xiềng xích thao túng không còn là vinh quang, mà là minh chứng cho một nền giáo dục đánh mất đi tính nhân văn của chính mình.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.