TÌNH HUỐNG 995: ĐỂ LẠI DI SẢN LÃNH ĐẠO?

Kế thừa doanh nghiệp, thừa kế phần vốn góp và cổ phần, chuyển giao quyền quản lý, bảo đảm hoạt động liên tục và hạn chế tranh chấp giữa những người kế nhiệm.

Một doanh nghiệp có thể được gây dựng qua nhiều năm, nhưng sự phát triển lâu dài không chỉ phụ thuộc vào người sáng lập. Khi chủ doanh nghiệp nghỉ hưu, mất khả năng điều hành hoặc qua đời, việc chuyển giao quyền quản lý và quyền sở hữu trở thành vấn đề cần được tính toán từ sớm. Nếu không có phương án kế nhiệm rõ ràng, doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng người thân tranh chấp quyền kiểm soát, nhân sự chủ chốt mất phương hướng, hoạt động kinh doanh bị gián đoạn hoặc tài sản doanh nghiệp bị sử dụng không đúng mục đích.

Vì vậy, “để lại di sản lãnh đạo” không đơn giản là lựa chọn một người trong gia đình để tiếp quản công việc. Doanh nghiệp cần đồng thời giải quyết vấn đề thừa kế tài sản, xác định người có quyền quyết định trong công ty, lựa chọn người đủ năng lực điều hành và xây dựng cơ chế chuyển giao minh bạch. Đây là cách bảo vệ thành quả kinh doanh của người sáng lập, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp tục phát triển sau khi người lãnh đạo cũ rời vị trí.

1. Tóm tắt tình huống

Ông A là người sáng lập một doanh nghiệp gia đình, đồng thời nắm giữ phần lớn vốn góp và trực tiếp điều hành hoạt động kinh doanh. Sau nhiều năm phát triển, doanh nghiệp đã có đội ngũ nhân sự ổn định, khách hàng lâu năm và một số vị trí quản lý chủ chốt.

Khi tuổi cao, ông A bắt đầu tính đến việc chuyển giao doanh nghiệp cho thế hệ tiếp theo. Con trai ông có mong muốn tiếp quản công ty nhưng chưa có nhiều kinh nghiệm quản lý. Trong khi đó, con gái ông có kinh nghiệm điều hành và được nhiều nhân viên tin tưởng, nhưng không muốn trực tiếp làm giám đốc. Một số thành viên khác trong gia đình lại cho rằng người được thừa kế nhiều tài sản hơn phải có quyền quyết định lớn hơn trong doanh nghiệp.

Ông A chưa lập phương án kế nhiệm rõ ràng, chưa xác định cách phân chia phần vốn góp và cũng chưa xây dựng quy trình chuyển giao quyền quản lý. Vì vậy, nguy cơ tranh chấp có thể xuất hiện nếu ông không còn khả năng điều hành hoặc qua đời.

Tình huống đặt ra các vấn đề:

• Phần vốn góp, cổ phần của ông A được xử lý như thế nào khi ông qua đời?
• Người được thừa kế vốn góp có đương nhiên trở thành người quản lý doanh nghiệp không?
• Ông A có thể chuẩn bị phương án kế nhiệm từ khi còn sống bằng những cách nào?
• Doanh nghiệp cần làm gì để việc chuyển giao không ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh và quyền lợi của các bên?

Đây là tình huống giả định nhằm phân tích vấn đề kế nhiệm trong doanh nghiệp. Việc xác định quyền của từng người trong trường hợp thực tế còn phụ thuộc vào loại hình doanh nghiệp, điều lệ công ty, tình trạng sở hữu tài sản, di chúc và các tài liệu liên quan.

2. Phân tích dưới góc độ pháp lý

2.1. Phân biệt di sản của người sáng lập với tài sản của doanh nghiệp

Trước khi xác định người kế nhiệm, cần làm rõ tài sản nào thuộc quyền sở hữu của ông A và tài sản nào thuộc sở hữu của công ty.

Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự năm 2015, di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Vì vậy, khi người sáng lập qua đời, không phải toàn bộ tài sản đang được sử dụng trong hoạt động kinh doanh đều trở thành di sản của người đó.

Chẳng hạn, nếu ông A góp vốn thành lập công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc mua cổ phần trong công ty cổ phần, tài sản mà ông sở hữu có thể là phần vốn góp hoặc cổ phần tương ứng. Còn máy móc, nhà xưởng, hàng hóa, tiền trong tài khoản và những tài sản khác thuộc sở hữu của công ty vẫn là tài sản của pháp nhân, không mặc nhiên trở thành di sản riêng của ông A chỉ vì ông là người sáng lập hoặc nắm quyền kiểm soát doanh nghiệp.

Điều này có ý nghĩa quan trọng khi phân chia thừa kế. Người thân của ông A không thể chỉ dựa vào quan hệ gia đình để yêu cầu chia trực tiếp tài sản thuộc sở hữu của công ty như chia tài sản riêng của người đã mất. Trước hết, cần xác định quyền sở hữu của ông A đối với phần vốn góp, cổ phần hoặc tài sản cụ thể; sau đó mới xác định phạm vi di sản và quyền của người thừa kế.

Trong trường hợp doanh nghiệp tư nhân, việc xác định tài sản và nghĩa vụ có đặc điểm khác với công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần. Theo Điều 188 Luật Doanh nghiệp năm 2020, chủ doanh nghiệp tư nhân chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình về mọi hoạt động của doanh nghiệp. Do đó, cần đánh giá cụ thể tài sản, nghĩa vụ tài chính và loại hình doanh nghiệp trước khi lập phương án thừa kế.

Vì vậy, bước đầu tiên trong kế hoạch kế nhiệm là lập danh mục tài sản, xác định chủ sở hữu và phân biệt rõ tài sản cá nhân với tài sản doanh nghiệp. Nếu không làm rõ vấn đề này, việc phân chia di sản có thể gây nhầm lẫn về quyền sở hữu, ảnh hưởng đến hoạt động công ty và dẫn đến tranh chấp giữa những người có liên quan.

2.2. Quyền thừa kế phần vốn góp và cổ phần

Sau khi xác định được tài sản thuộc di sản, doanh nghiệp và gia đình cần xem xét quy định về thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật.

Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Điều 626 quy định về quyền của người lập di chúc, trong đó có quyền chỉ định người thừa kế, truất quyền hưởng di sản của người thừa kế và phân định phần di sản cho từng người. Tuy nhiên, việc lập di chúc vẫn phải tuân thủ các điều kiện có hiệu lực và quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc tại Điều 644 của Bộ luật này.

Nếu ông A muốn để lại phần vốn góp hoặc cổ phần cho một người cụ thể, ông có thể xem xét lập di chúc phù hợp với quy định pháp luật. Tuy nhiên, cần phân biệt việc chỉ định người thừa kế với việc bổ nhiệm người quản lý doanh nghiệp. Di chúc có thể xác định người nhận tài sản trong phạm vi quyền định đoạt hợp pháp của ông A, nhưng không thể thay thế thủ tục bổ nhiệm, bầu hoặc xác lập chức danh quản lý theo Luật Doanh nghiệp và điều lệ công ty.

Đối với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, khoản 1 Điều 53 Luật Doanh nghiệp năm 2020 quy định về việc xử lý phần vốn góp trong trường hợp thành viên là cá nhân chết, trong đó người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật trở thành thành viên công ty theo quy định. Trường hợp người thừa kế không muốn trở thành thành viên, phần vốn góp được xử lý theo cơ chế luật định.

Đối với công ty cổ phần, cổ phần là tài sản của cổ đông và việc chuyển quyền sở hữu khi thừa kế cần được thực hiện theo quy định của pháp luật dân sự, Luật Doanh nghiệp và các quy định liên quan đến loại cổ phần đó.

Tuy nhiên, quyền thừa kế phần vốn góp hoặc cổ phần không đồng nghĩa với việc người thừa kế có thể ngay lập tức điều hành toàn bộ công ty. Người thừa kế có thể trở thành chủ sở hữu phần vốn hoặc cổ phần theo quy định, nhưng việc thực hiện quyền quản lý còn phụ thuộc vào loại hình doanh nghiệp, tỷ lệ sở hữu, cơ cấu quản trị, điều lệ công ty và các thủ tục có liên quan.

Chẳng hạn, nếu ông A để lại phần vốn góp cho hai người con, cả hai có thể có quyền lợi đối với phần di sản được hưởng. Nhưng nếu họ bất đồng về chiến lược kinh doanh hoặc việc lựa chọn giám đốc, doanh nghiệp vẫn có thể gặp khó khăn trong quá trình ra quyết định. Vì vậy, việc phân chia tài sản nên đi kèm phương án quản trị rõ ràng, tránh để quyền sở hữu bị nhầm lẫn với quyền trực tiếp điều hành.

2.3. Người thừa kế có đương nhiên trở thành giám đốc doanh nghiệp không?

Đây là điểm cần được làm rõ nhất trong kế hoạch kế nhiệm.

Theo Điều 12 Luật Doanh nghiệp năm 2020, doanh nghiệp có người đại diện theo pháp luật thực hiện các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch của doanh nghiệp, đại diện doanh nghiệp trong các quan hệ pháp luật theo quy định. Việc xác định người đại diện theo pháp luật phải căn cứ vào Luật Doanh nghiệp và điều lệ công ty.

Đối với công ty cổ phần, Điều 162 Luật Doanh nghiệp năm 2020 quy định Hội đồng quản trị bổ nhiệm một thành viên Hội đồng quản trị hoặc thuê người khác làm Giám đốc hoặc Tổng giám đốc. Người giữ chức danh này điều hành công việc kinh doanh hằng ngày và chịu sự giám sát của Hội đồng quản trị, đồng thời chịu trách nhiệm trước Hội đồng quản trị và trước pháp luật về việc thực hiện quyền, nghĩa vụ được giao.

Từ đó, cần phân biệt ba vấn đề:

• Quyền sở hữu: Người có quyền đối với phần vốn góp, cổ phần hoặc tài sản.
• Quyền quản lý: Người có thẩm quyền tham gia quyết định các vấn đề của doanh nghiệp theo luật và điều lệ.
• Quyền điều hành: Người được bổ nhiệm hoặc thuê để tổ chức hoạt động kinh doanh trong phạm vi thẩm quyền.

Ba vị trí này có thể thuộc về cùng một người, nhưng không bắt buộc phải như vậy.

Ví dụ, con trai ông A có thể là người thừa kế phần vốn góp, trong khi con gái ông A được lựa chọn làm giám đốc do có kinh nghiệm và năng lực điều hành. Nếu phù hợp với cơ cấu quản trị và được bổ nhiệm đúng thẩm quyền, cách tổ chức này vẫn có thể được xem xét. Ngược lại, nếu con trai được thừa kế phần lớn tài sản nhưng chưa đáp ứng yêu cầu về năng lực hoặc điều kiện giữ chức danh cụ thể, việc thừa kế không tự động thay thế các yêu cầu đó.

Doanh nghiệp cũng có thể lựa chọn thuê một giám đốc chuyên nghiệp bên ngoài gia đình. Điều quan trọng là việc bổ nhiệm phải tuân thủ pháp luật, điều lệ và thẩm quyền của cơ quan quản lý nội bộ, chứ không chỉ dựa trên mong muốn của người sáng lập hoặc quan hệ huyết thống.

2.4. Nếu người sáng lập qua đời mà chưa có di chúc thì sao?

Trong trường hợp ông A qua đời mà không để lại di chúc hợp pháp, di sản được chia theo pháp luật nếu thuộc trường hợp thừa kế theo pháp luật theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015.

Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định những người thừa kế theo pháp luật được chia thành các hàng thừa kế. Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết. Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Tuy nhiên, việc chia đều di sản giữa những người cùng hàng thừa kế không có nghĩa là tất cả họ đương nhiên trở thành người quản lý doanh nghiệp hoặc có quyền trực tiếp quyết định mọi hoạt động kinh doanh.

Nếu phần vốn góp hoặc cổ phần được chia cho nhiều người, doanh nghiệp cần thực hiện các thủ tục xác lập quyền của người thừa kế theo quy định. Đồng thời, cần căn cứ vào cơ cấu quản trị và điều lệ để xác định cách thức thực hiện quyền của họ trong công ty.

Một khó khăn khác là những người thừa kế có thể có mong muốn khác nhau. Người muốn tiếp tục kinh doanh, người muốn bán phần vốn để nhận tiền, người muốn giữ công ty nhưng không muốn trực tiếp quản lý. Nếu không có cơ chế trao đổi và giải quyết bất đồng, những khác biệt này có thể làm đình trệ quyết định kinh doanh.

Do đó, doanh nghiệp nên chuẩn bị từ trước các phương án xử lý phần vốn khi người sáng lập qua đời, chẳng hạn như cơ chế chuyển nhượng phù hợp pháp luật, phương án tiếp nhận người thừa kế làm thành viên hoặc cổ đông, và cơ chế lựa chọn người quản lý. Những phương án này cần được xây dựng trên cơ sở quyền hợp pháp của người thừa kế, không được tự ý tước bỏ quyền tài sản mà pháp luật bảo vệ.

2.5. Người kế nhiệm cần đáp ứng điều kiện và trách nhiệm gì?

Người kế nhiệm không chỉ cần có quyền sở hữu hoặc sự tin tưởng của gia đình, mà còn phải đáp ứng các điều kiện pháp luật áp dụng đối với chức danh dự kiến đảm nhiệm.

Đối với người quản lý doanh nghiệp, cần kiểm tra các điều kiện, trường hợp bị cấm đảm nhiệm chức vụ và những yêu cầu riêng theo loại hình doanh nghiệp, ngành nghề kinh doanh. Điều lệ công ty cũng có thể quy định thêm các tiêu chuẩn quản trị trong phạm vi pháp luật cho phép.

Bên cạnh đó, người quản lý phải thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ của mình. Ví dụ, đối với công ty cổ phần, Điều 165 Luật Doanh nghiệp năm 2020 quy định về trách nhiệm của người quản lý công ty, bao gồm việc thực hiện quyền và nghĩa vụ được giao một cách trung thực, cẩn trọng, tốt nhất nhằm bảo đảm lợi ích hợp pháp tối đa của công ty; trung thành với lợi ích của công ty và cổ đông; không lạm dụng địa vị, chức vụ hoặc sử dụng thông tin, cơ hội kinh doanh, tài sản của công ty để tư lợi trái quy định.

Vì vậy, nếu người con được bổ nhiệm làm giám đốc, người này phải quản lý doanh nghiệp theo trách nhiệm của chức danh được giao, không thể chỉ xem doanh nghiệp là tài sản riêng của gia đình để tùy ý sử dụng. Quyền sở hữu phần vốn góp hoặc cổ phần không loại trừ nghĩa vụ tuân thủ pháp luật và bảo vệ lợi ích hợp pháp của công ty.

Để lựa chọn người kế nhiệm phù hợp, doanh nghiệp nên đánh giá các yếu tố như:

• Năng lực chuyên môn và kinh nghiệm quản lý;
• Khả năng ra quyết định và chịu trách nhiệm;
• Hiểu biết về ngành nghề, khách hàng và thị trường;
• Khả năng phối hợp với nhân viên, đối tác và các thành viên sở hữu;
• Mức độ sẵn sàng tiếp nhận trách nhiệm và cam kết với định hướng phát triển của doanh nghiệp.

Những tiêu chí này giúp việc lựa chọn người kế nhiệm dựa trên năng lực thực tế, hạn chế tình trạng bổ nhiệm chỉ vì quan hệ gia đình.

3. Góc nhìn từ tâm lý học, giáo dục và quản trị

3.1. Tâm lý của người sáng lập khi chuyển giao quyền lực

Đối với người sáng lập, doanh nghiệp thường không chỉ là nguồn thu nhập mà còn là thành quả của nhiều năm lao động, những quyết định khó khăn và các mối quan hệ được xây dựng qua thời gian. Vì vậy, việc chuyển giao quyền điều hành có thể tạo ra cảm giác lo lắng, mất kiểm soát hoặc sợ người kế nhiệm làm thay đổi những giá trị mà mình đã gây dựng.

Nếu người sáng lập tiếp tục can thiệp vào mọi quyết định sau khi đã chuyển giao quyền quản lý, người kế nhiệm sẽ khó phát triển năng lực độc lập. Ngược lại, nếu chuyển giao quá nhanh mà không có thời gian chuẩn bị, doanh nghiệp có thể gặp rủi ro do người mới chưa hiểu hết quy trình và đặc điểm kinh doanh.

Cách phù hợp là xây dựng lộ trình chuyển giao từng bước. Người sáng lập có thể bắt đầu bằng việc giao quyền quyết định đối với một số công việc, sau đó tăng dần phạm vi trách nhiệm khi người kế nhiệm đã chứng minh được năng lực.

Việc chuyển giao cũng cần có thời điểm kết thúc rõ ràng. Nếu người sáng lập vẫn giữ quyền can thiệp không giới hạn, nhân viên có thể không biết phải tuân theo quyết định của ai, còn người kế nhiệm khó chịu trách nhiệm thực sự về kết quả hoạt động.

3.2. Tâm lý giữa những người thừa kế

Trong doanh nghiệp gia đình, tranh chấp đôi khi không xuất phát hoàn toàn từ giá trị tài sản mà còn từ cảm giác được công nhận hoặc bị đối xử không công bằng.

Một người có thể cho rằng mình đã dành nhiều năm làm việc trong công ty nên xứng đáng được điều hành. Người khác có thể cho rằng mình được thừa kế phần vốn lớn hơn nên phải có quyền quyết định lớn hơn. Nếu những quan điểm này không được trao đổi từ sớm, việc chuyển giao dễ trở thành mâu thuẫn cá nhân.

Do đó, gia đình cần tách bạch việc phân chia tài sản với việc lựa chọn người quản lý. Người được thừa kế tài sản không nhất thiết phải trực tiếp làm việc tại doanh nghiệp; người có năng lực điều hành cũng không nhất thiết phải là người nhận phần di sản lớn nhất.

Các thành viên nên thống nhất nguyên tắc quản trị trên cơ sở pháp luật và quyền hợp pháp của mỗi người. Việc trao đổi minh bạch giúp giảm suy đoán, tránh hiểu lầm và tạo điều kiện để những người có năng lực đóng góp cho doanh nghiệp mà không phải cạnh tranh bằng quan hệ gia đình.

3.3. Vai trò của văn hóa doanh nghiệp và đội ngũ kế cận

Một doanh nghiệp phụ thuộc quá nhiều vào người sáng lập thường dễ gặp khó khăn khi người này vắng mặt. Khách hàng có thể chỉ tin tưởng một cá nhân, nhân viên chỉ quen chờ chỉ đạo từ một người, còn các mối quan hệ với nhà cung cấp chưa được chia sẻ cho đội ngũ kế cận.

Để hạn chế tình trạng đó, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống quản trị dựa trên quy trình, phân quyền và trách nhiệm cụ thể. Thông tin về khách hàng, hợp đồng, nhà cung cấp, tài chính và kế hoạch kinh doanh cần được quản lý có hệ thống, có phân quyền truy cập và có cơ chế bàn giao.

Ngoài ra, cần đào tạo nhân sự kế cận cho các vị trí quan trọng, không chỉ riêng chức danh giám đốc. Nếu chỉ có một người hiểu rõ hoạt động tài chính, một người nắm toàn bộ quan hệ khách hàng hoặc một người có quyền quyết định đối với các hệ thống thiết yếu, doanh nghiệp vẫn dễ bị gián đoạn khi những cá nhân đó không thể tiếp tục làm việc.

Vì vậy, di sản lãnh đạo nên được hiểu rộng hơn việc để lại một chức danh. Đó còn là khả năng xây dựng đội ngũ có năng lực, văn hóa làm việc rõ ràng và hệ thống quản trị đủ tốt để doanh nghiệp tiếp tục hoạt động khi người sáng lập không còn trực tiếp điều hành.

4. Giải pháp xử lý và phòng ngừa

4.1. Xây dựng kế hoạch kế nhiệm từ khi người sáng lập còn điều hành

Doanh nghiệp nên chủ động lập kế hoạch kế nhiệm thay vì chỉ bắt đầu giải quyết khi người sáng lập nghỉ hưu, mất khả năng làm việc hoặc qua đời.

Kế hoạch cần xác định những vị trí quan trọng, người có khả năng kế nhiệm, tiêu chí lựa chọn và thời điểm chuyển giao. Với các chức danh thuộc thẩm quyền bổ nhiệm của chủ sở hữu, Hội đồng thành viên hoặc Hội đồng quản trị, cần thực hiện đúng trình tự và thẩm quyền theo pháp luật, điều lệ công ty.

Người sáng lập cũng nên xem xét các phương án dự phòng nếu người được dự kiến kế nhiệm chưa sẵn sàng hoặc không muốn đảm nhiệm vị trí. Doanh nghiệp có thể lựa chọn một thành viên khác trong gia đình, một nhân sự nội bộ đủ năng lực hoặc một nhà quản lý chuyên nghiệp bên ngoài.

4.2. Rà soát điều lệ và cơ cấu quản trị doanh nghiệp

Điều lệ công ty cần được rà soát để xác định rõ thẩm quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm người quản lý, quyền của thành viên hoặc cổ đông, cơ chế biểu quyết và cách xử lý các tình huống phát sinh.

Đối với công ty trách nhiệm hữu hạn, cần kiểm tra quy định liên quan đến việc tiếp nhận người thừa kế phần vốn góp, quyền và nghĩa vụ của thành viên, cũng như cơ chế giải quyết bất đồng trong công ty.

Đối với công ty cổ phần, cần xem xét cơ cấu Hội đồng quản trị, thẩm quyền của Đại hội đồng cổ đông, việc bầu hoặc miễn nhiệm thành viên Hội đồng quản trị và thủ tục bổ nhiệm người điều hành.

Việc rà soát điều lệ không có nghĩa là doanh nghiệp có thể loại bỏ quyền thừa kế hợp pháp. Mục tiêu là bảo đảm việc tiếp nhận quyền sở hữu và việc chuyển giao quyền quản lý diễn ra theo một cơ chế rõ ràng, phù hợp pháp luật.

4.3. Chuẩn bị di chúc và hồ sơ tài sản

Nếu người sáng lập muốn chủ động định đoạt tài sản sau khi qua đời, cần xem xét lập di chúc hợp pháp, trong đó xác định rõ tài sản thuộc quyền sở hữu của mình và người được hưởng di sản.

Trước khi lập di chúc, cần rà soát giấy tờ về phần vốn góp, cổ phần, tài sản riêng, tài sản chung và các nghĩa vụ tài chính có liên quan. Nếu tài sản thuộc sở hữu chung, cần xác định phần quyền của người lập di chúc để tránh định đoạt vượt quá phạm vi quyền của mình.

Bên cạnh đó, cần xem xét quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015. Việc lập di chúc phải được thực hiện theo đúng điều kiện về chủ thể, ý chí, hình thức và nội dung; không nên sử dụng một văn bản không đáp ứng yêu cầu pháp luật để thay thế thủ tục cần thiết.

Đối với doanh nghiệp, hồ sơ tài sản cần được lưu giữ đầy đủ để người có trách nhiệm có thể xác định quyền sở hữu và thực hiện thủ tục liên quan khi phát sinh sự kiện thừa kế.

4.4. Đào tạo và chuyển giao quyền điều hành theo từng giai đoạn

Người kế nhiệm nên được tham gia vào hoạt động kinh doanh trước khi chính thức nhận trách nhiệm điều hành. Quá trình này có thể bao gồm tìm hiểu tài chính, nhân sự, hợp đồng, quản trị rủi ro, khách hàng và chiến lược phát triển.

Trong giai đoạn đầu, người sáng lập có thể hướng dẫn và giám sát. Sau đó, cần chuyển dần quyền quyết định theo phạm vi được xác định rõ. Việc đánh giá kết quả nên dựa trên tiêu chí cụ thể như hiệu quả kinh doanh, khả năng quản lý nhân sự, tuân thủ pháp luật và chất lượng quyết định.

Nếu người kế nhiệm chưa đủ năng lực, doanh nghiệp nên kéo dài thời gian chuẩn bị hoặc thuê người quản lý chuyên nghiệp, thay vì bổ nhiệm chỉ để đáp ứng kỳ vọng của gia đình.

4.5. Xây dựng phương án bảo đảm hoạt động liên tục

Doanh nghiệp nên xác định trước những tình huống có thể xảy ra như người đại diện theo pháp luật qua đời, giám đốc mất khả năng điều hành, người quản lý chủ chốt nghỉ việc hoặc các thành viên không thống nhất được quyết định quan trọng.

Đối với từng tình huống, cần xác định người có trách nhiệm xử lý, thẩm quyền ra quyết định và các thủ tục cần thực hiện. Nếu có thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp thuộc trường hợp phải thông báo hoặc đăng ký, doanh nghiệp cần thực hiện theo quy định hiện hành, trong đó có Luật Doanh nghiệp năm 2020 đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 76/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025.

Ngoài ra, doanh nghiệp cần duy trì hệ thống lưu trữ hồ sơ, quy trình phê duyệt, dữ liệu khách hàng và thông tin hợp đồng có kiểm soát. Khi người đứng đầu không còn khả năng điều hành, người được giao trách nhiệm có thể tiếp nhận công việc mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào thông tin cá nhân của người tiền nhiệm.

4.6. Lộ trình thực hiện đề xuất

Giai đoạn	Công việc trọng tâm	Kết quả cần đạt
Giai đoạn 1: Rà soát	Kiểm kê tài sản, xác định loại hình doanh nghiệp, rà soát điều lệ và cơ cấu quản trị	Làm rõ quyền sở hữu và thẩm quyền quản lý
Giai đoạn 2: Lập kế hoạch	Xác định người kế nhiệm, tiêu chí lựa chọn, phương án dự phòng	Có định hướng kế nhiệm rõ ràng
Giai đoạn 3: Chuẩn bị pháp lý	Rà soát di chúc, hồ sơ vốn góp hoặc cổ phần, quyền của người thừa kế	Hạn chế tranh chấp về tài sản và thừa kế
Giai đoạn 4: Chuyển giao	Đào tạo, phân quyền, bàn giao công việc và hồ sơ	Bảo đảm người kế nhiệm có đủ thông tin và năng lực
Giai đoạn 5: Theo dõi	Đánh giá kết quả, điều chỉnh cơ chế quản trị và xử lý vướng mắc	Duy trì hoạt động ổn định và phát triển lâu dài

5. Quan điểm chuyên gia

Theo góc nhìn pháp lý và quản trị, việc để lại di sản lãnh đạo cần được chuẩn bị như một kế hoạch dài hạn, không nên xem là công việc chỉ phát sinh sau khi người sáng lập qua đời. Một doanh nghiệp có thể có tài sản lớn và thị trường ổn định, nhưng nếu toàn bộ quyền quyết định, quan hệ đối tác và thông tin quan trọng đều tập trung vào một cá nhân thì nguy cơ gián đoạn vẫn rất cao.

Điểm cần lưu ý là thừa kế tài sản và kế nhiệm chức vụ quản lý là hai vấn đề có liên quan nhưng không đồng nhất. Người thừa kế được hưởng phần vốn góp hoặc cổ phần theo quy định không đương nhiên có quyền giữ chức giám đốc hoặc người đại diện theo pháp luật. Ngược lại, người được lựa chọn điều hành doanh nghiệp cũng không vì vậy mà đương nhiên có quyền sở hữu phần vốn hoặc cổ phần của người sáng lập.

Doanh nghiệp nên kết hợp ba nội dung: bảo đảm quyền thừa kế hợp pháp, thiết lập cơ chế quản trị minh bạch và lựa chọn người điều hành dựa trên năng lực. Nếu người trong gia đình có đủ khả năng và mong muốn tiếp quản, doanh nghiệp có thể xây dựng lộ trình đào tạo và chuyển giao phù hợp. Nếu không, việc thuê nhà quản lý chuyên nghiệp vẫn là phương án cần cân nhắc, miễn là thực hiện đúng pháp luật và cơ cấu quản trị.

Về lâu dài, di sản có giá trị nhất mà người sáng lập để lại không chỉ là tài sản hay quyền kiểm soát công ty, mà còn là một doanh nghiệp có khả năng tự vận hành, một đội ngũ kế cận có năng lực và một hệ thống quản trị đủ rõ ràng để hạn chế phụ thuộc vào bất kỳ cá nhân nào.

Kết luận

Kế hoạch kế nhiệm là một phần quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển doanh nghiệp lâu dài. Người sáng lập cần phân biệt tài sản cá nhân với tài sản doanh nghiệp, xác định rõ phạm vi di sản, chuẩn bị phương án thừa kế và thiết lập cơ chế chuyển giao quyền quản lý phù hợp.

Việc lựa chọn người kế nhiệm nên dựa trên năng lực, trách nhiệm và yêu cầu của doanh nghiệp, đồng thời tôn trọng quyền tài sản hợp pháp của người thừa kế. Khi được chuẩn bị đầy đủ về pháp lý, nhân sự và quản trị, quá trình chuyển giao sẽ hạn chế nguy cơ tranh chấp, giảm gián đoạn hoạt động và giúp doanh nghiệp tiếp tục phát triển sau khi người sáng lập rời vị trí.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.