TÌNH HUỐNG 866: CÔNG TY BỊ CÁC NHÓM HOẠT ĐỘNG XÃ HỘI KIỆN VÌ VI PHẠM NHÂN QUYỀN TRONG CHUỖI CUNG ỨNG – KHỦNG HOẢNG ĐẠO ĐỨC TOÀN CẦU

TÌNH HUỐNG 866: CÔNG TY BỊ CÁC NHÓM HOẠT ĐỘNG XÃ HỘI KIỆN VÌ VI PHẠM NHÂN QUYỀN TRONG CHUỖI CUNG ỨNG – KHỦNG HOẢNG ĐẠO ĐỨC TOÀN CẦU

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Công ty GW là doanh nghiệp thời trang có trụ sở tại Việt Nam, chuyên sản xuất hàng may mặc xuất khẩu sang châu Âu và Bắc Mỹ. Để giảm chi phí, công ty đặt hàng thông qua nhiều nhà cung cấp tại các quốc gia khác nhau, trong đó có những xưởng gia công sử dụng lao động nhập cư và lao động thời vụ.

Một tổ chức xã hội quốc tế công bố báo cáo cho rằng một số cơ sở trong chuỗi cung ứng của GW có dấu hiệu giữ giấy tờ tùy thân của người lao động, trả lương không đầy đủ, áp dụng giờ làm kéo dài và hạn chế quyền phản ánh. Một số công nhân cũng cho biết họ bị gây sức ép khi muốn nghỉ việc hoặc khiếu nại điều kiện lao động.

Sau đó, một liên minh các tổ chức hoạt động xã hội thông báo khởi kiện GlobalWear tại một quốc gia nơi công ty có hoạt động thương mại, cáo buộc doanh nghiệp không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thẩm tra và giám sát chuỗi cung ứng. Thông tin lan rộng khiến khách hàng kêu gọi tẩy chay, nhà đầu tư yêu cầu giải trình và đối tác tạm dừng đơn hàng.

Ban lãnh đạo GW cho rằng các nhà cung cấp là pháp nhân độc lập, công ty không trực tiếp tuyển dụng những người lao động nói trên. Tuy nhiên, hồ sơ nội bộ cho thấy bộ phận mua hàng từng nhận cảnh báo về điều kiện lao động tại một số nhà máy nhưng chưa tiến hành kiểm tra đầy đủ.

Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đến đâu đối với vi phạm nhân quyền tại nhà cung cấp, và cần làm gì để xử lý khủng hoảng một cách hợp pháp, có đạo đức và thực chất?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Luật quốc tế và trách nhiệm tôn trọng nhân quyền của doanh nghiệp

Các Nguyên tắc hướng dẫn của Liên hợp quốc về kinh doanh và quyền con người (UNGPs), được Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc thông qua năm 2011, xác lập khuôn khổ gồm ba trụ cột: nghĩa vụ của Nhà nước trong bảo vệ nhân quyền, trách nhiệm của doanh nghiệp trong tôn trọng nhân quyền và quyền tiếp cận biện pháp khắc phục của người bị ảnh hưởng. Theo khuôn khổ này, doanh nghiệp cần nhận diện, phòng ngừa, giảm thiểu và giải trình về tác động nhân quyền liên quan đến hoạt động kinh doanh của mình.

Bên cạnh đó, Tuyên bố của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về các nguyên tắc và quyền cơ bản tại nơi làm việc đề cập những quyền cốt lõi như tự do liên kết, thương lượng tập thể, xóa bỏ lao động cưỡng bức, xóa bỏ lao động trẻ em, không phân biệt đối xử và môi trường làm việc an toàn, lành mạnh. Đây là những chuẩn mực quan trọng để đánh giá rủi ro lao động trong chuỗi cung ứng.

Cần lưu ý, UNGPs và Hướng dẫn OECD về kinh doanh có trách nhiệm là các khuôn khổ chuẩn mực, hướng dẫn chứ không tự động tạo ra cùng một nghĩa vụ khởi kiện trực tiếp trong mọi quốc gia. Trách nhiệm pháp lý của GW còn phụ thuộc pháp luật áp dụng, điều ước quốc tế liên quan, quan hệ giữa công ty và nhà cung cấp, hành vi cụ thể và chứng cứ được xác lập.

2. Thẩm tra nhân quyền trong chuỗi cung ứng

Hướng dẫn OECD về doanh nghiệp đa quốc gia trong lĩnh vực kinh doanh có trách nhiệm, bản cập nhật năm 2023, khuyến nghị doanh nghiệp lồng ghép trách nhiệm vào chính sách quản trị; nhận diện, đánh giá tác động bất lợi; ngăn ngừa hoặc giảm thiểu; theo dõi kết quả; công khai cách xử lý và phối hợp khắc phục khi phù hợp. Phạm vi thẩm tra có thể bao gồm tác động liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp và các mối quan hệ kinh doanh trong chuỗi cung ứng.

Do đó, lập luận rằng nhà cung cấp là pháp nhân độc lập không tự động loại trừ mọi trách nhiệm của GW. Nếu công ty biết hoặc có cơ sở để nhận diện rủi ro nhưng bỏ qua cảnh báo, áp đặt giá hoặc thời hạn giao hàng khiến nhà cung cấp chịu áp lực nghiêm trọng, hoặc không thực hiện biện pháp phù hợp trong phạm vi ảnh hưởng của mình, những yếu tố đó có thể được xem xét khi đánh giá trách nhiệm theo pháp luật và chuẩn mực liên quan.

Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào việc có vi phạm tại nhà cung cấp để kết luận GW đương nhiên phải chịu toàn bộ trách nhiệm pháp lý. Cần xác định doanh nghiệp đã gây ra, góp phần gây ra hay chỉ có mối liên hệ trực tiếp với tác động bất lợi thông qua quan hệ kinh doanh; mỗi trường hợp có thể kéo theo trách nhiệm và biện pháp khắc phục khác nhau.

Kết luận pháp lý

GW cần bảo toàn hồ sơ mua hàng, hợp đồng, báo cáo kiểm tra và cảnh báo nội bộ; xác minh từng cáo buộc; đánh giá mức độ liên quan của công ty đến tác động nhân quyền và rà soát pháp luật tại các quốc gia liên quan. Việc phản bác cáo buộc phải dựa trên chứng cứ, không chỉ dựa vào lập luận rằng vi phạm do nhà cung cấp trực tiếp thực hiện.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

1. Khủng hoảng đạo đức toàn cầu vượt ra ngoài phạm vi pháp lý

Trong chuỗi cung ứng quốc tế, khách hàng và nhà đầu tư không chỉ quan tâm sản phẩm có chất lượng hay giá cả cạnh tranh. Họ còn quan tâm sản phẩm được tạo ra trong điều kiện nào và liệu doanh nghiệp có tôn trọng những người lao động đứng sau sản phẩm hay không.

Nếu GW chỉ tập trung chứng minh rằng công ty không trực tiếp sử dụng lao động tại các xưởng gia công, doanh nghiệp có thể bỏ qua câu hỏi cốt lõi: mình đã làm gì để nhận diện và ngăn ngừa nguy cơ tổn hại?

Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng không nên mặc nhiên coi mọi cáo buộc là sự thật. Một phản ứng có trách nhiệm phải bảo đảm quy trình xác minh độc lập, tôn trọng quyền của người lao động và không quy kết trước khi có đủ chứng cứ.

2. Đặt người bị ảnh hưởng ở trung tâm

GW cần tiếp xúc với người lao động và các tổ chức đại diện đáng tin cậy để hiểu tình trạng thực tế, thay vì chỉ làm việc với chủ nhà máy. Cơ chế tiếp nhận khiếu nại phải bảo mật, dễ tiếp cận và không dẫn đến trả đũa.

Nếu phát hiện vi phạm, công ty cần xác định biện pháp khắc phục phù hợp, chẳng hạn phối hợp trả lương còn thiếu, chấm dứt thực hành giữ giấy tờ, cải thiện an toàn lao động hoặc hỗ trợ người lao động tiếp cận cơ chế khiếu nại. Việc khắc phục phải dựa trên mức độ tác động và vai trò của doanh nghiệp, đồng thời không thay thế trách nhiệm của chủ sử dụng lao động trực tiếp.

3. Khôi phục niềm tin bằng thay đổi có thể kiểm chứng

Một tuyên bố về “cam kết đạo đức” sẽ không đủ nếu quy trình mua hàng vẫn ưu tiên giá thấp và giao hàng nhanh mà bỏ qua điều kiện lao động. GW cần điều chỉnh tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp, kiểm soát việc sử dụng nhà thầu phụ, đánh giá rủi ro định kỳ và gắn trách nhiệm nhân quyền với quyết định mua hàng.

Đặc biệt, doanh nghiệp cần tránh chấm dứt hợp đồng một cách vội vàng nếu việc đó có thể khiến người lao động mất việc hoặc bị bỏ mặc mà không có biện pháp hỗ trợ. Khi chấm dứt quan hệ kinh doanh là cần thiết, công ty nên đánh giá hậu quả và có kế hoạch giảm thiểu tác động tiêu cực.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Đối với GW, có thể triển khai năm bước xử lý:

Bước 1: Thành lập nhóm xử lý khủng hoảng. Kết hợp bộ phận pháp lý, nhân sự, mua hàng, quản trị rủi ro và chuyên gia độc lập để bảo toàn chứng cứ, xác minh cáo buộc và đánh giá nghĩa vụ pháp lý tại từng quốc gia.

Bước 2: Thực hiện thẩm tra nhân quyền khẩn cấp. Ưu tiên các cơ sở có nguy cơ cao; phỏng vấn người lao động một cách an toàn; kiểm tra hợp đồng, tiền lương, thời giờ làm việc, điều kiện an toàn và cơ chế khiếu nại. Kết quả cần được ghi nhận khách quan.

Bước 3: Công bố phản hồi minh bạch. Nêu rõ nội dung đã xác minh, vấn đề còn đang điều tra và thời hạn cập nhật tiếp theo. Không đe dọa người phản ánh, không công kích các tổ chức xã hội và không đưa ra cam kết vượt quá khả năng thực hiện.

Bước 4: Khắc phục tác động và cải tổ chuỗi cung ứng. Phối hợp với các bên liên quan để sửa chữa tổn hại phù hợp, điều chỉnh hợp đồng mua hàng, kiểm soát nhà thầu phụ và xây dựng cơ chế khiếu nại hiệu quả.

Bước 5: Thiết lập giám sát dài hạn. Công bố tiến độ thực hiện, sử dụng đánh giá độc lập khi phù hợp và đưa kết quả thẩm tra nhân quyền vào hệ thống quản trị rủi ro, thay vì chỉ xử lý sau khi khủng hoảng bùng phát.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.