Trong quá trình kinh doanh, Công ty X ký hợp đồng với Công ty Y để nhập khẩu và phân phối một loại sản phẩm mới tại thị trường Việt Nam. Sau khi nhận hàng, Công ty X phát hiện sản phẩm thuộc danh mục hàng hóa bị cấm nhập khẩu theo quy định pháp luật. Trước đó, Công ty Y đã cam kết rằng sản phẩm đáp ứng đầy đủ điều kiện nhập khẩu và lưu thông trên thị trường.

Do đã thanh toán phần lớn giá trị hợp đồng, Công ty X đứng trước nguy cơ thiệt hại tài chính lớn. Nếu tiếp tục phân phối, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với các biện pháp xử lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Ngược lại, nếu ngừng kinh doanh và yêu cầu hoàn trả hàng, Công ty X có nguy cơ phát sinh tranh chấp với đối tác.

Vậy Công ty X cần xử lý số hàng hóa này như thế nào? Công ty Y có phải chịu trách nhiệm đối với thiệt hại phát sinh hay không? Doanh nghiệp cần làm gì để hạn chế rủi ro pháp lý trong những giao dịch tương tự?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Tình huống đặt ra ba vấn đề pháp lý trọng tâm.

Thứ nhất, việc nhập khẩu, phân phối sản phẩm thuộc danh mục hàng hóa bị cấm có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý nào đối với doanh nghiệp?

Thứ hai, trách nhiệm của Công ty X và Công ty Y được xác định như thế nào khi sản phẩm không đáp ứng điều kiện lưu thông theo quy định pháp luật?

Thứ ba, doanh nghiệp cần áp dụng những biện pháp pháp lý và quản trị nào để xử lý hàng hóa vi phạm, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và ngăn ngừa thiệt hại tiếp diễn?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – LÁ CHẮN VỮNG CHẮC

II.1. Quy định pháp luật

1. Về hành vi kinh doanh hàng hóa bị cấm

Điều 6 Luật Đầu tư năm 2025 quy định về các ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh. Theo đó, các hoạt động kinh doanh thuộc danh mục cấm phải được xem xét theo đúng phạm vi và điều kiện pháp luật quy định.

Đối với hàng hóa nhập khẩu, doanh nghiệp cần đối chiếu danh mục hàng hóa cấm xuất khẩu, cấm nhập khẩu và các quy định quản lý chuyên ngành có liên quan.

Đặc biệt, Nghị định số 292/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Quản lý ngoại thương, trong đó có quy định về hàng hóa cấm xuất khẩu, cấm nhập khẩu tại Điều 5 và Phụ lục I.

Không phải mọi sản phẩm chưa đáp ứng điều kiện kinh doanh đều mặc nhiên là hàng hóa bị cấm. Doanh nghiệp phải xác định chính xác sản phẩm thuộc trường hợp cấm kinh doanh, cấm nhập khẩu, bị hạn chế lưu thông hay chỉ được kinh doanh khi đáp ứng các điều kiện nhất định.

2. Về trách nhiệm khi kinh doanh hàng hóa bị cấm

Nghị định số 98/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung năm 2022 và năm 2025, quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Tùy theo hành vi thực tế, chủ thể vi phạm và tính chất, mức độ vi phạm, doanh nghiệp có thể bị xử phạt hành chính, áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả hoặc bị xử lý theo quy định pháp luật có liên quan.

Nếu hành vi có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, cá nhân hoặc pháp nhân thương mại có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung theo quy định hiện hành.

Việc xác định trách nhiệm phải căn cứ vào loại hàng hóa, hành vi cụ thể, giá trị hàng hóa, lỗi và các tình tiết liên quan; không thể chỉ dựa vào việc sản phẩm bị cấm để kết luận ngay rằng doanh nghiệp phải chịu một mức xử phạt nhất định.

3. Về trách nhiệm hợp đồng giữa Công ty X và Công ty Y

Luật Thương mại năm 2005, được sửa đổi, bổ sung theo quy định hiện hành, là một trong những căn cứ để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên trong hoạt động mua bán hàng hóa.

Nếu Công ty Y cam kết hàng hóa được phép nhập khẩu, phân phối nhưng thực tế hàng hóa thuộc danh mục cấm, Công ty X có cơ sở xem xét trách nhiệm của đối tác trên cơ sở hợp đồng, nội dung cam kết, nghĩa vụ cung cấp thông tin và các quy định pháp luật có liên quan.

Tùy trường hợp, Công ty X có thể yêu cầu thực hiện đúng nghĩa vụ, yêu cầu bồi thường thiệt hại, áp dụng chế tài thương mại hoặc thực hiện quyền đình chỉ, hủy bỏ hợp đồng khi đáp ứng các điều kiện luật định.

Tuy nhiên, việc hàng hóa bị cấm không đồng nghĩa mọi thỏa thuận liên quan đều tự động bị hủy bỏ theo cùng một cơ chế. Cần xem xét tính hợp pháp của đối tượng hợp đồng, thời điểm phát sinh vi phạm, lỗi của các bên và hậu quả pháp lý tương ứng.

II.2. Áp dụng vào tình huống

Trong trường hợp này, Công ty X cần thực hiện các bước xử lý sau.

Thứ nhất, xác minh chính xác tình trạng pháp lý của sản phẩm.

Công ty X cần thu thập hồ sơ nhập khẩu, hợp đồng mua bán, hóa đơn, chứng từ vận chuyển, tài liệu kỹ thuật và thông tin nhận diện hàng hóa để xác định sản phẩm có thực sự thuộc danh mục cấm hay không.

Việc xác minh phải căn cứ vào quy định áp dụng đối với đúng loại sản phẩm, mục đích sử dụng và hoạt động kinh doanh cụ thể.

Thứ hai, ngừng các hoạt động có nguy cơ vi phạm pháp luật.

Nếu có căn cứ xác định sản phẩm bị cấm lưu thông, Công ty X cần dừng việc phân phối và không tiếp tục đưa hàng ra thị trường.

Đối với hàng hóa đang lưu giữ, doanh nghiệp phải bảo quản, kiểm kê và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền để xử lý theo quy định. Không được tự ý tiêu hủy, chuyển nhượng hoặc đưa hàng hóa sang thị trường khác nhằm né tránh trách nhiệm pháp lý.

Thứ ba, xác định trách nhiệm của Công ty Y.

Công ty X cần kiểm tra các điều khoản hợp đồng về chất lượng hàng hóa, tính hợp pháp của sản phẩm, nghĩa vụ cung cấp thông tin, bảo đảm điều kiện nhập khẩu và trách nhiệm khi phát sinh vi phạm.

Nếu Công ty Y đã cung cấp thông tin sai lệch hoặc vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, Công ty X có thể yêu cầu đối tác chịu trách nhiệm tương ứng với hành vi vi phạm và thiệt hại thực tế.

Trong trường hợp Công ty X cũng biết rõ sản phẩm bị cấm nhưng vẫn chủ động nhập khẩu hoặc phân phối, doanh nghiệp không thể mặc nhiên loại trừ trách nhiệm của mình chỉ vì đối tác đã cam kết về tính hợp pháp của hàng hóa.

II.3. Kết luận pháp lý

Việc phát hiện sản phẩm bị cấm đòi hỏi doanh nghiệp phải đồng thời giải quyết hai vấn đề: tuân thủ quy định quản lý nhà nước đối với hàng hóa và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong quan hệ hợp đồng.

Công ty X cần ưu tiên ngăn chặn hành vi vi phạm, xác minh tình trạng pháp lý của hàng hóa, phối hợp xử lý theo quy định và bảo toàn chứng cứ để giải quyết trách nhiệm với Công ty Y.

Trách nhiệm của mỗi bên phải được xác định dựa trên hành vi thực tế, lỗi, nghĩa vụ đã cam kết và quy định pháp luật áp dụng; không thể mặc nhiên quy toàn bộ trách nhiệm cho bên cung cấp hàng hóa.

III. GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

III.1. Góc nhìn pháp lý

Rủi ro lớn nhất của doanh nghiệp không chỉ nằm ở việc mua phải hàng hóa bị cấm mà còn ở cách xử lý sau khi phát hiện vi phạm.

Nếu tiếp tục bán hàng để thu hồi vốn, doanh nghiệp có thể làm gia tăng hậu quả pháp lý và thiệt hại cho khách hàng. Nếu tự ý tiêu hủy hàng hóa hoặc xử lý không đúng trình tự, doanh nghiệp có thể gặp thêm khó khăn trong việc chứng minh thiệt hại và bảo vệ quyền lợi của mình.

Vì vậy, doanh nghiệp cần lưu giữ đầy đủ hợp đồng, chứng từ giao dịch, nội dung trao đổi với đối tác và tài liệu xác định tình trạng pháp lý của sản phẩm.

III.2. Góc nhìn tâm lý – giáo dục

Khi phát sinh sự cố, áp lực tài chính và tâm lý muốn thu hồi vốn nhanh có thể khiến người quản lý đưa ra quyết định thiếu thận trọng.

Doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, trong đó nhân viên phụ trách mua hàng, xuất nhập khẩu, kinh doanh và pháp chế có trách nhiệm báo cáo kịp thời khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Đào tạo nhận thức pháp lý cho người lao động và người quản lý sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế tình trạng bỏ qua cảnh báo, tin tưởng tuyệt đối vào cam kết của đối tác hoặc tiếp tục kinh doanh khi chưa xác minh đầy đủ.

III.3. Góc nhìn quản trị

Doanh nghiệp cần chuyển từ phương thức kiểm tra hàng hóa sau khi nhập về sang cơ chế kiểm soát rủi ro ngay từ giai đoạn lựa chọn nhà cung cấp.

Trước khi ký hợp đồng, cần kiểm tra tư cách pháp lý của đối tác, nguồn gốc hàng hóa, giấy phép hoặc điều kiện chuyên ngành nếu có, cũng như quy định về nhập khẩu và lưu thông sản phẩm.

Hợp đồng nên quy định rõ trách nhiệm cung cấp thông tin chính xác, nghĩa vụ bảo đảm tính hợp pháp của hàng hóa, cơ chế hoàn trả, bồi thường thiệt hại và xử lý khi sản phẩm không được phép nhập khẩu hoặc lưu thông.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN THEO 3 BƯỚC

Bước 1: Kiểm soát và ngăn chặn rủi ro

Ngay khi phát hiện dấu hiệu hàng hóa bị cấm, doanh nghiệp cần tạm dừng việc phân phối có nguy cơ vi phạm, kiểm kê hàng hóa, bảo toàn chứng từ và xác minh căn cứ pháp lý.

Bước 2: Xử lý trách nhiệm và bảo vệ quyền lợi

Doanh nghiệp cần rà soát hợp đồng, xác định nghĩa vụ của từng bên, thông báo vi phạm cho đối tác và lựa chọn phương án xử lý phù hợp. Trường hợp có tranh chấp, cần chuẩn bị chứng cứ về hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả để yêu cầu giải quyết theo quy định.

Bước 3: Thiết lập cơ chế phòng ngừa lâu dài

Doanh nghiệp nên xây dựng quy trình thẩm định nhà cung cấp, kiểm tra tính hợp pháp của sản phẩm và phê duyệt pháp lý trước khi nhập khẩu hoặc phân phối. Đối với nhóm hàng hóa có rủi ro cao, cần yêu cầu bộ phận chuyên môn xác minh quy định chuyên ngành trước khi thực hiện giao dịch.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Một sản phẩm bị cấm có thể khiến doanh nghiệp thiệt hại không chỉ về vốn mà còn về uy tín, quan hệ đối tác và khả năng tiếp tục hoạt động kinh doanh.

Giải pháp hiệu quả không nằm ở việc tìm cách tiêu thụ số hàng đã nhập, mà ở khả năng phát hiện sớm, ngăn chặn vi phạm, xử lý đúng quy định và xác định chính xác trách nhiệm của các bên.

Doanh nghiệp cần hiểu rằng việc đối tác cam kết về tính hợp pháp của hàng hóa không thay thế nghĩa vụ tuân thủ pháp luật của chính doanh nghiệp. Kiểm soát pháp lý trước giao dịch luôn có giá trị hơn việc xử lý hậu quả sau khi vi phạm đã xảy ra.

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA: Đừng để mong muốn thu hồi vốn biến một giao dịch sai sót thành hành vi vi phạm kéo dài. Xác minh trước khi kinh doanh, hành động đúng khi phát hiện rủi ro và quản trị bằng quy trình pháp lý rõ ràng là nền tảng bảo vệ doanh nghiệp bền vững.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về sản phẩm bị cấm, hàng hóa vi phạm quy định nhập khẩu hoặc tranh chấp trách nhiệm giữa các đối tác kinh doanh, hãy liên hệ với chúng tôi qua website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc hotline 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.