TÌNH HUỐNG 828. Sản phẩm cấm?

Trong hoạt động kinh doanh, việc đưa sản phẩm thuộc danh mục hàng hóa cấm kinh doanh ra thị trường có thể khiến doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ bị xử phạt hành chính, tịch thu hàng hóa và ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín. Khi phát hiện sự việc, doanh nghiệp cần nhanh chóng xác minh tính chất pháp lý của sản phẩm, xác định trách nhiệm của các bên liên quan và thực hiện biện pháp khắc phục phù hợp. Xử lý khủng hoảng không chỉ là giải quyết hậu quả trước mắt mà còn phải bảo đảm tuân thủ pháp luật và ngăn ngừa vi phạm tái diễn.

1. Tóm tắt tình huống

Công ty TNHH Thành Công chuyên kinh doanh hàng tiêu dùng. Trong quá trình mở rộng thị trường, công ty nhập một lô sản phẩm từ nhà cung cấp mới và phân phối cho nhiều đại lý. Sau đó, cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra và phát hiện sản phẩm thuộc danh mục hàng hóa cấm kinh doanh theo quy định pháp luật.

Cơ quan có thẩm quyền lập biên bản về hành vi vi phạm, tiến hành các thủ tục xử lý và xem xét áp dụng hình thức xử phạt cùng biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định. Thông tin vụ việc nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội, khiến khách hàng lo ngại và một số đại lý tạm ngừng nhập hàng của công ty.

Ban lãnh đạo Thành Công cho rằng công ty chỉ là đơn vị phân phối, không trực tiếp sản xuất sản phẩm nên không phải chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, bộ phận pháp chế nhận thấy doanh nghiệp vẫn có thể phải chịu trách nhiệm tùy thuộc vào hành vi thực tế, quy định áp dụng và chứng cứ liên quan. Công ty cần lựa chọn phương án xử lý vừa bảo đảm quyền lợi hợp pháp của mình, vừa hạn chế thiệt hại đối với khách hàng và hoạt động kinh doanh.

2. Phân tích dưới góc độ pháp lý

2.1. Xác định sản phẩm có thuộc danh mục hàng hóa cấm kinh doanh hay không

Theo Điều 25 Luật Thương mại năm 2005, hàng hóa được phân thành các nhóm như hàng hóa cấm kinh doanh, hàng hóa hạn chế kinh doanh và hàng hóa kinh doanh có điều kiện. Danh mục cụ thể và điều kiện kinh doanh được xác định theo quy định pháp luật tương ứng. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc sản phẩm bị cơ quan chức năng kiểm tra hoặc bị phản ánh trên mạng xã hội để kết luận đó là hàng hóa cấm kinh doanh.

Trong tình huống trên, Công ty Thành Công cần xác định tên, thành phần, nguồn gốc, công dụng và đặc điểm pháp lý của sản phẩm; đối chiếu với danh mục hàng hóa bị cấm theo quy định chuyên ngành; đồng thời kiểm tra tài liệu nhập hàng, hóa đơn, hợp đồng và thông tin do nhà cung cấp cung cấp.

Việc xác định đúng loại hàng hóa có ý nghĩa quyết định vì mỗi nhóm hàng hóa có thể chịu chế độ quản lý và hậu quả pháp lý khác nhau. Nếu sản phẩm chỉ thuộc nhóm kinh doanh có điều kiện nhưng doanh nghiệp chưa đáp ứng điều kiện, hành vi vi phạm và cách xử lý sẽ không hoàn toàn giống trường hợp kinh doanh hàng hóa bị cấm.

2.2. Xác định trách nhiệm hành chính của doanh nghiệp

Việc công ty không trực tiếp sản xuất sản phẩm không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hành chính. Cơ quan có thẩm quyền cần căn cứ vào hành vi cụ thể của doanh nghiệp, tính chất và mức độ vi phạm, chứng cứ thu thập được cùng quy định xử phạt áp dụng.

Nghị định số 98/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 17/2022/NĐ-CP và Nghị định số 24/2025/NĐ-CP, quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Việc áp dụng điều khoản và mức phạt cụ thể phải căn cứ đúng hành vi vi phạm, loại hàng hóa và các tình tiết liên quan.

Đối với Thành Công, cần làm rõ công ty có trực tiếp nhập khẩu, lưu giữ, vận chuyển, phân phối hay thực hiện hành vi khác liên quan đến sản phẩm; người thực hiện hành vi là ai; doanh nghiệp đã biết hoặc có căn cứ phải kiểm tra tính hợp pháp của sản phẩm hay chưa. Hợp đồng với nhà cung cấp có thể là căn cứ xác định trách nhiệm giữa các bên, nhưng không tự động miễn trừ trách nhiệm hành chính nếu doanh nghiệp đã thực hiện hành vi vi phạm theo quy định.

2.3. Xem xét hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả

Theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả phải có căn cứ pháp luật, đúng thẩm quyền và tương ứng với hành vi vi phạm. Tùy trường hợp cụ thể, doanh nghiệp có thể bị phạt tiền, bị áp dụng biện pháp tịch thu tang vật hoặc các biện pháp khắc phục hậu quả được quy định cho hành vi tương ứng. Không phải mọi trường hợp phát hiện sản phẩm cấm đều tự động dẫn đến tất cả các biện pháp này.

Khi nhận được quyết định xử phạt, Thành Công cần kiểm tra nội dung mô tả hành vi, căn cứ pháp lý, người ký quyết định, thẩm quyền ban hành, hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục và thời hạn thực hiện. Nếu có căn cứ cho rằng quyết định không đúng pháp luật, doanh nghiệp có thể thực hiện quyền khiếu nại hoặc khởi kiện theo trình tự tương ứng; việc này không đồng nghĩa doanh nghiệp được tự ý bỏ qua các nghĩa vụ đang có hiệu lực.

Đồng thời, công ty cần ngừng việc tiếp tục phân phối sản phẩm có dấu hiệu vi phạm, phối hợp kiểm kê và xử lý hàng hóa theo yêu cầu hợp pháp của cơ quan chức năng, bảo quản chứng cứ và cung cấp thông tin trung thực. Những biện pháp cụ thể phải phù hợp với quyết định và quy định pháp luật áp dụng, tránh tự ý tiêu hủy hoặc chuyển dịch hàng hóa đang bị kiểm tra, tạm giữ.

2.4. Trách nhiệm của doanh nghiệp đối với khách hàng và nhà cung cấp

Bên cạnh trách nhiệm hành chính, doanh nghiệp cần xem xét nghĩa vụ đối với khách hàng đã mua sản phẩm và trách nhiệm hợp đồng với nhà cung cấp. Nếu sản phẩm gây thiệt hại hoặc thuộc trường hợp phải thu hồi, hoàn trả hay xử lý theo quy định chuyên ngành, công ty cần xác định nghĩa vụ tương ứng và thông báo cho các bên liên quan.

Thành Công nên lưu giữ hợp đồng mua bán, hóa đơn, phiếu giao nhận, dữ liệu về lô hàng và trao đổi với nhà cung cấp để làm rõ nguồn gốc sản phẩm. Nếu có căn cứ cho thấy nhà cung cấp cung cấp hàng hóa không đúng cam kết, công ty có thể xem xét yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, bồi thường thiệt hại hoặc áp dụng phương thức giải quyết tranh chấp theo hợp đồng và pháp luật có liên quan.

Tuy nhiên, yêu cầu nhà cung cấp bồi thường không thay thế nghĩa vụ xử lý vi phạm của chính doanh nghiệp nếu công ty có hành vi vi phạm pháp luật. Hai vấn đề này cần được đánh giá độc lập để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp và khách hàng.

3. Góc nhìn từ tâm lý học, giáo dục và quản trị

Từ góc độ tâm lý học: Khi sản phẩm bị xác định là hàng hóa cấm kinh doanh, khách hàng thường lo ngại về mức độ an toàn, tính trung thực của doanh nghiệp và khả năng được bảo vệ quyền lợi. Nếu công ty im lặng kéo dài hoặc phản hồi thiếu nhất quán, sự nghi ngờ có thể gia tăng. Doanh nghiệp cần tiếp nhận phản ánh nghiêm túc, giao tiếp bình tĩnh và tránh đổ lỗi cho nhà cung cấp trước khi xác minh đầy đủ.

Từ góc độ giáo dục: Vụ việc cho thấy nhân viên kinh doanh cần được trang bị kiến thức cơ bản về pháp luật liên quan đến sản phẩm, hàng hóa và điều kiện kinh doanh. Đào tạo nội bộ không nên chỉ tập trung vào doanh số mà còn phải giúp nhân viên nhận biết dấu hiệu rủi ro, kiểm tra hồ sơ hàng hóa và biết cách báo cáo khi phát hiện sản phẩm có vấn đề pháp lý.

Từ góc độ quản trị: Khủng hoảng thường bộc lộ hạn chế trong quy trình lựa chọn nhà cung cấp, kiểm soát đầu vào và giám sát phân phối. Doanh nghiệp cần có bộ phận chịu trách nhiệm xác minh thông tin, cơ chế tạm dừng phân phối khi xuất hiện dấu hiệu rủi ro và quy trình phối hợp giữa pháp chế, kinh doanh, kho vận và truyền thông. Việc xử lý kịp thời giúp hạn chế thiệt hại và duy trì tính minh bạch trong hoạt động quản trị.

4. Giải pháp xử lý và phòng ngừa

Thứ nhất, tạm dừng phân phối và khoanh vùng lô hàng có nguy cơ vi phạm. Doanh nghiệp cần xác định số lượng hàng đã nhập, hàng còn tồn kho và hàng đã phân phối đến đại lý. Việc tạm dừng phải đi kèm với việc bảo quản, kiểm kê và thực hiện yêu cầu hợp pháp của cơ quan chức năng.

Thứ hai, rà soát hồ sơ pháp lý của sản phẩm. Công ty cần kiểm tra hợp đồng, hóa đơn, nguồn gốc, tài liệu kỹ thuật và các giấy tờ liên quan. Khi chưa đủ căn cứ kết luận, doanh nghiệp nên phối hợp với cơ quan chuyên môn để xác minh thay vì tự đưa ra nhận định thiếu cơ sở.

Thứ ba, chủ động phối hợp với cơ quan có thẩm quyền. Doanh nghiệp cần cung cấp thông tin trung thực, thực hiện đúng các yêu cầu hợp pháp và theo dõi thời hạn xử lý. Nếu có căn cứ phản đối quyết định hành chính, công ty cần sử dụng đúng trình tự pháp luật thay vì né tránh hoặc cản trở hoạt động kiểm tra.

Thứ tư, bảo vệ quyền lợi khách hàng và xử lý khủng hoảng truyền thông. Công ty nên thông báo những thông tin đã được xác minh, hướng dẫn khách hàng liên hệ khi cần hỗ trợ và thực hiện việc thu hồi, hoàn trả hoặc biện pháp khắc phục nếu pháp luật hoặc tình huống thực tế yêu cầu. Không nên đưa ra cam kết vượt quá khả năng thực hiện hoặc công bố thông tin chưa được kiểm chứng.

Thứ năm, hoàn thiện quy trình lựa chọn và kiểm soát nhà cung cấp. Doanh nghiệp cần xây dựng tiêu chí đánh giá nhà cung cấp, yêu cầu cung cấp hồ sơ hợp lệ, quy định rõ trách nhiệm về nguồn gốc và tính hợp pháp của hàng hóa, đồng thời kiểm tra định kỳ đối với các nhóm sản phẩm có nguy cơ cao.

5. Quan điểm chuyên gia

Khi xảy ra khủng hoảng liên quan đến sản phẩm cấm, doanh nghiệp không nên chỉ tập trung vào việc giảm thiểu thiệt hại về hình ảnh mà cần ưu tiên chấm dứt nguy cơ vi phạm, bảo vệ quyền lợi khách hàng và xác định đúng trách nhiệm pháp lý.

Đối với Công ty Thành Công, việc chỉ viện dẫn lý do “không trực tiếp sản xuất” là chưa đủ để loại trừ trách nhiệm. Công ty cần chứng minh nguồn gốc hàng hóa, xác định hành vi thực tế của mình và đối chiếu với quy định xử phạt tương ứng. Đồng thời, doanh nghiệp cần phân biệt rõ trách nhiệm hành chính với trách nhiệm hợp đồng đối với nhà cung cấp.

Về lâu dài, doanh nghiệp nên coi việc kiểm soát tính hợp pháp của sản phẩm là một phần thiết yếu trong quản trị rủi ro. Một quy trình kiểm tra đầu vào chặt chẽ, cơ chế phản ứng nhanh và phương án truyền thông minh bạch sẽ giúp giảm nguy cơ tái diễn sự cố, bảo vệ uy tín và duy trì niềm tin của khách hàng.

Kết luận

Kinh doanh sản phẩm thuộc danh mục hàng hóa cấm có thể dẫn đến hậu quả pháp lý và khủng hoảng uy tín nghiêm trọng. Doanh nghiệp cần xác minh đúng tính chất hàng hóa, xác định trách nhiệm theo hành vi thực tế, tuân thủ quyết định hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền và chủ động bảo vệ quyền lợi khách hàng. Phòng ngừa bằng quy trình kiểm soát nguồn hàng và tuân thủ pháp luật vẫn là giải pháp bền vững nhất.