Tư tưởng trọng nam khinh nữ không chỉ làm tổn thương một cá nhân, mà còn có thể tạo ra vết nứt sâu sắc trong tình cảm và sự đoàn kết của cả dòng họ. Việc một trưởng tộc tự đặt ra quy định loại người đã ly hôn hoặc gia đình chỉ sinh con gái khỏi gia phả đặt ra vấn đề về bình đẳng giới, quyền nhân thân, danh dự và giới hạn của quyền tự quản trong dòng họ.

Theo góc nhìn pháp lý của chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long, cần giải quyết vấn đề trên bằng cách kết hợp việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các thành viên với việc tôn trọng truyền thống gia đình, dòng họ và xác định đúng thẩm quyền can thiệp của chính quyền địa phương.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tại một dòng họ ở địa phương, ông A là trưởng tộc, người thường đứng ra tổ chức giỗ tổ, quản lý việc lập và lưu giữ gia phả. Trong một cuộc họp họ, ông A tuyên bố bổ sung quy định rằng:

• Người đã ly hôn không được ghi tên vào gia phả vì bị cho là làm ảnh hưởng danh dự dòng họ.
• Người có gia đình chỉ sinh con gái bị loại khỏi danh sách ghi chép chính thức vì không có con trai nối dõi.
• Những người không đồng ý với quy định này bị phê bình, gây sức ép và có nguy cơ bị gạt khỏi các hoạt động chung của dòng họ.

Quy định trên gây bất bình trong nhiều gia đình, đặc biệt là những người phụ nữ đã ly hôn và những cặp vợ chồng chỉ có con gái. Một số thành viên cho rằng trưởng tộc đã tự đặt mình vào vị trí có quyền phán xét hôn nhân và giới tính con cái của người khác.

Vấn đề đặt ra là: Trưởng tộc có quyền tự quyết định ai được ghi tên vào gia phả hay không? Quy định này có vi phạm nguyên tắc bình đẳng giới và quyền công dân không? UBND cấp xã có thể can thiệp như thế nào để yêu cầu chấm dứt quy định trái pháp luật?

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Thứ nhất, quyền tự quản của dòng họ không đồng nghĩa với quyền tùy ý hạn chế quyền của thành viên

Dòng họ có thể xây dựng quy tắc nội bộ nhằm gìn giữ truyền thống, tổ chức giỗ tổ, quản lý tư liệu tổ tiên và xác định phương pháp lập, bổ sung gia phả. Tuy nhiên, quyền tự quản đó không phải là quyền lực nhà nước và không cho phép một cá nhân tự đặt ra những hạn chế trái pháp luật đối với người khác.

Điều 16 Hiến pháp năm 2013 quy định mọi người bình đẳng trước pháp luật và không ai bị phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội. Điều 26 tiếp tục khẳng định nam, nữ bình đẳng về mọi mặt và nghiêm cấm phân biệt đối xử về giới.

Vì vậy, trưởng tộc không thể chỉ dựa vào vị trí của mình trong dòng họ để mặc nhiên áp đặt quy định bất lợi đối với người đã ly hôn hoặc gia đình có con gái. Việc quy định có vi phạm pháp luật hay không phải được đánh giá dựa trên nội dung, mục đích, cách thức áp dụng và hậu quả thực tế; không thể chỉ dựa vào danh nghĩa “lệ họ” để loại trừ các nguyên tắc pháp luật hiện hành.

Thứ hai, loại thành viên khỏi gia phả vì chỉ sinh con gái có dấu hiệu phân biệt đối xử về giới

Luật Bình đẳng giới năm 2006 xác định phân biệt đối xử về giới là việc hạn chế, loại trừ, không công nhận hoặc không coi trọng vai trò, vị trí của nam hoặc nữ, gây bất bình đẳng giữa nam và nữ.

Đáng chú ý, khoản 1 Điều 40 của Luật này xác định việc đặt ra và thực hiện quy định phân biệt đối xử về giới trong hương ước, quy ước của cộng đồng hoặc quy định, quy chế của cơ quan, tổ chức là hành vi vi phạm pháp luật về bình đẳng giới trong lĩnh vực tương ứng.

Trong tình huống trên, việc loại một người hoặc gia đình khỏi gia phả chỉ vì không có con trai thể hiện quan niệm coi trọng con trai hơn con gái. Cách đối xử đó không phù hợp với nguyên tắc bình đẳng giới và giá trị bình đẳng của các thành viên trong gia đình.

Khoản 4 Điều 18 Luật Bình đẳng giới cũng quy định con trai, con gái được gia đình chăm sóc, giáo dục và tạo điều kiện như nhau để học tập, lao động, vui chơi, giải trí và phát triển.

Cần lưu ý, nếu đây chỉ là quy định nội bộ của dòng họ thì không thể tự động áp dụng mọi quy định về hương ước, quy ước cộng đồng cho trường hợp này. Tuy nhiên, dù mang tên gọi nào, quy định nội bộ cũng không thể trở thành căn cứ hợp pháp để thực hiện hành vi phân biệt đối xử hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.

Thứ ba, ly hôn không phải là căn cứ để tước bỏ tư cách thành viên dòng họ một cách tùy tiện

Điều 36 Hiến pháp năm 2013 ghi nhận nam, nữ có quyền kết hôn, ly hôn; hôn nhân được xây dựng trên nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau.

Ly hôn là vấn đề thuộc quan hệ hôn nhân và gia đình được pháp luật điều chỉnh. Một người ly hôn không vì thế mà mất đi quan hệ huyết thống với cha mẹ, ông bà hoặc dòng họ của mình.

Do đó, việc lấy tình trạng đã ly hôn làm lý do để loại bỏ một người khỏi gia phả, nếu nhằm kỳ thị hoặc trừng phạt họ, là cách ứng xử thiếu cơ sở pháp lý và có thể xâm phạm danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp của người đó tùy trường hợp cụ thể.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa ghi nhận thông tin trong gia phả và quyền yêu cầu được ghi tên theo một nội dung cụ thể. Pháp luật không mặc nhiên quy định mọi dòng họ phải ghi chép gia phả theo cùng một biểu mẫu hoặc phương pháp. Việc đánh giá cần căn cứ vào mục đích lập gia phả, nguyên tắc ghi chép, quan hệ gia đình thực tế và cách quy định được áp dụng. Dù vậy, việc lập gia phả không nên bị lợi dụng để làm nhục, kỳ thị hoặc gây sức ép trái pháp luật đối với thành viên.

Thứ tư, cần phân biệt quy ước của dòng họ với hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư

Nghị định 61/2023/NĐ-CP quy định việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư, trong đó có nguyên tắc, trình tự xây dựng, thông qua, công nhận, sửa đổi và bãi bỏ.

Theo Điều 11 Nghị định này, UBND cấp xã có thẩm quyền công nhận hương ước, quy ước khi đáp ứng các điều kiện pháp luật quy định.

Vì vậy, nếu điều khoản phân biệt đối xử được đưa vào một hương ước, quy ước thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị định 61/2023/NĐ-CP, cơ quan có thẩm quyền cần xem xét tính hợp pháp của nội dung đó và thực hiện quy trình xử lý theo quy định.

Ngược lại, nếu đây chỉ là quy tắc nội bộ của một dòng họ, không phải hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư, thì không thể mặc nhiên coi UBND cấp xã có quyền ban hành quyết định hành chính để trực tiếp xóa điều khoản trong gia phả. Khi đó, chính quyền có thể tiếp nhận phản ánh, hướng dẫn pháp luật, vận động sửa đổi, hòa giải và xử lý hành vi vi phạm cụ thể nếu thuộc thẩm quyền.

Thứ năm, không nên mặc nhiên kết luận trưởng tộc sẽ bị xử phạt hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự

Việc một quy định có dấu hiệu trái pháp luật không đồng nghĩa mọi người tham gia xây dựng hoặc thực hiện quy định đó đều đương nhiên bị xử phạt.

Cơ quan có thẩm quyền phải xác định rõ hành vi, chủ thể, hậu quả, căn cứ xử lý và quy định pháp luật áp dụng. Nếu có hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm, đe dọa, cưỡng ép hoặc hành vi vi phạm khác, việc xem xét trách nhiệm phải dựa trên chứng cứ và các điều kiện pháp luật tương ứng.

Vì thế, giải pháp phù hợp trước hết là chấm dứt việc áp dụng quy định có dấu hiệu phân biệt đối xử, tổ chức đối thoại và sửa đổi quy tắc nội bộ; chỉ xem xét xử lý hành chính hoặc trách nhiệm pháp lý khác khi có đủ căn cứ.

3. Góc nhìn tâm lý – giáo dục – quản trị: “Chìa khóa nhân văn”

Thứ nhất, loại bỏ tư tưởng trọng nam khinh nữ khỏi cách nhìn nhận giá trị con người

Một người không trở nên kém giá trị vì đã ly hôn. Một gia đình cũng không kém danh dự vì chỉ sinh con gái.

Quan niệm coi con trai là người duy nhất có thể nối dõi dễ biến một truyền thống gia đình thành áp lực lên phụ nữ và trẻ em. Trẻ em gái có quyền được yêu thương, tôn trọng và phát triển bình đẳng; các em không nên phải gánh chịu sự kỳ thị chỉ vì giới tính của mình.

Giữ gìn dòng họ không chỉ là bảo tồn tên tuổi tổ tiên, mà còn là gìn giữ tình thân, lòng nhân ái và trách nhiệm giữa các thế hệ.

Thứ hai, trưởng tộc cần chuyển từ tư duy áp đặt sang vai trò kết nối

Người đứng đầu dòng họ có thể có uy tín và kinh nghiệm, nhưng uy tín chỉ bền vững khi được xây dựng bằng sự công bằng, gương mẫu và tôn trọng các thành viên.

Thay vì dùng việc ghi tên vào gia phả như một hình thức thưởng phạt, trưởng tộc nên cùng các thành viên thống nhất tiêu chí ghi chép rõ ràng: quan hệ huyết thống, thông tin nhân thân, quan hệ hôn nhân và các sự kiện gia đình cần được thể hiện trung thực, phù hợp với mục đích của gia phả.

Nếu có bất đồng, nên tổ chức cuộc họp với đại diện các nhánh họ, lắng nghe ý kiến của phụ nữ và thế hệ trẻ, lập biên bản và thống nhất phương án sửa đổi. Không nên dùng danh dự dòng họ để gây sức ép khiến người khác phải chấp nhận một quy định thiếu công bằng.

Thứ ba, bảo vệ truyền thống nhưng không hợp thức hóa định kiến

Truyền thống chỉ có ý nghĩa tích cực khi giúp con người gắn bó với cội nguồn và có trách nhiệm với nhau. Một quy tắc gây tổn thương cho thành viên không nên được duy trì chỉ vì lý do “từ xưa đến nay vẫn làm như vậy”.

Dòng họ có thể tiếp tục duy trì ngày giỗ tổ, nhà thờ họ, việc khuyến học, hỗ trợ người khó khăn và lưu giữ tư liệu tổ tiên mà không cần phân biệt người đã ly hôn hay gia đình có con trai, con gái.

Một gia phả có giá trị không phải vì loại bỏ những người bị xem là “không phù hợp”, mà vì phản ánh trung thực lịch sử gia đình và kết nối các thế hệ.

4. Giải pháp toàn diện của chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long

Bước 1: Thu thập tài liệu, xác định đúng bản chất của quy định

Người bị ảnh hưởng nên lưu giữ bản gia phả, văn bản hoặc thông báo về quy định mới, biên bản họp họ, tin nhắn, lời mời họp và tài liệu thể hiện việc quy định được áp dụng trên thực tế.

Cần xác định rõ đây là quy tắc nội bộ của dòng họ hay điều khoản trong hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư đã được cơ quan có thẩm quyền công nhận. Việc phân biệt này quyết định hướng xử lý và thẩm quyền can thiệp.

Bước 2: Gửi kiến nghị đến trưởng tộc và cuộc họp dòng họ

Người bị ảnh hưởng hoặc các thành viên đồng tình có thể gửi kiến nghị đề nghị:

• Tạm dừng áp dụng điều khoản loại người đã ly hôn hoặc gia đình chỉ có con gái khỏi gia phả.
• Tổ chức cuộc họp có đại diện các nhánh họ, bảo đảm người bị ảnh hưởng được trình bày ý kiến.
• Rà soát, sửa đổi quy tắc ghi chép gia phả theo hướng minh bạch, tôn trọng bình đẳng và không dùng tình trạng hôn nhân hay giới tính con cái làm căn cứ kỳ thị.
• Lập biên bản về kết quả thảo luận và công khai nội dung đã thống nhất trong phạm vi phù hợp.

Bước 3: Đề nghị UBND cấp xã xem xét trong phạm vi thẩm quyền

Nếu đối thoại không đạt kết quả, người dân có thể gửi đơn phản ánh hoặc kiến nghị đến UBND cấp xã nơi có vấn đề phát sinh. Đơn nên nêu rõ nội dung quy định, người ban hành, cách áp dụng, người bị ảnh hưởng và tài liệu kèm theo.

Cơ quan cấp xã cần phân loại vụ việc:

Trường hợp A – Quy định nằm trong hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư: Cơ quan chuyên môn tham mưu kiểm tra nội dung, trình tự và điều kiện công nhận; nếu có nội dung không phù hợp pháp luật, thực hiện việc xem xét sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc bãi bỏ theo đúng trình tự của Nghị định 61/2023/NĐ-CP và pháp luật liên quan.

Trường hợp B – Quy định chỉ thuộc nội bộ dòng họ: Chính quyền có thể hướng dẫn pháp luật, tiếp nhận phản ánh, phối hợp tuyên truyền và hòa giải khi phù hợp. Nếu phát hiện hành vi vi phạm cụ thể, cơ quan có thẩm quyền xem xét xử lý theo quy định. Không nên yêu cầu UBND cấp xã “xóa điều khoản” bằng một quyết định hành chính nếu điều khoản đó không thuộc loại văn bản và phạm vi thẩm quyền được pháp luật quy định.

Trong cả hai trường hợp, mục tiêu là chấm dứt hành vi phân biệt đối xử, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị ảnh hưởng, đồng thời tránh biến mâu thuẫn nội bộ thành xung đột kéo dài.

Bước 4: Xây dựng nguyên tắc quản trị gia phả minh bạch, công bằng

Dòng họ nên thống nhất một bộ nguyên tắc ghi chép gia phả, trong đó:

1. Xác định rõ tiêu chí ghi nhận quan hệ huyết thống và thông tin gia đình.
2. Ghi nhận các sự kiện hôn nhân, ly hôn và thông tin liên quan một cách khách quan, không dùng để hạ thấp danh dự.
3. Không phân biệt giá trị hoặc tư cách thành viên chỉ vì giới tính con cái.
4. Có quy trình tiếp nhận yêu cầu đính chính thông tin, bổ sung thành viên và giải quyết bất đồng.
5. Phân định trách nhiệm của trưởng tộc, người quản lý gia phả và cuộc họp dòng họ; không để một cá nhân tự quyết mọi vấn đề mà không có cơ chế trao đổi.

Những nguyên tắc này vừa giúp bảo tồn tư liệu gia đình, vừa giảm nguy cơ phát sinh tranh chấp và củng cố niềm tin giữa các thế hệ.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Đòi lại đất; Giải pháp.