NGƯỜI MẸ RUỘT BỎ RƠI CON SƠ SINH 3 NGÀY TUỔI NGOÀI VỈA HÈ BẾN XE GIỮA ĐÊM MƯA LẠNH, ĐỂ LẠI TỜ GIẤY “KHÔNG CÓ TIỀN NUÔI, XIN AI NHẶT HỘ”: CÓ THỂ BỊ XỬ LÝ HÌNH SỰ NHƯ THẾ NÀO?

ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục
Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị

I. BỐI CẢNH THỰC TẾ

Hãy hình dung một đêm mưa lạnh, khi những chuyến xe cuối cùng rời bến, một người đi đường phát hiện chiếc khăn quấn trẻ sơ sinh đặt sát vỉa hè. Bên cạnh em bé là một mảnh giấy với dòng chữ: “Không có tiền nuôi, xin ai nhặt hộ”. Đứa trẻ mới được ba ngày tuổi, cơ thể còn non yếu, chưa thể tự giữ ấm hay tự tìm kiếm sự chăm sóc. Em hoàn toàn phụ thuộc vào người lớn để duy trì sự sống.

Nếu tình huống này xảy ra ngoài đời thực, việc đầu tiên cần làm không phải là chụp ảnh tờ giấy rồi đăng lên mạng để tìm người mẹ. Đó là đưa trẻ đến nơi an toàn, gọi cấp cứu khi cần thiết và thông báo ngay cho cơ quan chức năng. Với trẻ sơ sinh, thời gian có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Mưa lạnh, việc không được bú, tình trạng hạ thân nhiệt hoặc những vấn đề sức khỏe chưa biểu hiện rõ đều có thể khiến trẻ gặp nguy hiểm.

Dòng chữ để lại có thể khiến cộng đồng phẫn nộ. Nhiều người sẽ đặt câu hỏi: Vì sao một người mẹ có thể rời bỏ đứa con vừa chào đời? Vì sao không tìm đến gia đình, cơ sở y tế hoặc cơ quan hỗ trợ khi không đủ khả năng nuôi dưỡng? Những câu hỏi ấy đáng được đặt ra, nhưng chúng ta cũng cần phân biệt sự phẫn nộ đạo đức với việc xác định trách nhiệm pháp lý.

Một người phụ nữ có thể rơi vào hoàn cảnh kinh tế khó khăn, bị gia đình từ chối, không có nơi cư trú ổn định hoặc gặp khủng hoảng sau sinh. Những yếu tố này cần được xác minh và có thể liên quan đến việc đánh giá hoàn cảnh cụ thể. Tuy nhiên, khó khăn không làm mất đi quyền được bảo vệ của trẻ. Khi không đủ điều kiện nuôi con, người mẹ cần tìm đến cơ quan có trách nhiệm để được hướng dẫn giải pháp chăm sóc, hỗ trợ hoặc tìm gia đình thay thế theo pháp luật, thay vì đặt trẻ vào tình trạng nguy hiểm.

Từ góc nhìn của tôi, bi kịch trong tình huống này không nên chỉ được kể như một câu chuyện về sự lạnh lùng của người mẹ. Nó còn đặt ra câu hỏi về khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, hỗ trợ xã hội và tư vấn cho phụ nữ mang thai, sinh con trong hoàn cảnh đặc biệt. Xã hội cần bảo vệ trẻ sơ sinh, đồng thời phát hiện sớm những người mẹ đang rơi vào khủng hoảng để ngăn những quyết định nguy hiểm có thể xảy ra.

Điều đó không có nghĩa là bao biện cho hành vi bỏ rơi trẻ. Ngược lại, cần xử lý hành vi vi phạm trên cơ sở chứng cứ, đồng thời bảo đảm đứa trẻ được cứu chữa và chăm sóc ngay từ thời điểm phát hiện.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ

Trước hết, Luật Trẻ em năm 2016 nghiêm cấm hành vi bỏ rơi, bỏ mặc trẻ em và các hành vi xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ. Điều 6 quy định những hành vi bị nghiêm cấm; các quy định về bảo vệ trẻ em đặt ra trách nhiệm của gia đình, cơ quan, tổ chức và cá nhân trong việc phát hiện, thông báo, can thiệp và hỗ trợ khi trẻ có nguy cơ bị xâm hại.

Với trẻ sơ sinh bị bỏ lại nơi công cộng, pháp luật không chỉ đặt vấn đề xử lý người có hành vi bỏ rơi mà còn yêu cầu tổ chức việc chăm sóc, bảo vệ trẻ. Theo Điều 15 Luật Nuôi con nuôi năm 2010, khi trẻ bị bỏ rơi, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi phát hiện trẻ có trách nhiệm tìm người hoặc tổ chức tạm thời nuôi dưỡng; nếu có người nhận trẻ làm con nuôi thì việc giải quyết phải tuân thủ quy định pháp luật. Nếu chưa có gia đình thay thế phù hợp, việc chăm sóc trẻ cần được tổ chức thông qua cơ chế có thẩm quyền, không phải bằng việc tự ý giao trẻ cho người lạ mà chưa thực hiện các thủ tục cần thiết.

Về trách nhiệm hình sự, quy định cần được xem xét trước tiên là Điều 124 Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung, về Tội giết hoặc vứt bỏ con mới đẻ.

Khoản 1 Điều 124 quy định trường hợp người mẹ do ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng lạc hậu hoặc trong hoàn cảnh khách quan đặc biệt mà giết con do mình đẻ ra trong 07 ngày tuổi, có thể bị phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Khoản 2 quy định trường hợp người mẹ trong các điều kiện nêu trên vứt bỏ con do mình đẻ ra trong 07 ngày tuổi dẫn đến hậu quả đứa trẻ chết, có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm. Đây là quy định có phạm vi áp dụng riêng, không thể diễn giải thành cứ bỏ rơi trẻ sơ sinh là đương nhiên phạm tội theo Điều 124.

Đối chiếu với tình huống, trẻ mới ba ngày tuổi nên thuộc mốc tuổi được đề cập trong Điều 124. Tuy nhiên, nếu trẻ được phát hiện và cứu sống, thì riêng hành vi bỏ rơi không đáp ứng điều kiện hậu quả “dẫn đến hậu quả đứa trẻ chết” tại khoản 2 Điều này. Cơ quan chức năng vẫn phải xác minh toàn bộ sự việc để đánh giá có dấu hiệu của tội phạm khác hay không, căn cứ vào ý thức chủ quan, cách thức bỏ trẻ, mức độ nguy hiểm, hậu quả thực tế và các chứng cứ liên quan. Không thể kết luận tội danh chỉ từ tờ giấy để lại bên cạnh trẻ.

Điều 132 Bộ luật Hình sự quy định Tội không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng. Tội này đặt ra đối với người thấy người khác đang nguy hiểm đến tính mạng, tuy có điều kiện cứu giúp nhưng không cứu giúp dẫn đến hậu quả người đó chết. Trong trường hợp thuộc các tình tiết luật định, mức hình phạt có thể nghiêm khắc hơn, chẳng hạn khi người không cứu giúp là người đã vô ý gây ra tình trạng nguy hiểm hoặc là người có nghĩa vụ cứu giúp theo pháp luật hay nghề nghiệp.

Cần phân biệt rõ: Điều 132 không phải quy định mặc nhiên áp dụng cho người mẹ chỉ vì đã bỏ rơi con. Việc xem xét trách nhiệm của người mẹ phải dựa vào hành vi cụ thể và điều luật phù hợp. Điều 132 có thể được đặt ra đối với người khác nếu người đó biết trẻ đang trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, có điều kiện và nghĩa vụ cứu giúp theo quy định, nhưng không cứu giúp dẫn đến hậu quả luật định. Nếu người mẹ có hành vi cố ý nhằm tước đoạt tính mạng của trẻ, cơ quan tiến hành tố tụng cũng phải đánh giá các dấu hiệu pháp lý liên quan, không chỉ giới hạn ở Điều 124.

Đối với Điều 185 Bộ luật Hình sự về Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình, cũng không nên xem đây là căn cứ mặc định cho mọi trường hợp bỏ rơi trẻ sơ sinh. Điều luật này có những dấu hiệu cấu thành riêng liên quan đến quan hệ giữa người thực hiện và nạn nhân, tính chất hành vi đối xử tồi tệ hoặc bạo lực, cùng các điều kiện khác được quy định. Việc lựa chọn tội danh phải căn cứ vào kết quả xác minh, không thể thay thế việc phân tích Điều 124 bằng một nhận định chung về đạo đức làm mẹ.

Về quy trình xử lý, khi tiếp nhận thông tin, cơ quan chức năng cần xác minh địa điểm, thời điểm phát hiện, tình trạng sức khỏe của trẻ, lời khai của người phát hiện, các vật dụng đi kèm và những dữ liệu có thể hỗ trợ xác định nhân thân người liên quan. Nếu cần thiết, cơ quan có thẩm quyền có thể phối hợp với cơ sở y tế, trích xuất dữ liệu camera theo đúng quy định, xác minh thông tin tại khu vực bến xe và thu thập các tài liệu liên quan. Việc xác minh phải bảo đảm tính khách quan, tôn trọng quyền riêng tư và không làm ảnh hưởng đến việc cấp cứu, chăm sóc trẻ.

Nếu có căn cứ xác định dấu hiệu tội phạm, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét việc khởi tố vụ án, khởi tố bị can và áp dụng các biện pháp tố tụng phù hợp. Việc bắt người trong trường hợp khẩn cấp, tạm giữ hoặc tạm giam phải đáp ứng điều kiện và trình tự theo Bộ luật Tố tụng hình sự. Không thể khẳng định người mẹ chắc chắn bị bắt hoặc bị phạt tù ngay khi tìm thấy trẻ.

Một điểm quan trọng khác: nếu trẻ được cứu sống, việc không đủ điều kiện áp dụng khoản 2 Điều 124 không đồng nghĩa với việc hành vi bỏ rơi được xem là hợp pháp hoặc không thể bị xử lý. Hành vi vẫn có thể bị xem xét theo các quy định bảo vệ trẻ em và xử lý vi phạm hành chính; nếu có thêm dấu hiệu của tội phạm khác thì phải đánh giá theo điều luật tương ứng. Mỗi hình thức trách nhiệm có điều kiện áp dụng riêng.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

Đằng sau một vụ việc bỏ rơi trẻ sơ sinh có thể là nhiều lớp vấn đề. Người mẹ có thể thiếu hỗ trợ kinh tế, sợ bị kỳ thị vì mang thai ngoài dự kiến, bị gia đình gây áp lực hoặc không biết phải tìm đến đâu khi không thể tự nuôi con. Một số phụ nữ sau sinh còn có thể gặp vấn đề sức khỏe thể chất và tinh thần cần được đánh giá chuyên môn. Những khả năng này không thể được khẳng định nếu chưa có thông tin xác thực, nhưng cũng không nên bị bỏ qua khi xây dựng giải pháp phòng ngừa.

Tôi cho rằng cách tiếp cận có trách nhiệm phải giữ được hai nguyên tắc cùng lúc. Thứ nhất, bảo vệ trẻ sơ sinh là ưu tiên trước mắt và không thể trì hoãn. Thứ hai, muốn ngăn những vụ việc tương tự, cộng đồng cần tạo ra con đường hỗ trợ thực tế cho phụ nữ mang thai và người mẹ đang khủng hoảng, thay vì chỉ chờ đến khi sự việc xảy ra rồi mới lên án.

Ví dụ, một phụ nữ trẻ không có thu nhập ổn định, không được gia đình hỗ trợ và lo sợ bị đuổi khỏi nơi ở có thể che giấu việc mang thai. Nếu người này không biết có thể tìm hỗ trợ y tế, tư vấn xã hội hoặc liên hệ cơ quan địa phương để được hướng dẫn về việc chăm sóc trẻ, nguy cơ đưa ra quyết định thiếu an toàn có thể tăng lên. Các dịch vụ hỗ trợ không thay thế trách nhiệm pháp lý, nhưng có thể giúp người trong hoàn cảnh khó khăn lựa chọn giải pháp an toàn hơn cho cả mẹ và con.

Gia đình cũng cần thay đổi cách ứng xử với phụ nữ mang thai ngoài dự kiến hoặc người mẹ không đủ khả năng nuôi con. Đe dọa, làm nhục hay đẩy người mẹ ra khỏi nhà có thể khiến tình hình thêm bế tắc. Khi phát hiện người thân có ý định bỏ trẻ ở nơi công cộng, cần tìm sự hỗ trợ ngay từ cơ sở y tế, chính quyền địa phương hoặc cơ quan bảo vệ trẻ em; không nên coi đó chỉ là chuyện riêng trong gia đình.

Ở cấp độ cộng đồng, thông tin về vụ việc cần được truyền tải có trách nhiệm. Không đăng hình ảnh cận mặt trẻ sơ sinh, thông tin y tế hoặc những chi tiết có thể khiến trẻ bị nhận diện khi không cần thiết. Không tự ý công bố tên người bị nghi ngờ, địa chỉ hoặc dữ liệu cá nhân của người liên quan khi chưa được xác minh. Mục tiêu của truyền thông pháp luật là giúp người dân biết cách phát hiện, báo tin và bảo vệ trẻ, không phải tổ chức một cuộc truy tìm trên mạng xã hội.

Về lâu dài, cần nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ tư vấn trước và sau sinh, hướng dẫn người mẹ về quyền và nghĩa vụ đối với con, đồng thời giúp họ biết các lựa chọn hợp pháp khi không thể trực tiếp nuôi dưỡng trẻ. Các cơ sở y tế, tổ chức xã hội và chính quyền địa phương cần có cơ chế phối hợp để người mẹ trong hoàn cảnh đặc biệt không bị bỏ mặc, còn trẻ sơ sinh được bảo đảm chăm sóc và an toàn.

IV. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Đối với người phát hiện trẻ sơ sinh bị bỏ rơi, việc đầu tiên là kiểm tra an toàn ở mức có thể thực hiện, gọi cấp cứu 115 nếu trẻ có dấu hiệu bất thường hoặc đang ở trong điều kiện nguy hiểm, sau đó báo ngay cho công an cấp xã hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi phát hiện trẻ. Không nên tự ý đưa trẻ đi xa mà không thông báo cho cơ quan có trách nhiệm, trừ trường hợp cần di chuyển ngay để tránh nguy hiểm trước mắt; khi đó cần báo tin và cung cấp đầy đủ thông tin ngay sau khi bảo đảm an toàn.

Nếu trẻ còn ở ngoài trời mưa lạnh, người phát hiện cần đưa trẻ ra khỏi môi trường nguy hiểm, giữ ấm phù hợp và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Không tự ý cho trẻ sơ sinh uống nước, sữa hoặc dùng thuốc khi chưa được hướng dẫn chuyên môn. Với trẻ ở độ tuổi này, việc đánh giá sức khỏe tại cơ sở y tế là cần thiết ngay cả khi trẻ vẫn khóc hoặc có vẻ tỉnh táo.

Đối với người có thông tin về người mẹ hoặc hoàn cảnh dẫn đến việc bỏ rơi, hãy cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng thay vì tự đối chất, đe dọa hay phát tán danh tính trên mạng. Các hình ảnh từ camera, tin nhắn hoặc thông tin nhân chứng có thể hữu ích cho việc xác minh, nhưng cần được thu thập và sử dụng đúng quy định. Việc điều tra nhân thân phải do cơ quan có thẩm quyền thực hiện, bảo đảm khách quan và không gây nguy hiểm cho trẻ.

Đối với người mẹ đang mang thai hoặc vừa sinh con nhưng không đủ điều kiện chăm sóc, thông điệp cần được nói rõ: đừng bỏ trẻ ở nơi công cộng, đừng giao trẻ cho người lạ không rõ danh tính. Hãy liên hệ cơ sở y tế, chính quyền cấp xã hoặc cơ quan bảo vệ trẻ em để được hướng dẫn về chăm sóc an toàn và các thủ tục pháp luật liên quan. Nếu đang ở trong trạng thái khủng hoảng, hãy tìm một người đáng tin cậy hoặc nhân viên y tế để hỗ trợ. Tìm kiếm sự giúp đỡ không phải là điều đáng xấu hổ; đó là cách bảo vệ tính mạng của trẻ và chính bản thân mình.

Đối với các cơ quan, tổ chức, cần có quy trình phối hợp rõ ràng. Cơ sở y tế tiếp nhận trẻ phải ưu tiên khám, cấp cứu và đánh giá tình trạng sức khỏe. Cơ quan công an xác minh các dấu hiệu vi phạm và thu thập chứng cứ theo thẩm quyền. Chính quyền cấp xã phối hợp thực hiện các thủ tục tiếp nhận, chăm sóc tạm thời và bảo vệ trẻ theo quy định. Khi có nguy cơ về sức khỏe tâm thần hoặc khủng hoảng sau sinh, người mẹ cũng cần được tiếp cận dịch vụ đánh giá và hỗ trợ phù hợp; việc hỗ trợ này không làm thay đổi yêu cầu xử lý hành vi vi phạm nếu có đủ căn cứ.

Đối với cộng đồng, hãy nhớ rằng một tờ giấy để lại bên cạnh trẻ không đủ để chúng ta kết luận toàn bộ động cơ, hoàn cảnh hay tội danh của người mẹ. Nhưng sự không chắc chắn ấy cũng không phải lý do để chậm cứu trẻ. Cứu người trước, báo tin đúng nơi, xác minh bằng chứng và xử lý theo pháp luật là trình tự cần thiết.

Quan điểm của tôi là: quyền được sống, được bảo vệ và được chăm sóc của trẻ sơ sinh phải được đặt ở vị trí ưu tiên. Pháp luật cần xử lý đúng hành vi, đúng điều kiện và đúng người chịu trách nhiệm; xã hội cần mở ra những kênh hỗ trợ đủ tin cậy để người mẹ trong hoàn cảnh khó khăn có thể tìm đến trước khi đưa ra quyết định nguy hiểm. Một cộng đồng có trách nhiệm không chỉ biết phẫn nộ trước một đứa trẻ bị bỏ rơi, mà còn biết hành động để cứu trẻ, bảo vệ trẻ và phòng ngừa những bi kịch tương tự.

THÔNG ĐIỆP VÀ THÔNG TIN LIÊN HỆ

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.