Tình huống 763: MỐC RANH GIỚI ĐẤT LÂM NGHIỆP BỊ MỜ NHÒE: GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA HỘ DÂN VÀ DOANH NGHIỆP CAO SU THẾ NÀO?

MỐC RANH GIỚI ĐẤT LÂM NGHIỆP BỊ MỜ NHÒE: GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA HỘ DÂN VÀ DOANH NGHIỆP CAO SU THẾ NÀO?

Hướng dẫn thực thi pháp luật tại cơ sở

Tranh chấp ranh giới đất lâm nghiệp giữa hộ gia đình đồng bào dân tộc thiểu số và doanh nghiệp cao su có nguồn gốc vốn nhà nước là vấn đề phức tạp, đặc biệt khi các mốc tọa độ được xác lập từ nhiều năm trước đã bị mờ nhòe, hư hỏng hoặc không còn tồn tại. Nếu không được xác minh khách quan, tranh chấp có thể kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân, hoạt động sản xuất của doanh nghiệp và công tác quản lý đất đai, tài nguyên rừng tại địa phương.

1. Mốc giới bị mất có đồng nghĩa với mất quyền sử dụng đất?

Trước hết, cần khẳng định rằng việc mốc giới ngoài thực địa bị hư hỏng hoặc mờ nhòe không tự động làm mất quyền sử dụng đất hợp pháp của hộ gia đình, cũng không mặc nhiên chứng minh doanh nghiệp đã lấn chiếm đất của người dân.

Theo Luật Đất đai năm 2024, bản đồ địa chính là cơ sở quan trọng phục vụ quản lý nhà nước về đất đai. Việc đo đạc, xác định ranh giới và chỉnh lý hồ sơ phải căn cứ vào tài liệu pháp lý, hiện trạng sử dụng đất và các thông tin có liên quan.

Đối với đất lâm nghiệp, Điều 6 Luật Lâm nghiệp năm 2017 quy định rừng phải được phân định ranh giới cụ thể trên thực địa, trên bản đồ và lập hồ sơ quản lý rừng.

Vì vậy, khi xảy ra tranh chấp, các bên cần làm rõ nguồn gốc đất, quyết định giao đất hoặc cho thuê đất, hồ sơ giao rừng, bản đồ qua các thời kỳ, biên bản bàn giao mốc giới và quá trình quản lý, sử dụng thực tế. Không thể chỉ dựa vào một mốc bê tông còn sót lại hoặc lời trình bày đơn phương của bất kỳ bên nào để kết luận quyền sử dụng đất.

2. Đo đạc bằng GPS vệ tinh có giải quyết được tranh chấp?

Công nghệ đo đạc hiện đại, bao gồm hệ thống định vị vệ tinh GNSS/GPS, có thể hỗ trợ xác định tọa độ, đo vẽ hiện trạng và đối chiếu ranh giới đất. Tuy nhiên, kết quả đo đạc chỉ là một phần của quá trình xác minh, không tự nó quyết định ai là người có quyền sử dụng phần đất đang tranh chấp.

Quy trình nên được thực hiện theo các bước:

• Bước 1 – Thu thập hồ sơ: Kiểm tra bản đồ địa chính, hồ sơ giao đất, giao rừng, quyết định cho thuê đất, hồ sơ quản lý của doanh nghiệp và tài liệu lưu trữ qua các thời kỳ.
• Bước 2 – Khảo sát thực địa: Mời đại diện hộ gia đình, doanh nghiệp, cơ quan chuyên môn và người am hiểu địa bàn cùng xác định những dấu tích ranh giới còn tồn tại.
• Bước 3 – Đo đạc kỹ thuật: Đề nghị đơn vị đo đạc có đủ điều kiện chuyên môn sử dụng thiết bị phù hợp để xác định tọa độ, lập bản trích đo và mô tả ranh giới. Cần đối chiếu kết quả với hệ tọa độ, tỷ lệ bản đồ và độ chính xác của hồ sơ lịch sử.
• Bước 4 – Công khai, đối chiếu: Cho các bên kiểm tra kết quả đo đạc, nêu ý kiến và lập biên bản ghi nhận những điểm thống nhất, bất đồng.
• Bước 5 – Hoàn thiện hồ sơ: Chuyển kết quả và tài liệu liên quan cho cơ quan có thẩm quyền xem xét, làm căn cứ hòa giải hoặc giải quyết tranh chấp.

Trong trường hợp tài liệu kỹ thuật có mâu thuẫn hoặc cần làm rõ tính chính xác, cơ quan giải quyết có thể xem xét trưng cầu giám định hoặc yêu cầu chuyên môn phù hợp theo quy định pháp luật. Không phải mọi tranh chấp ranh giới đều bắt buộc phải trưng cầu giám định.

3. Hòa giải thế nào để bảo vệ quyền lợi của cả hai bên?

Chính quyền địa phương cần tổ chức hòa giải trên cơ sở bình đẳng, khách quan và tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của các bên. Đối với hộ gia đình đồng bào dân tộc thiểu số, cần chú trọng khả năng tiếp cận thông tin pháp luật, giải thích dễ hiểu và tạo điều kiện để người dân cung cấp tài liệu về quá trình sử dụng đất lâu dài.

Về phía doanh nghiệp cao su, cần kiểm tra tính đầy đủ, thống nhất của hồ sơ giao đất, thuê đất, bàn giao ranh giới và các tài liệu quản lý được kế thừa qua quá trình sắp xếp, cổ phần hóa. Việc doanh nghiệp có nguồn gốc vốn nhà nước không đồng nghĩa toàn bộ diện tích đang quản lý mặc nhiên không thể bị tranh chấp hoặc phải được ưu tiên khi xác định ranh giới.

Nếu hòa giải thành, các bên cần lập biên bản rõ ràng về vị trí, tọa độ, diện tích và trách nhiệm thực hiện; việc điều chỉnh hồ sơ đất đai phải tuân thủ thủ tục pháp luật. Nếu hòa giải không thành, tranh chấp được chuyển sang cơ chế giải quyết tiếp theo theo Luật Đất đai, tùy thuộc vào hồ sơ pháp lý và chủ thể tranh chấp.

4. Giải pháp lâu dài: Số hóa hồ sơ, bảo vệ sinh kế

Về lâu dài, địa phương cần rà soát, số hóa bản đồ và hồ sơ giao đất, giao rừng; kiểm tra các điểm mốc có nguy cơ hư hỏng; lập hồ sơ tọa độ thống nhất và lưu trữ kết quả đo đạc để thuận tiện tra cứu. Những khu vực có nguy cơ tranh chấp cần được ưu tiên kiểm tra, công khai thông tin và hướng dẫn người dân thực hiện quyền khiếu nại, hòa giải hoặc khởi kiện theo quy định.

Giải quyết tranh chấp ranh giới đất lâm nghiệp không chỉ là việc xác định một đường ranh trên bản đồ. Đó còn là quá trình bảo đảm quyền sử dụng đất hợp pháp, duy trì sinh kế của người dân, bảo vệ tài nguyên rừng và nâng cao trách nhiệm quản trị đất đai của doanh nghiệp.

Thông điệp pháp luật: Khi mốc giới lịch sử bị mờ nhòe, đừng vội kết luận ai lấn chiếm đất. Hãy bắt đầu từ hồ sơ pháp lý, đo đạc đúng kỹ thuật, đối thoại công khai và giải quyết bằng chứng cứ khách quan.

Văn bản tham chiếu: Luật Đất đai số 31/2024/QH15; Luật Lâm nghiệp số 16/2017/QH14; Thông tư số 26/2024/TT-BTNMT về kỹ thuật đo đạc lập bản đồ địa chính. Khi áp dụng vào vụ việc cụ thể, cần kiểm tra các quy định sửa đổi, bổ sung và văn bản hướng dẫn đang có hiệu lực tại thời điểm giải quyết.