1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Tại xã B, tỉnh C, địa phương có một cánh đồng mẫu lớn được tổ chức sản xuất tập trung. Hệ thống mương thủy lợi nội đồng được xây dựng nhằm dẫn nước tưới, tiêu nước và phục vụ chung cho nhiều hộ dân trong khu vực.

Gia đình ông Nguyễn Văn A có diện tích đất sản xuất nằm gần tuyến mương. Do nhu cầu phơi thóc, phơi lúa và tập kết nông sản sau thu hoạch, ông A cho rằng phần đất ven mương “không sử dụng hết công năng”, nên đã tự ý đổ đất, đá và vật liệu để lấp một đoạn mương thủy lợi nội đồng, đồng thời san gạt mặt bằng để mở rộng diện tích phơi nông sản của gia đình. Việc làm này không được sự đồng ý của tổ chức, cá nhân được giao quản lý công trình thủy lợi và cũng không được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

Sau khi đoạn mương bị lấp, dòng nước tưới bị thu hẹp, khả năng dẫn nước vào một số thửa ruộng bị ảnh hưởng. Một số hộ dân phía cuối tuyến mương phản ánh tình trạng thiếu nước và đề nghị chính quyền địa phương xử lý. Câu hỏi đặt ra:

Ông Nguyễn Văn A có vi phạm pháp luật về thủy lợi hay không? Nếu có thì bị phạt bao nhiêu tiền? Có phải tự tháo dỡ phần đất đã lấp và khôi phục lại mương thủy lợi hay không? UBND xã B có thể tổ chức cưỡng chế khôi phục công trình như thế nào?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. Mương dẫn nước vào cánh đồng mẫu lớn là công trình thủy lợi nội đồng

Theo khoản 4 Điều 2 Luật Thủy lợi 2017 xác định thủy lợi nội đồng bao gồm các công trình kênh, mương, rạch, đường ống dẫn nước tưới, tiêu nước trong phạm vi từ điểm giao nhận sản phẩm, dịch vụ thủy lợi đến khu đất canh tác.

Như vậy, việc một tuyến mương được sử dụng để dẫn nước tưới, tiêu nước cho cánh đồng sản xuất chung không làm cho tuyến mương trở thành “khoảng đất trống” để từng hộ dân tự ý sử dụng theo nhu cầu riêng. Đây là một bộ phận của hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Luật Thủy lợi cũng nghiêm cấm hành vi “ngăn, lấp, đào, nạo vét, hút bùn, cát, sỏi trên sông, kênh, mương, rạch, hồ, ao trái phép làm ảnh hưởng đến hoạt động thủy lợi” và nghiêm cấm hành vi hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng công trình thủy lợi tại Điều 8 Luật Thuỷ lợi 2017.

Do đó, việc ông A tự ý đổ đất, đá để lấp mương nhằm tạo mặt bằng phơi nông sản không đơn thuần là việc “sử dụng phần đất trước nhà”, mà có thể trực tiếp xâm phạm đến kết cấu và khả năng vận hành của công trình thủy lợi.

2.2. Tự ý lấp công trình thủy lợi có thể bị phạt từ 30 đến 50 triệu đồng

Theo Điều 24 Nghị định 03/2022/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 183/2026/NĐ-CP, hành vi vi phạm quy định về bảo vệ an toàn công trình thủy lợi có thể bị xử phạt hành chính. Cụ thể, đối với hành vi: “Tự ý dỡ bỏ hoặc lấp công trình thủy lợi” mức phạt được quy định từ: 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng. Đồng thời, đối với hành vi này còn áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả là: Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu.

Nghị định 183/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 10/7/2026 và tiếp tục duy trì chế tài đối với hành vi tự ý lấp, ngăn, đào… công trình thủy lợi.

Như vậy, nếu xác định đoạn mương ông A lấp là công trình thủy lợi và hành vi được thực hiện trái phép thì việc ông A viện lý do “chỉ để có thêm chỗ phơi nông sản” không làm mất đi tính chất vi phạm.

2.3. Không phải cứ “không làm hỏng hoàn toàn mương” là không bị xử phạt

Mọi người thường hay nghĩ là: “Tôi chỉ lấp một đoạn nhỏ thôi, sau này cần thì đào lại.” Cách hiểu này không phù hợp với nguyên tắc bảo vệ công trình thủy lợi. Bởi vì đối với hệ thống tưới tiêu, việc lấp một đoạn mương có thể làm giảm tiết diện dòng chảy, gây tắc nghẽn, thay đổi hướng nước hoặc làm ảnh hưởng đến khả năng tưới tiêu của toàn tuyến.

Đặc biệt, nếu mương phục vụ nhiều hộ dân trong cánh đồng mẫu lớn thì hành vi của một hộ có thể tạo ra tác động dây chuyền đến nhiều hộ khác.

Vì vậy, lợi ích riêng của một hộ gia đình không thể được đặt cao hơn khả năng vận hành bình thường của công trình thủy lợi phục vụ cộng đồng.

2.4. Ngoài phạt tiền, người vi phạm phải khôi phục lại mương

Điểm quan trọng nhất của chế tài trong trường hợp này không chỉ nằm ở khoản tiền phạt. “Phạt tiền không thay thế nghĩa vụ khôi phục công trình.” Nếu ông A đã đổ đất đá lấp mương thì về nguyên tắc phải thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả là khôi phục lại tình trạng ban đầu theo quyết định xử phạt của người có thẩm quyền. Việc khôi phục có thể bao gồm việc:

• tháo dỡ phần đất, vật liệu đã đổ xuống mương;
• khơi thông dòng chảy;
• hoàn trả mặt cắt, kết cấu cần thiết của tuyến mương;
• bảo đảm khả năng dẫn, tiêu nước theo hiện trạng hoặc yêu cầu kỹ thuật của công trình;
• chịu các chi phí khắc phục theo quy định nếu thuộc trách nhiệm của người vi phạm.

Do đó, không thể hiểu rằng: “Nộp 30–50 triệu đồng là xong.” Trong trường hợp này, tiền phạt và biện pháp khắc phục hậu quả là hai vấn đề khác nhau.

2.5. UBND cấp xã có thẩm quyền xử lý đến đâu?

Theo quy định được sửa đổi tại Nghị định 183/2026/NĐ-CP, Chủ tịch UBND cấp xã có quyền phạt tiền đến 125 triệu đồng đối với lĩnh vực thủy lợi, đồng thời có quyền áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.

Như vậy, đối với hành vi tự ý lấp mương thủy lợi có mức phạt từ 30–50 triệu đồng, Chủ tịch UBND cấp xã về nguyên tắc có thể xử phạt trong phạm vi thẩm quyền. Tuy nhiên, cần phân biệt: “UBND xã có trách nhiệm tổ chức xử lý” với “bất kỳ cán bộ nào của xã cũng có quyền tự ý cưỡng chế”.

Việc cưỡng chế phải dựa trên quyết định xử phạt có biện pháp khắc phục hậu quả, trình tự thi hành quyết định và quy định pháp luật về cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính. Do đó, không nên hiểu đơn giản rằng cán bộ xã có thể tự mang máy xúc đến múc mương ngay khi phát hiện vi phạm.

2.6. Quy trình xử lý nên được thực hiện theo hướng nào?

Có thể khái quát quy trình xử lý tình huống như sau:

Bước 1 – Phát hiện, kiểm tra hiện trạng: Cơ quan có thẩm quyền hoặc người được giao nhiệm vụ kiểm tra thực tế đoạn mương bị lấp, xác định vị trí, chiều dài, hiện trạng và mức độ ảnh hưởng.

Bước 2 – Lập biên bản vi phạm: Ghi nhận hành vi tự ý lấp công trình thủy lợi, hiện trạng công trình, vật liệu đã sử dụng và các hậu quả thực tế nếu có.

Bước 3 – Xác định công trình và trách nhiệm quản lý: Làm rõ đoạn mương có thuộc công trình thủy lợi nội đồng hay không, đơn vị/tổ chức/cá nhân nào được giao quản lý, vận hành và phạm vi công trình.

Bước 4 – Ban hành quyết định xử phạt: Nếu đủ căn cứ xác định vi phạm thì người có thẩm quyền ban hành quyết định xử phạt, trong đó áp dụng mức phạt phù hợp và buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu.

Bước 5 – Tổ chức tự nguyện khắc phục: Ông A được yêu cầu thực hiện nghĩa vụ khắc phục theo quyết định.

Bước 6 – Cưỡng chế nếu không chấp hành: Nếu hết thời hạn mà người vi phạm không tự nguyện thực hiện, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng trình tự cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.

Trong trường hợp cần thiết, chính quyền có thể huy động lực lượng, phương tiện để thực hiện việc khôi phục công trình theo quyết định cưỡng chế, đồng thời xử lý các chi phí phát sinh theo quy định pháp luật.

KẾT LUẬN

Trong tình huống giả định, nếu có đủ căn cứ xác định ông Nguyễn Văn A đã tự ý đổ đất, đá để lấp một phần công trình mương thủy lợi nội đồng nhằm mở rộng diện tích phơi nông sản mà không được phép, hành vi này có thể bị xử phạt hành chính theo quy định về bảo vệ an toàn công trình thủy lợi. Theo quy định hiện hành, hành vi tự ý dỡ bỏ hoặc lấp công trình thủy lợi thuộc trường hợp có thể bị phạt từ 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, đồng thời buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu. Nghị định 183/2026/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 03/2022/NĐ-CP đã có hiệu lực từ ngày 10/7/2026.

Đằng sau một đoạn mương bị lấp không chỉ là vài mét vuông mặt bằng được mở rộng. Đó còn là câu chuyện về ranh giới giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng; giữa quyền sử dụng đất và nghĩa vụ bảo vệ hạ tầng thủy lợi; giữa tư duy “nhà tôi” và tư duy “cánh đồng của chúng ta”. Bởi vậy, giải pháp bền vững nhất không chỉ là phạt để răn đe, mà phải kết hợp: PHÁP LUẬT NGHIÊM MINH – QUẢN LÝ CHẶT CHẼ – HƯƠNG ƯỚC NHÂN VĂN – GIÁO DỤC CỘNG ĐỒNG – KHÔI PHỤC CÔNG TRÌNH KỊP THỜI.

Đó mới là cách bảo vệ lâu dài hệ thống thủy lợi và nền sản xuất nông nghiệp cộng đồng ở nông thôn mới.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

3.1. Đằng sau hành vi lấp mương là tâm lý “lợi ích nhà tôi trước”

Điều đáng suy nghĩ trong tình huống này không chỉ là mức phạt 30–50 triệu đồng. Gốc rễ của vấn đề nằm ở tâm lý: “Đoạn mương này nằm sát đất nhà tôi, tôi không dùng thì tôi tận dụng.” Nhưng công trình thủy lợi nội đồng có một đặc điểm đặc biệt: Một công trình nhỏ có thể phục vụ lợi ích của rất nhiều hộ dân.

Một hộ có thêm vài chục mét vuông sân phơi có thể đồng nghĩa với việc nhiều hộ khác mất khả năng tiếp cận nguồn nước. Vì vậy, hành vi tưởng như chỉ mang lại lợi ích cá nhân trong ngắn hạn lại có thể tạo ra chi phí xã hội lớn hơn rất nhiều.

3.2. Cần giáo dục ý thức “đất sản xuất là của hộ, nhưng hạ tầng thủy lợi là lợi ích chung”

Trong xây dựng nông thôn mới, cần phân biệt rõ: Quyền sử dụng đất của hộ gia đình với quyền tự ý thay đổi, lấn chiếm hoặc phá bỏ công trình thủy lợi.

Người dân có quyền sử dụng đất hợp pháp của mình nhưng quyền đó phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật và không thể trở thành căn cứ để xâm phạm công trình thủy lợi phục vụ cộng đồng. Đây là nội dung cần được tuyên truyền thường xuyên tại thôn, xóm, tổ dân cư, hợp tác xã và các vùng sản xuất tập trung.

3.3. Phát huy vai trò của hương ước, quy ước làng văn hóa

Bên cạnh pháp luật nhà nước, địa phương có thể phát huy hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư để hình thành chuẩn mực ứng xử đối với hệ thống thủy lợi nội đồng.

Nghị định 61/2023/NĐ-CP quy định hương ước, quy ước là những quy tắc xử sự do cộng đồng dân cư bàn và quyết định, không trái pháp luật và đạo đức xã hội; một trong những mục đích là phát huy vai trò tự quản của cộng đồng, trong đó có bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường. Hương ước, quy ước có thể quy định những nguyên tắc cộng đồng như:

• Không tự ý lấp, đào, phá, thu hẹp mương thủy lợi;
• Không đổ đất, rác, vật liệu làm cản trở dòng chảy;
• Không tự ý chiếm dụng hành lang, bờ mương;
• Khi phát hiện công trình xuống cấp phải thông báo cho người quản lý;
• Hộ nào gây hư hỏng phải có trách nhiệm phối hợp khắc phục;
• Biểu dương những hộ tích cực bảo vệ công trình chung;
• Có hình thức nhắc nhở, phê bình phù hợp đối với hành vi vi phạm quy ước.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh: Hương ước, quy ước không thể thay thế pháp luật và không thể tự đặt ra mức phạt hành chính. Nghị định 61/2023/NĐ-CP cho phép cộng đồng quy định các biện pháp thưởng, phạt phù hợp để bảo đảm thực hiện hương ước, quy ước nhưng các biện pháp đó không thay thế biện pháp xử lý theo pháp luật.

Do đó, hương ước có thể giúp ngăn ngừa vi phạm từ trong cộng đồng, còn xử phạt hành chính vẫn phải căn cứ pháp luật nhà nước.

3.4. Quản trị thủy lợi tốt là phòng ngừa trước khi phải cưỡng chế

Một chính quyền cơ sở hiệu quả không nên chờ đến khi mương bị lấp, ruộng thiếu nước, người dân tranh cãi rồi mới xử lý.

Cần chủ động: Cắm mốc – xác định phạm vi – công khai người quản lý – tuyên truyền – kiểm tra – xử lý sớm. Đặc biệt trước mỗi vụ mùa, xã, tổ chức thủy lợi cơ sở và cộng đồng dân cư có thể kiểm tra toàn tuyến mương, phát hiện các điểm bị lấn chiếm hoặc có nguy cơ bị san lấp.

Phòng ngừa tốt sẽ giảm đáng kể chi phí cưỡng chế và hạn chế mâu thuẫn giữa các hộ dân.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, giải quyết tình huống này không nên chỉ dừng lại ở câu hỏi: “Phạt ông A bao nhiêu tiền?” Mà đặt ra một số giải pháp như sau:

Giải pháp 1: Xác định chính xác phạm vi công trình thủy lợi

UBND xã cần phối hợp với tổ chức, cá nhân được giao quản lý công trình để xác định rõ:

• vị trí tuyến mương;
• phạm vi công trình;
• hiện trạng trước và sau khi bị lấp;
• chiều dài đoạn mương bị lấp;
• mức độ ảnh hưởng đến việc tưới, tiêu nước.

Đây là cơ sở quan trọng để xử lý đúng người, đúng hành vi và đúng căn cứ pháp luật.

Giải pháp 2: Lập hồ sơ vi phạm đầy đủ

Hồ sơ nên thể hiện bằng: biên bản – hình ảnh – sơ đồ vị trí – xác nhận hiện trạng – ý kiến của đơn vị quản lý thủy lợi – ý kiến của các hộ bị ảnh hưởng, nếu cần thiết. Việc ghi nhận hiện trạng càng rõ thì quá trình xử lý và tổ chức khắc phục càng thuận lợi.

Giải pháp 3: Xử phạt đúng hành vi và áp dụng đầy đủ biện pháp khắc phục

Nếu đủ căn cứ xác định hành vi tự ý lấp công trình thủy lợi, cần xem xét áp dụng mức phạt 30–50 triệu đồng theo Điều 24 Nghị định 03/2022/NĐ-CP và các sửa đổi hiện hành. Quan trọng hơn, phải áp dụng biện pháp: Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu. Không để tình trạng “phạt xong nhưng mương vẫn bị lấp”.

Giải pháp 4: Ưu tiên vận động tự khắc phục trước khi cưỡng chế

Sau khi quyết định xử phạt được ban hành, chính quyền nên giải thích rõ cho hộ vi phạm:

Nếu tự khắc phục → nhanh chóng khôi phục dòng chảy, giảm xung đột cộng đồng.

Nếu không chấp hành → có thể bị áp dụng biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt theo trình tự pháp luật.

Cách làm này vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa hạn chế tâm lý đối đầu giữa chính quyền và người dân.

Giải pháp 5: Cưỡng chế đúng trình tự, không “tự ý dùng máy xúc”

Trường hợp ông A cố tình không khắc phục, cơ quan có thẩm quyền phải thực hiện đúng trình tự thi hành và cưỡng chế quyết định xử phạt vi phạm hành chính. Việc múc đất, tháo dỡ, khơi thông mương phải được thực hiện trên cơ sở quyết định và kế hoạch cưỡng chế hợp pháp, bảo đảm an toàn cho người, tài sản và công trình.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng: Chính quyền xử lý hành vi vi phạm pháp luật nhưng bản thân việc cưỡng chế cũng phải được thực hiện đúng pháp luật.

Giải pháp 6: Đưa bảo vệ mương thủy lợi vào hương ước, quy ước cộng đồng

Thôn, xóm cần xây dựng hoặc bổ sung quy ước về bảo vệ hệ thống thủy lợi nội đồng, trong đó xác định: “Mương là đường dẫn nước chung – không hộ nào được tự ý lấp, chiếm dụng hoặc thay đổi kết cấu.”

Các quy định này nên được phổ biến tại nhà văn hóa, các cuộc họp thôn, trước mùa vụ và trong các hoạt động xây dựng nông thôn mới.

Giải pháp 7: Xây dựng văn hóa “lợi ích chung trước lợi ích riêng”

Một cộng đồng nông nghiệp bền vững không thể chỉ dựa vào mức phạt.

Điều quan trọng hơn là hình thành nhận thức: Hôm nay tôi bảo vệ con mương của người khác, ngày mai người khác sẽ bảo vệ dòng nước đến ruộng của tôi. Đó chính là nền tảng xã hội của quản trị thủy lợi cộng đồng.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.