TÌNH HUỐNG 64: NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT Ở NHƯNG PHƯƠNG ÁN TÁI ĐỊNH CƯ QUÁ XA NƠI LÀM VIỆC CŨ: NGƯỜI DÂN CÓ QUYỀN TỪ CHỐI?

Phân tích thực tiễn chuyên sâu dưới góc nhìn Pháp lý, Tâm lý và Quản trị theo quan điểm của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

1: Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Năm 2026, để thực hiện dự án mở rộng khu công nghiệp và hạ tầng giao thông trọng điểm, Ủy ban nhân dân tỉnh C đã ban hành quyết định thu hồi toàn bộ diện tích đất ở hợp pháp của hộ ông Nguyễn Văn A (trú tại xã B, tỉnh C). Thửa đất này là nơi gia đình ông A sinh sống qua nhiều thế hệ, đồng thời rất thuận tiện cho công việc hàng ngày của các thành viên tại trung tâm huyện.

Khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được công bố công khai, gia đình ông A vô cùng bàng hoàng khi biết khu tái định cư tập trung được bố trí cách nơi ở cũ và nơi làm việc hiện tại của vợ chồng ông gần 25km. Việc chuyển đến nơi ở mới đồng nghĩa với việc thời gian và chi phí di chuyển đi làm sẽ tăng lên gấp nhiều lần, con cái phải chuyển trường học, và toàn bộ mạng lưới sinh hoạt quen thuộc bị cắt đứt. Cho rằng phương án bố trí này đẩy gia đình vào thế khó, không bảo đảm điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, ông A đã viết đơn gửi cơ quan chức năng tuyên bố từ chối nhận đất tái định cư, từ chối bàn giao mặt bằng và yêu cầu Nhà nước phải bố trí một suất đất khác gần trung tâm hơn. Sự việc kéo dài khiến tiến độ giải phóng mặt bằng của dự án bị đình trệ, đẩy mối quan hệ giữa hộ dân và ban quản lý dự án vào trạng thái đối đầu căng thẳng.

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Để phân định Đúng – Sai trong việc người dân có quyền từ chối phương án tái định cư hay không, chúng ta cần soi chiếu trực diện vào các quy định cụ thể về điều kiện chất lượng và thứ tự ưu tiên địa điểm tái định cư tại Điều 110 Luật Đất đai 2024.

Căn cứ quy định tại Khoản 2 Điều 110 Luật Đất đai 2024 về các điều kiện bắt buộc của khu tái định cư:

“2. Khu tái định cư bảo đảm các điều kiện sau đây: a) Hạ tầng kỹ thuật khu tái định cư tối thiểu phải đạt tiêu chuẩn nông thôn mới đối với khu vực nông thôn, đạt tiêu chuẩn đô thị đối với khu vực đô thị, trong đó: đường giao thông bảo đảm kết nối với khu vực lân cận, điện chiếu sáng và điện sinh hoạt, hệ thống cấp, thoát nước, thông tin liên lạc, xử lý môi trường; b) Hạ tầng xã hội khu tái định cư phải bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục, văn hóa, thể thao, chợ, thương mại, dịch vụ, vui chơi, giải trí, nghĩa trang; c) Phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền.”

Đồng thời, căn cứ quy định tại Khoản 3 Điều 110 Luật Đất đai 2024 về thứ tự ưu tiên lựa chọn địa điểm tái định cư:

“3. Địa điểm tái định cư được lựa chọn theo thứ tự ưu tiên sau đây: a) Tại địa bàn đơn vị hành chính cấp xã nơi có đất bị thu hồi; b) Tại địa bàn đơn vị hành chính cấp huyện nơi có đất bị thu hồi đối với trường hợp tại địa bàn đơn vị hành chính cấp xã nơi có đất thu hồi không có đất để bố trí tái định cư; c) Tại địa bàn khác có điều kiện tương đương trong trường hợp tại địa bàn đơn vị hành chính cấp huyện nơi có đất thu hồi không có đất để bố trí tái định cư; d) Ưu tiên lựa chọn khu đất có vị trí thuận lợi để hình thành khu tái định cư.”

Hệ thống pháp luật áp dụng các quy định trên để phân định trường hợp của hộ ông A như sau:

Về phía cơ quan Nhà nước: Việc bố trí khu tái định cư cách xa 25km chỉ được coi là đúng pháp luật nếu cơ quan chức năng chứng minh được đã thực hiện đúng trình tự ưu tiên tại Khoản 3 Điều 110. Nghĩa là địa bàn cấp xã và cấp huyện nơi ông A bị thu hồi đất hoàn toàn không còn quỹ đất để bố trí tái định cư, buộc phải dịch chuyển sang địa bàn khác có điều kiện tương đương (Điểm c). Đồng thời, khu tái định cư mới này bắt buộc phải hoàn thiện và đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về hạ tầng kỹ thuật (giao thông, điện, nước) và hạ tầng xã hội (trường học, y tế, chợ…) theo đúng quy định tại Khoản 2 Điều 110. Nếu khu tái định cư xa mà hạ tầng lại chưa hoàn thiện, chưa đủ điều kiện bàn giao thì phương án bồi thường của Nhà nước là sai quy trình.

Về phía người dân (ông A): Nếu chính quyền địa phương chứng minh được khu tái định cư 25km kia đã làm đúng thứ tự ưu tiên do hết quỹ đất tại chỗ, và hạ tầng kỹ thuật – xã hội đã đạt chuẩn theo Khoản 2, thì phương án này hoàn toàn hợp pháp. Lúc này, ông A không có quyền từ chối bàn giao mặt bằng để ép Nhà nước phải bố trí một khu đất theo ý muốn cá nhân của mình. Hành vi cố tình giữ đất, chống đối bàn giao mặt bằng của ông A sẽ bị xác định là sai và đối diện với quyết định cưỡng chế hành chính. Ngược lại, nếu chính quyền chưa tuân thủ thứ tự ưu tiên tại Khoản 3 (vẫn còn quỹ đất ở cấp xã/huyện nhưng không bố trí) hoặc khu tái định cư chưa đạt chuẩn hạ tầng tại Khoản 2, ông A hoàn toàn đúng khi sử dụng quyền khiếu nại để từ chối phương án, yêu cầu cơ quan thẩm quyền sửa đổi, bổ sung phương án bồi thường theo đúng luật định.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

3.1 Góc nhìn tâm lý: Tâm lý ngại xáo trộn cuộc sống và “bật rễ” môi trường sinh kế

– Về phía người dân (hộ ông A): Phản ứng từ chối của ông A xuất phát từ tâm lý ngại xáo trộn cuộc sống và nỗi sợ hãi mang tính bản năng của cư dân trước nguy cơ bị “bật rễ” khỏi môi trường quen thuộc. Khoảng cách 25km không đơn thuần là một con số địa lý, nó là áp lực tài chính phát sinh hàng ngày, là rủi ro an toàn giao thông, và là sự đứt gãy các mối quan hệ xã hội, hàng xóm láng giềng. Tổn thương sâu sắc nhất của họ là cảm giác mất quyền kiểm soát đối với tương lai và sinh kế của chính gia đình mình.

– Về phía cơ quan quản lý dự án: Động cơ hành vi thường bị cuốn theo áp lực giải ngân, áp lực tiến độ bàn giao mặt bằng của chủ đầu tư. Do đó, họ dễ rơi vào trạng thái tâm lý “hành chính hóa”, nhìn người dân qua các con số kỹ thuật trên tờ trình mà thiếu đi sự thấu cảm đối với những đảo lộn trong đời sống thực tế của cư dân hậu tái định cư.

3.2 Giáo dục & Quản trị: Lỗ hổng trong quản trị an sinh xã hội và tâm lý học cư dân

Lỗ hổng trong quản trị quy hoạch: Tình huống này chỉ ra vết nứt lớn trong khâu thiết kế dự án. Việc quy hoạch một khu tái định cư quá xa trung tâm sinh kế cũ mà thiếu đi các giải pháp đồng bộ về hạ tầng giao thông kết nối, hệ thống trường học, chợ, và dịch vụ công chính là biểu hiện của lối tư duy “đền bù cho xong chuyện” chứ chưa thực sự quản trị an sinh xã hội một cách bền vững.

Thiếu sót trong quy trình phòng ngừa rủi ro xung đột: Ban bồi thường giải phóng mặt bằng chưa thực hiện tốt công tác tâm lý học cư dân ngay từ giai đoạn lấy ý kiến người dân về phương án dự thảo. Khi không có sự đối thoại, giải thích cặn kẽ về lý do chọn vị trí đất và các chính sách hỗ trợ đi kèm, sự nghi ngờ và kháng cự của người dân là điều tất yếu xảy ra.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết hài hòa xung đột này, vừa bảo đảm tiến độ dự án quốc gia, vừa xoa dịu tổn thương tâm lý và bảo đảm sinh kế dài lâu cho người dân, Chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án xử lý qua 3 bước:

Bước 1 – Chuyển từ đối đầu sang đối thoại thực chất (Hòa giải thấu tình đạt lý): Cơ quan quản lý đất đai và chính quyền địa phương cần chủ động tổ chức một buổi làm việc riêng với gia đình ông A, có sự tham gia của các chuyên gia tâm lý và đại diện đoàn thể. Tại buổi làm việc này, chính quyền cần rà soát công khai trước dân hồ sơ quy hoạch quỹ đất của xã và huyện để chứng minh tính minh bạch trong việc áp dụng thứ tự ưu tiên tại Khoản 3 Điều 110, đồng thời lắng nghe những khó khăn thực tế về khoảng cách đi lại của gia đình để cùng tìm giải pháp, tuyệt đối không dùng mệnh lệnh hành chính để áp đặt ngay từ đầu.

Bước 2 – Thiết lập gói giải pháp bổ sung để bù đắp khoảng cách (Quản trị an sinh linh hoạt): Thay vì cứng nhắc ép dân nhận đất hoặc cưỡng chế, chính quyền cần vận dụng linh hoạt các chính sách hỗ trợ được quy định trong Luật Đất đai 2024 để thiết lập một “gói an sinh chuyển đổi” cho hộ ông A:

Chính sách chuyển đổi sinh kế: Hỗ trợ chi phí đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm hoặc giới thiệu vị trí công việc mới ngay tại khu công nghiệp gần khu tái định cư để rút ngắn khoảng cách di chuyển cho các thành viên.

Hỗ trợ di dời kéo dài: Tăng mức hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ chi phí đưa đón con cái đi học hoặc phương tiện di chuyển trong giai đoạn đầu (từ 1 đến 2 năm) để gia đình thích nghi với môi trường mới.

Lựa chọn thay thế: Nếu quỹ đất địa phương còn, có thể xem xét phương án hoán đổi suất tái định cư sang một dự án khác có khoảng cách gần hơn, hoặc bồi thường bằng tiền theo giá thị trường để ông A tự nhận chuyển nhượng đất ở vị trí phù hợp với công việc của mình.

Bước 3 – Giáo dục ý thức công dân và hoàn thiện thủ tục bàn giao mặt bằng: Sau khi đã áp dụng tối đa các chính sách hỗ trợ và chứng minh hạ tầng khu tái định cư hoàn toàn đạt chuẩn theo đúng Khoản 2 Điều 110, các cơ quan đoàn thể cần phân tích cho ông A hiểu về nghĩa vụ chấp hành pháp luật vì lợi ích chung của cộng đồng và sự phát triển kinh tế địa phương. Khi quyền lợi cốt lõi về sinh kế được bảo đảm và tâm lý lo sợ được xoa dịu, gia đình ông A sẽ tự nguyện ký biên bản bàn giao mặt bằng, giúp dự án về đích an toàn mà không phải sử dụng đến biện pháp cưỡng chế hành chính đau lòng.

“Tái định cư không đơn thuần là việc di dời một ngôi nhà từ tọa độ này sang tọa độ khác, mà là tái lập cả một đời sống, một số phận con người. Quản trị an sinh xã hội chỉ thực sự thành công khi chiếc thước đo khoảng cách địa lý được bù đắp bằng sự thấu cảm lòng dân và những chính sách hỗ trợ sinh kế đồng bộ, đáp ứng trọn vẹn các tiêu chuẩn hạ tầng mà luật pháp đã quy định, giúp người dân an lòng an cư lạc nghiệp trên vùng đất mới.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA: Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của gia đình và cộng đồng. Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai, quản trị doanh nghiệp hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được hỗ trợ kịp thời qua hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762.

Từ khóa: Luật Đất đai 2024; Tư vấn pháp luật.