Khi dòng vốn hỗ trợ sản xuất nông nghiệp bị biến thành “nguồn hàng” cho tín dụng đen, vấn đề không còn đơn thuần là sai phạm nội bộ HTX mà có thể phát sinh trách nhiệm dân sự, hành chính và thậm chí trách nhiệm hình sự.

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Một hợp tác xã nông nghiệp tại địa phương được vay vốn từ Quỹ Hỗ trợ phát triển hợp tác xã để đầu tư máy móc, mở rộng sản xuất và hỗ trợ thành viên phát triển mô hình nông nghiệp.

Tuy nhiên, sau khi nhận được vốn, một số thành viên Ban quản trị HTX đã không sử dụng tiền cho đúng phương án vay vốn. Thay vào đó, họ tự ý rút và phân bổ một phần lớn nguồn vốn để cho các cá nhân trong địa bàn nông thôn vay lại với mức lãi suất rất cao. Hoạt động này được thực hiện dưới dạng các khoản vay ngắn hạn, có trường hợp không lập hồ sơ tín dụng đầy đủ, không thông qua Đại hội thành viên và không được cơ quan kiểm soát nội bộ của HTX giám sát chặt chẽ. Một thời gian sau, nhiều người vay mất khả năng trả nợ. Dòng tiền không quay trở lại HTX, trong khi HTX vẫn phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ đối với Quỹ.

Sự việc bị phát hiện khi Ban kiểm soát kiểm tra tài chính và phát hiện một khoản tiền lớn đã được chuyển ra ngoài nhưng không có chứng từ thể hiện việc sử dụng vốn đúng phương án được phê duyệt.

Câu hỏi đặt ra: Ban quản trị HTX sẽ phải chịu trách nhiệm như thế nào? Việc cho vay với lãi suất cao có thể bị xử lý về Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự hay không? Khi nào hành vi sử dụng vốn sai mục đích có thể chuyển từ sai phạm quản trị sang trách nhiệm hình sự về hành vi chiếm đoạt tài sản?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

Đối với tình huống trên, một vài điểm cần lưu ý sau:   

Thứ nhất, khoản 3 Điều 63 Luật Hợp tác xã 2023 quy định Ban kiểm soát có nhiệm vụ kiểm tra hoạt động tài chính, việc sử dụng quỹ, tài sản, vốn vay của HTX và khoản hỗ trợ của Nhà nước; đồng thời rà soát, đánh giá hiệu lực của hệ thống kiểm soát nội bộ, quản lý rủi ro và cảnh báo sớm của HTX. Vì vậy, việc Ban quản trị tự ý đưa vốn vay của HTX ra ngoài để cho vay phải được kiểm tra, giám sát và xác định trách nhiệm của từng cá nhân có liên quan.

Thứ hai, việc sử dụng khoản vay từ Quỹ Hỗ trợ phát triển hợp tác xã phải được đối chiếu với Nghị định 45/2021/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 253/2025/NĐ-CP, cùng hợp đồng tín dụng và phương án vay vốn cụ thể. Nếu vốn được cấp để phục vụ sản xuất nông nghiệp nhưng Ban quản trị tự ý chuyển sang hoạt động cho vay cá nhân thì có dấu hiệu sử dụng vốn không đúng mục đích, cần được Quỹ và HTX kiểm tra, xử lý theo quy định và thỏa thuận tín dụng.

Thứ ba, nếu Ban quản trị sử dụng nguồn tiền này để cho vay với lãi suất gấp 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất theo khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự và đáp ứng điều kiện về thu lợi bất chính thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự theo Điều 201 Bộ luật Hình sự. Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP hướng dẫn cụ thể cách xác định cho vay lãi nặng và thu lợi bất chính.

Thứ tư, nếu quá trình xác minh chứng minh người có chức vụ, quyền hạn tại HTX đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý thì có thể xem xét Điều 355 Bộ luật Hình sự về Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản. Tuy nhiên, việc sử dụng vốn sai mục đích tự thân chưa đủ để kết luận có hành vi chiếm đoạt; cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm.

KẾT LUẬN PHÁP LÝ: 

HTX vay vốn để phục vụ sản xuất nhưng Ban quản trị tự ý mang nguồn vốn đó đi cho vay nặng lãi là hành vi sử dụng vốn không đúng mục đích và có thể kéo theo trách nhiệm quản trị, dân sự, hành chính hoặc hình sự tùy tính chất, mức độ và hậu quả.

Nếu việc cho vay đạt các điều kiện của Điều 201 Bộ luật Hình sự, người trực tiếp thực hiện có thể bị truy cứu về Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự. Nếu đồng thời chứng minh được hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét thêm tội danh tương ứng.

Không phải cứ “vay được tiền của Quỹ” là Ban quản trị có quyền tự quyết định dòng tiền đó; càng không thể biến nguồn vốn hỗ trợ phát triển nông nghiệp thành công cụ kinh doanh tín dụng đen.

Bởi khi dòng vốn chính sách bị bẻ lái thành dòng tiền phục vụ lợi ích cá nhân, vấn đề không còn là một quyết định đầu tư sai – mà có thể trở thành sự tha hóa quyền quản lý và nguy cơ thất thoát nguồn lực được Nhà nước và cộng đồng dành cho phát triển nông thôn.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Điều đáng lo nhất trong câu chuyện này không chỉ là số tiền bị thất thoát. Đó là sự tha hóa của người được giao quản lý một nguồn vốn phục vụ cộng đồng.

Nguồn vốn ban đầu được tạo ra để: hỗ trợ sản xuất → tạo sinh kế → phát triển HTX → nâng cao đời sống thành viên. Nhưng khi người quản lý nhìn thấy khả năng kiếm lợi nhanh từ chênh lệch lãi suất, mục tiêu ban đầu có thể bị đảo ngược: vốn hỗ trợ → vốn kinh doanh riêng → tín dụng đen → lợi ích cá nhân. Đây là một dạng xung đột lợi ích và tha hóa quyền quản lý rất nguy hiểm.

Bởi vậy, quản trị HTX không thể chỉ dựa vào lòng tin.

Một HTX có hệ thống quản trị tốt cần xây dựng ít nhất 4 “hàng rào”:

Một là – tách người quyết định và người kiểm soát: Người trực tiếp quản lý tiền không đồng thời tự kiểm tra chính mình.

Hai là – kiểm soát dòng tiền: Mọi khoản giải ngân lớn phải có hồ sơ, chứng từ và mục đích sử dụng rõ ràng.

Ba là – cảnh báo sớm: Khi xuất hiện giao dịch bất thường, rút tiền lớn, chuyển tiền cho cá nhân hoặc sử dụng vốn khác với phương án vay thì phải lập tức kiểm tra.

Bốn là – trách nhiệm giải trình: Người quản lý HTX phải hiểu rằng: “Chức vụ quản lý không phải là quyền sở hữu tài sản của HTX.” Được giao quản lý tiền không có nghĩa là được quyền tùy ý quyết định số phận của dòng tiền đó.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, khi phát hiện HTX sử dụng vốn vay để cho vay nặng lãi, cần xử lý theo nguyên tắc: “Thu hồi dòng tiền – khóa rủi ro – xác định trách nhiệm – xử lý đúng người, đúng tội.”

Thứ nhất, phải lập tức rà soát toàn bộ dòng tiền và xác định số vốn còn lại, số vốn đã cho vay và khả năng thu hồi.

Thứ hai, dừng ngay việc tiếp tục sử dụng vốn vay sai mục đích; đồng thời làm việc với Quỹ để xử lý nghĩa vụ tín dụng theo hợp đồng và quy định hiện hành.

Thứ ba, Ban kiểm soát phải thực hiện đầy đủ chức năng kiểm tra, giám sát; nếu có dấu hiệu sai phạm nghiêm trọng thì phải báo cáo Đại hội thành viên và cơ quan có thẩm quyền.

Thứ tư, nếu hành vi cho vay đáp ứng dấu hiệu của Điều 201 BLHS thì phải xem xét trách nhiệm hình sự về Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự.

Thứ năm, nếu quá trình xác minh cho thấy người quản lý không chỉ sử dụng vốn sai mục đích mà còn có hành vi chiếm đoạt tài sản, thì phải tiếp tục xác định tội danh phù hợp dựa trên chứng cứ về quyền quản lý tài sản, thủ đoạn, mục đích chiếm đoạt và giá trị tài sản.

Thứ sáu, cần xem xét trách nhiệm của từng cá nhân trong Ban quản trị và các bộ phận liên quan, không nên mặc nhiên quy trách nhiệm hình sự cho toàn bộ HTX.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.