1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Tại xã B, tỉnh C, hộ ông Nguyễn Văn A có thửa ruộng trồng lúa nằm liền kề thửa đất của hộ ông Nguyễn Văn B.

Đầu vụ sản xuất, ông B tiến hành đào một ao lớn để nuôi cá. Do ao được đào sát ranh giới thửa đất, phần bờ giáp ruộng của ông A không được gia cố bằng kè hoặc có biện pháp chống sạt lở phù hợp.

Ban đầu, ông A đã nhiều lần nhắc nhở ông B về nguy cơ nước từ ao thấm sang ruộng và làm yếu bờ. Tuy nhiên, ông B cho rằng việc đào ao nằm trong phần đất của gia đình mình nên ông có toàn quyền sử dụng.

Đến khi lúa của ông A bước vào giai đoạn trổ bông, phần bờ ruộng giáp ao bắt đầu sụt lún, nứt và sạt xuống ao. Một phần diện tích ruộng bị mất bờ, nước trong ruộng thoát ra ngoài khiến cây lúa bị đổ ngã, ngập úng cục bộ và có nguy cơ giảm nghiêm trọng năng suất cuối vụ.

Ông A đề nghị ông B khẩn trương gia cố bờ ao, khôi phục bờ ruộng và chịu chi phí tổn thất do mùa vụ bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, ông B không đồng ý với toàn bộ yêu cầu, cho rằng: “Ao là đất nhà tôi, tôi đào trong đất của tôi thì tôi phải chịu trách nhiệm gì?” Mâu thuẫn từ đó ngày càng căng thẳng.

Vấn đề pháp lý đặt ra: Việc đào ao trên đất của mình nhưng gây sụt lún, ảnh hưởng đến đất và mùa vụ của hộ liền kề có làm phát sinh trách nhiệm pháp lý hay không? Ông A cần lập chứng cứ thực địa như thế nào và có thể yêu cầu bồi thường những khoản thiệt hại nào?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. “Đất nhà tôi” không đồng nghĩa với “muốn làm gì cũng được”

Theo Khoản 1 và khoản 5 Điều 31 Luật Đất đai 2024 quy định: Nghĩa vụ chung của người sử dụng đất: 

“1. Sử dụng đất đúng mục đích, đúng ranh giới thửa đất, đúng quy định về sử dụng độ sâu trong lòng đất và chiều cao trên không, bảo vệ các công trình công cộng trong lòng đất và tuân thủ các quy định khác của pháp luật có liên quan.

5. Tuân thủ quy định về bảo vệ môi trường, không làm tổn hại đến tài sản và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất có liên quan”

Do đó, việc ông B đào ao trên phần đất của mình không mặc nhiên loại trừ trách nhiệm nếu hoạt động đó làm phát sinh thiệt hại thực tế cho thửa đất và tài sản của ông A. Nói cách khác: “Quyền sử dụng đất của một người phải được thực hiện trong giới hạn không xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất liền kề.” Đây chính là “lá chắn” pháp lý quan trọng để ông A bảo vệ quyền lợi của mình.

2.2. Muốn yêu cầu bồi thường phải chứng minh được “hành vi – thiệt hại – quan hệ nhân quả”

Không nên chỉ nói: “Ông đào ao nên ruộng tôi bị sạt.” Mà cần chứng minh một chuỗi sự kiện có căn cứ:

Đào ao sát ranh → không có biện pháp gia cố phù hợp → bờ đất bị sạt/lún → nước trong ruộng bị thất thoát hoặc diện tích canh tác bị ảnh hưởng → cây lúa thiệt hại → năng suất thực tế giảm.

Theo Khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại: 

“1. Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này, luật khác có liên quan quy định khác.”

Vì vậy, điểm mấu chốt của vụ việc không phải đơn thuần là: “Ông B có được đào ao hay không?” mà là: “Việc đào và sử dụng ao của ông B có phải là nguyên nhân gây ra thiệt hại thực tế cho ông A hay không?”

2.3. Kỹ năng lập biên bản hiện trường: đừng chỉ chụp ảnh rồi bỏ đó

Đối với tranh chấp liên quan đến sụt lún, sạt bờ và thiệt hại mùa vụ, chứng cứ hiện trường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Ông A nên chủ động lập hồ sơ ngay khi phát hiện thiệt hại, trong đó có thể bao gồm:

• Ảnh, video toàn cảnh khu vực ao và ruộng;
• Ảnh cận cảnh phần bờ bị nứt, sạt, lún;
• Đo chiều dài đoạn bờ bị sạt;
• Đo phần diện tích ruộng bị ảnh hưởng;
• Ghi nhận vị trí ao so với ranh giới thửa đất;
• Ghi nhận độ sâu, khoảng cách từ ao đến bờ ruộng nếu có thể;
• Ghi nhận tình trạng cây lúa tại thời điểm xảy ra sự cố;
• Xác định thời điểm bắt đầu xuất hiện sạt lở;
• Ghi nhận diễn biến trước và sau khi ông B đào ao;
• Có người chứng kiến ký xác nhận nếu lập biên bản tại hiện trường.

Đặc biệt, nếu có thể, ông A nên đề nghị UBND cấp xã hoặc người có thẩm quyền phối hợp kiểm tra, ghi nhận hiện trạng, bởi hiện trạng ruộng lúa có thể thay đổi rất nhanh sau vài ngày. Một bức ảnh chỉ chứng minh: “Có sạt lở.”

Nhưng một biên bản hiện trường + ảnh + đo đạc + người chứng kiến + tài liệu sản xuất có thể giúp chứng minh tốt hơn: “Sạt lở xảy ra ở đâu, khi nào, mức độ thế nào và gây thiệt hại cụ thể ra sao.”

2.4. Có thể yêu cầu bồi thường những gì?

Theo Điều 589 Bộ luật Dân sự 2015, thiệt hại do tài sản bị xâm phạm có thể bao gồm:

• tài sản bị mất, hư hỏng;
• lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất hoặc giảm sút;
• chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại;
• các thiệt hại khác theo quy định pháp luật.

Đặt vào tình huống này, ông A có thể xem xét yêu cầu ông B bồi hoàn các khoản có căn cứ như:

Thứ nhất – chi phí khắc phục: Chi phí đắp lại bờ ruộng, gia cố bờ, khôi phục hệ thống dẫn nước, thuê nhân công và máy móc cần thiết để hạn chế thiệt hại.

Thứ hai – thiệt hại về mùa vụ: Nếu chứng minh được một phần diện tích lúa bị ảnh hưởng làm giảm năng suất, phần thiệt hại thực tế có thể được xem xét trên cơ sở sản lượng đáng lẽ thu được và sản lượng thực tế còn lại.

Thứ ba – lợi ích khai thác bị mất hoặc giảm sút: Nếu sự cố làm mất khả năng khai thác một phần diện tích canh tác trong vụ đó thì phần lợi ích bị mất có thể được đưa vào yêu cầu bồi thường, nhưng cần có căn cứ chứng minh.

Thứ tư – chi phí hợp lý để ngăn chặn thiệt hại tiếp tục xảy ra: Ví dụ, chi phí tạm thời gia cố bờ, bơm nước hoặc thuê nhân công để bảo vệ ruộng nếu những khoản này thực sự cần thiết và hợp lý.

Điểm quan trọng là không nên đưa ra một con số bồi thường cảm tính. Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015 đặt nguyên tắc thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời; đồng thời bên bị thiệt hại cũng có nghĩa vụ áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để hạn chế thiệt hại.

Kết luận pháp lý: 

Như vậy, trong tình huống trên, ông B không thể lấy lý do “đào ao trên đất của mình” để phủ nhận trách nhiệm nếu việc đào ao thiếu biện pháp bảo đảm đã gây sụt lún, ảnh hưởng đến ruộng và mùa vụ của ông A. Nếu ông A chứng minh được hành vi của ông B, thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả giữa việc đào ao với thiệt hại, ông B có trách nhiệm khắc phục hậu quả và bồi thường các thiệt hại hợp lý, thực tế phát sinh, bao gồm chi phí gia cố, khôi phục bờ ruộng và phần tổn thất năng suất mùa vụ theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Do đó, hướng giải quyết phù hợp nhất là: trước hết yêu cầu ông B khẩn trương gia cố bờ ao, ngăn chặn sạt lở và khôi phục hiện trạng, đồng thời hai bên lập biên bản xác nhận thiệt hại; sau khi xác định được mức tổn thất mùa vụ thì thỏa thuận mức bồi hoàn cụ thể. Nếu không thỏa thuận được, ông A có quyền sử dụng hồ sơ, chứng cứ thực địa để yêu cầu cơ quan có thẩm quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Pháp luật không cấm một người sử dụng đất để đào ao, nhưng quyền sử dụng đất không thể được thực hiện bằng cách gây thiệt hại cho đất đai, tài sản và sinh kế hợp pháp của người khác.

 

 

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Đây không đơn thuần là tranh chấp giữa “ao cá” và “ruộng lúa”. Đó là xung đột giữa hai nhu cầu sinh kế chính đáng:

• Một bên muốn tận dụng đất để nuôi cá, tăng thu nhập;
• Một bên cần bảo vệ ruộng lúa và mùa vụ đang đến thời điểm thu hoạch.

Nếu chỉ nhìn theo kiểu: “Anh sai – tôi đúng.” thì rất dễ biến một sự cố kỹ thuật thành mâu thuẫn hàng xóm kéo dài nhiều năm.

Đặc biệt, thời điểm lúa đang trổ bông là thời điểm rất nhạy cảm. Người trồng lúa có thể cảm thấy toàn bộ công sức nhiều tháng đang đứng trước nguy cơ mất trắng. Vì vậy, việc hàng xóm tiếp tục phủ nhận trách nhiệm có thể khiến cảm xúc tức giận tăng cao. Vấn đề quản trị xung đột cần được đặt theo thứ tự:

Cứu mùa vụ → ngăn thiệt hại tiếp diễn → xác định nguyên nhân → tính thiệt hại → phân bổ trách nhiệm. Không nên đảo ngược thành: Cãi nhau → đổ lỗi → đòi tiền → mới nghĩ cách cứu ruộng. Một cách tiếp cận nhân văn hơn là để ông B hiểu rằng: “Việc bảo vệ bờ ruộng cho ông A hôm nay không chỉ là trách nhiệm pháp lý, mà còn là cách bảo vệ quan hệ hàng xóm và tránh để một sự cố kỹ thuật trở thành một vụ tranh chấp pháp lý kéo dài.”

Đồng thời, ông A cũng cần tránh tự ý phá bờ ao, tháo nước hoặc sử dụng các biện pháp có thể gây thiệt hại ngược lại cho ông B.

Pháp luật không chỉ là công cụ để đòi lại quyền lợi; pháp luật còn là cơ chế để hai bên kiểm soát xung đột trước khi nó vượt khỏi khả năng giải quyết.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, trong tình huống này cần xử lý theo các bước sau: 

Bước 1: Khẩn cấp bảo vệ ruộng lúa

Nếu bờ ruộng tiếp tục sạt lở, hai bên cần ưu tiên biện pháp kỹ thuật để ngăn thiệt hại tiếp tục tăng lên. Không nên chờ giải quyết xong tranh chấp mới khắc phục, bởi khi mùa vụ đã mất thì tiền bồi thường sau đó cũng không thể khôi phục hoàn toàn công sức của người nông dân.

Bước 2: Lập “hồ sơ hiện trường”

Ông A nên lập một bộ hồ sơ gồm:

1. Biên bản hiện trạng
2. Ảnh và video
3. Tài liệu về thửa đất
4. Chứng cứ về mùa vụ
5. Nhân chứng

Bước 3: Ưu tiên một “biên bản thỏa thuận khắc phục”

Nếu ông B thừa nhận việc đào ao gây ảnh hưởng, hai bên có thể thống nhất:

• ông B chịu chi phí gia cố bờ ao;
• khôi phục phần bờ ruộng bị sạt;
• hỗ trợ chi phí khắc phục trước mắt;
• sau khi thu hoạch xác định sản lượng thực tế bị giảm;
• hai bên lập biên bản xác nhận mức thiệt hại cuối cùng.

Đây là phương án rất phù hợp với đặc thù nông thôn: Khắc phục ngay – quyết toán sau – giữ được tình làng nghĩa xóm.

Bước 5: Nếu không thỏa thuận được, chuyển sang cơ chế pháp lý

Nếu ông B không hợp tác hoặc tiếp tục để tình trạng sạt lở diễn ra, ông A cần sử dụng hồ sơ hiện trường để làm việc với cơ quan có thẩm quyền tại địa phương và thực hiện các quyền yêu cầu bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Trường hợp phát sinh yêu cầu bồi thường, cần tập trung chứng minh bốn vấn đề: Có hành vi gây thiệt hại → có thiệt hại thực tế → có quan hệ nhân quả → xác định được mức thiệt hại.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.