TÌNH HUỐNG 590:MỘT DƯỢC SĨ TỰ Ý SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ DEEPFAKE KHUÔN MẶT GIÁO SƯ ĐẦU NGÀNH Y DƯỢC VIẾT BÀI QUẢNG CÁO BÁN THUỐC VIÊN GIẢM CÂN THẢO MỘC, THẢO DƯỢC GÂY SUY GAN CẤP?

MỘT DƯỢC SĨ TỰ Ý SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ DEEPFAKE KHUÔN MẶT GIÁO SƯ ĐẦU NGÀNH Y DƯỢC VIẾT BÀI QUẢNG CÁO BÁN THUỐC VIÊN GIẢM CÂN THẢO MỘC, THẢO DƯỢC GÂY SUY GAN CẤP?

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, một đoạn video có thể khiến người xem tin rằng một giáo sư đang trực tiếp nói trước camera, dù trên thực tế người đó chưa từng thực hiện nội dung ấy. Công nghệ Deepfake vì vậy không chỉ đặt ra câu chuyện về kỹ thuật, mà còn kéo theo những vấn đề pháp lý rất đáng lưu ý khi bị sử dụng để quảng cáo, kinh doanh thuốc và tác động đến sức khỏe người tiêu dùng.

Giả sử một dược sĩ sử dụng hình ảnh, khuôn mặt và giọng nói của một giáo sư y dược nổi tiếng để tạo video quảng cáo một loại viên giảm cân được giới thiệu là “thảo mộc, thảo dược”. Video khiến người xem hiểu rằng giáo sư đang khuyên dùng sản phẩm, thậm chí gắn cho sản phẩm những công dụng điều trị hoặc giảm cân mà chưa được chứng minh. Sau đó, sản phẩm được bán rộng rãi trên các nền tảng trực tuyến và một số người sử dụng xuất hiện tổn thương sức khỏe nghiêm trọng.

Vấn đề ở đây không còn dừng lại ở việc “dùng hình ảnh người khác để quảng cáo”. Nếu các dữ kiện được chứng minh đúng, hành vi có thể đồng thời đặt ra trách nhiệm về quyền đối với hình ảnh, danh dự, uy tín của người bị giả mạo, hoạt động quảng cáo và trách nhiệm liên quan đến việc kinh doanh, cung cấp thuốc.

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ

Hãy hình dung một tình huống cụ thể.

Một tài khoản bán thực phẩm hoặc thuốc giảm cân đăng một video dài chưa đến một phút. Trong video, hình ảnh một giáo sư đầu ngành xuất hiện, mặc áo blouse, đứng trong không gian giống phòng khám và nói những lời có vẻ rất chuyên môn về tác dụng của một sản phẩm giảm cân. Cuối video là thông tin đặt hàng và số điện thoại của người bán.

Người xem thông thường rất khó nhận biết đây là sản phẩm do AI tạo ra. Hình ảnh người có chuyên môn y dược tạo ra cảm giác tin cậy. Một người đang mong muốn giảm cân có thể vì thế quyết định mua và sử dụng sản phẩm mà không kiểm tra nguồn gốc, thành phần hay tình trạng pháp lý của sản phẩm.

Đáng lo hơn, nếu sản phẩm thực sự có thành phần không bảo đảm an toàn hoặc được quảng cáo sai công dụng, hậu quả có thể vượt ra ngoài phạm vi thiệt hại kinh tế. Người sử dụng có thể phải nhập viện, phát sinh chi phí điều trị hoặc chịu ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe.

Ở chiều ngược lại, giáo sư bị giả mạo cũng trở thành một “nạn nhân” của hành vi này. Uy tín chuyên môn được xây dựng trong nhiều năm có thể bị gắn với một sản phẩm mà họ không hề sử dụng, giới thiệu hay chứng nhận. Nếu người dân tin rằng giáo sư thực sự quảng cáo sản phẩm, danh dự và uy tín nghề nghiệp của họ có thể bị ảnh hưởng đáng kể.

Theo quan điểm của tôi, điểm nguy hiểm của Deepfake trong lĩnh vực y tế nằm ở chỗ nó đánh vào một thứ rất khó định lượng: niềm tin. Khi khuôn mặt của một chuyên gia được sử dụng như một “con dấu uy tín”, người tiêu dùng rất dễ bỏ qua những bước kiểm tra cần thiết.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ

Trước hết, cần xác định quyền đối với hình ảnh của cá nhân.

Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về quyền của cá nhân đối với hình ảnh. Việc sử dụng hình ảnh của người khác về nguyên tắc phải được người đó đồng ý, trừ những trường hợp pháp luật quy định khác. Khi hình ảnh bị sử dụng trái phép để phục vụ mục đích thương mại hoặc gây ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người có hình ảnh, người bị xâm phạm có thể yêu cầu chấm dứt việc sử dụng, thu hồi, tiêu hủy hoặc gỡ bỏ hình ảnh và yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật. Bộ luật Dân sự 2015 hiện vẫn là căn cứ pháp lý quan trọng điều chỉnh quyền này.

Điểm cần chú ý là Deepfake không nhất thiết phải là việc lấy nguyên một bức ảnh rồi đăng lại. Việc dùng công nghệ để tạo ra một hình ảnh hoặc video mới nhưng khiến công chúng nhận diện được một người cụ thể vẫn có thể làm phát sinh vấn đề pháp lý về quyền đối với hình ảnh, tùy vào cách thức tạo lập và sử dụng.

Tiếp theo là trách nhiệm đối với thông tin được đưa lên môi trường mạng.

Luật An ninh mạng điều chỉnh nhiều hành vi sử dụng không gian mạng xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Đáng chú ý, từ ngày 01/7/2026, Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 có hiệu lực, thay thế khung pháp lý trước đây về an ninh mạng.

Vì vậy, trong trường hợp phát hiện một video Deepfake giả mạo giáo sư để quảng cáo thuốc, người bị giả mạo có thể thu thập chứng cứ và gửi yêu cầu đến cơ quan có thẩm quyền để xác minh, xử lý nội dung vi phạm. Không nên hiểu rằng cơ quan công an sẽ “xóa trang” ngay khi nhận được phản ánh. Cơ quan chức năng cần xác định nguồn phát tán, chủ thể thực hiện, nội dung vi phạm và áp dụng biện pháp xử lý phù hợp theo thẩm quyền.

Một vấn đề nghiêm trọng hơn có thể xuất hiện nếu người thực hiện cố ý dựng thông tin sai sự thật nhằm làm ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của giáo sư.

Điều 156 Bộ luật Hình sự quy định về Tội vu khống. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp sử dụng Deepfake đều mặc nhiên cấu thành tội này. Cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định các dấu hiệu pháp lý của tội phạm, trong đó có hành vi bịa đặt hoặc loan truyền những điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; hoặc hành vi khác mà điều luật quy định. Do đó, việc áp dụng Điều 156 phải dựa trên chứng cứ cụ thể của từng vụ việc.

Nếu video được sử dụng chủ yếu để lừa người tiêu dùng mua sản phẩm, tùy vào phương thức thực hiện, hậu quả và các tình tiết cụ thể, cơ quan chức năng cũng có thể xem xét những quy định hình sự khác có liên quan. Vì vậy, không nên chỉ “đóng khung” vụ việc trong Điều 156.

Đối với sản phẩm được quảng cáo là thuốc, trách nhiệm pháp lý còn có thể phát sinh từ pháp luật chuyên ngành về dược, quảng cáo và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Nếu một sản phẩm thực tế không phải là thuốc nhưng được giới thiệu như thuốc; hoặc thuốc được quảng cáo không đúng nội dung được phép; hoặc người bán đưa ra thông tin sai lệch về công dụng, chất lượng, nguồn gốc, thì tính chất pháp lý của vụ việc sẽ nghiêm trọng hơn.

Một nguyên tắc cần nhấn mạnh: người tiêu dùng không nên coi việc một sản phẩm xuất hiện cùng hình ảnh bác sĩ, giáo sư hoặc chuyên gia y tế là bằng chứng cho thấy sản phẩm an toàn hay có hiệu quả. Hình ảnh chuyên gia không thể thay thế giấy tờ pháp lý, nguồn gốc sản phẩm và thông tin chuyên môn được cơ quan có thẩm quyền công nhận.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

Từ góc nhìn tâm lý, Deepfake đánh vào cơ chế “tin người có thẩm quyền”. Khi một giáo sư xuất hiện trong hình ảnh chuyên nghiệp, nói bằng ngôn ngữ y khoa và đưa ra lời khuyên tưởng như cá nhân hóa, người xem dễ hình thành cảm giác rằng thông tin đó đã được kiểm chứng.

Đây là lý do người tiêu dùng cần được giáo dục kỹ năng kiểm chứng thông tin y tế trên môi trường số.

Một video có khuôn mặt bác sĩ không chứng minh bác sĩ đó thực sự phát biểu. Một câu nói có giọng giống người thật cũng không chứng minh người đó đã nói. Và việc một sản phẩm được gắn các cụm từ như “thảo dược”, “thiên nhiên”, “được chuyên gia khuyên dùng” cũng không đồng nghĩa với việc sản phẩm không gây tác dụng phụ.

Tôi cho rằng đây là một vấn đề cần được nhìn dưới góc độ quản trị rủi ro chứ không chỉ là câu chuyện xử phạt sau khi hậu quả xảy ra.

Đối với cơ sở kinh doanh dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc các sản phẩm liên quan đến sức khỏe, cần xây dựng quy trình kiểm soát nội dung quảng cáo. Không thể giao toàn bộ hoạt động truyền thông cho một cá nhân rồi mặc nhiên cho rằng người đó tự chịu trách nhiệm.

Đặc biệt, khi AI có thể tạo ra hình ảnh, âm thanh và video ngày càng giống người thật, doanh nghiệp cần có cơ chế xác minh nguồn hình ảnh, quyền sử dụng hình ảnh và tính chính xác của thông tin chuyên môn trước khi đưa nội dung lên mạng.

Ở góc độ giáo dục cộng đồng, tôi cũng cho rằng không nên chỉ dạy người dân “đừng tin quảng cáo”. Cách tiếp cận hiệu quả hơn là hướng dẫn họ biết đặt câu hỏi: Ai chịu trách nhiệm về sản phẩm? Sản phẩm thuộc loại gì? Có thông tin pháp lý nào để kiểm chứng? Người xuất hiện trong quảng cáo có thực sự xác nhận nội dung đó không? Và nếu xảy ra sự cố thì người tiêu dùng có thể liên hệ với ai?

Những câu hỏi tưởng đơn giản nhưng có thể giúp hạn chế rất nhiều quyết định mua hàng dựa thuần túy vào cảm xúc.

1. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo góc nhìn của tôi, khi một cá nhân phát hiện hình ảnh hoặc giọng nói của mình bị Deepfake để quảng cáo sản phẩm, điều đầu tiên không phải là tranh luận trực tiếp với người đăng mà là bảo toàn chứng cứ.

Cần lưu lại đường dẫn, tên tài khoản, thời điểm phát hiện, nội dung video, hình ảnh quảng cáo, thông tin sản phẩm, số điện thoại hoặc phương thức thanh toán được sử dụng. Nếu có thể, nên lưu cả bản sao nội dung và các bình luận liên quan. Việc lập vi bằng có thể được cân nhắc trong những trường hợp cần củng cố chứng cứ, nhưng vi bằng không tự động xác nhận rằng mọi nội dung trong đó là sự thật; giá trị của chứng cứ vẫn được đánh giá theo quy định pháp luật.

Sau đó, người bị xâm phạm có thể gửi yêu cầu đến nền tảng để xử lý nội dung vi phạm và đồng thời gửi phản ánh, tố giác hoặc kiến nghị đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền tùy theo tính chất vụ việc.

Nếu có dấu hiệu giả mạo nhằm xúc phạm danh dự, gây thiệt hại hoặc lừa dối người tiêu dùng, cần trình bày rõ hành vi, hậu quả và tài liệu chứng minh thay vì chỉ đưa ra nhận định chung rằng “đây là Deepfake”.

Đối với người tiêu dùng, khi nghi ngờ một quảng cáo thuốc sử dụng hình ảnh giả mạo chuyên gia, không nên tiếp tục chia sẻ video với mục đích cảnh báo nếu chưa kiểm chứng. Việc chia sẻ rộng rãi đôi khi lại vô tình giúp nội dung bán hàng tiếp cận thêm nhiều người.

Nếu đã sử dụng sản phẩm và xuất hiện dấu hiệu bất thường về sức khỏe, ưu tiên trước hết là đến cơ sở khám bệnh, chữa bệnh để được đánh giá và điều trị. Hồ sơ khám bệnh, kết quả xét nghiệm, đơn thuốc, hóa đơn và các tài liệu liên quan cũng có thể trở thành những chứng cứ quan trọng nếu sau đó phát sinh tranh chấp hoặc vụ việc được cơ quan chức năng xác minh.

Về phía doanh nghiệp, thông điệp tôi muốn nhấn mạnh là: AI không làm giảm trách nhiệm pháp lý của người sử dụng AI. Một nội dung do con người tạo ra bằng công cụ AI vẫn gắn với trách nhiệm của chủ thể sử dụng nó. Công nghệ chỉ là phương tiện; mục đích, cách thức sử dụng và hậu quả mới là những vấn đề pháp lý cần được xem xét.

THÔNG ĐIỆP

Trong lĩnh vực sức khỏe, niềm tin của người dân có giá trị rất lớn. Vì vậy, việc dùng khuôn mặt, giọng nói hoặc danh tiếng của một chuyên gia để tạo dựng niềm tin giả tạo cho sản phẩm cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Đừng để một video vài chục giây thay thế cho việc kiểm chứng thông tin y tế.

Đừng coi khuôn mặt của bác sĩ là “giấy chứng nhận” cho một sản phẩm.

Và cũng đừng chờ đến khi có người phải nhập viện mới bắt đầu đặt câu hỏi về trách nhiệm pháp lý.

Phòng ngừa rủi ro trên môi trường số không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý. Đó còn là trách nhiệm của doanh nghiệp, người hành nghề, nền tảng cung cấp dịch vụ và mỗi người sử dụng Internet.

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.