Tình huống 549: DOANH NGHIỆP THUÊ ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRỒNG SÂM, NÔNG DÂN TỰ Ý NHỔ TRỒNG MANG BÁN TRƯỚC HẠN HỢP ĐỒNG: XỬ LÝ HÌNH SỰ HAY DÂN SỰ?

DOANH NGHIỆP THUÊ ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRỒNG SÂM, NÔNG DÂN TỰ Ý NHỔ TRỒNG MANG BÁN TRƯỚC HẠN HỢP ĐỒNG: XỬ LÝ HÌNH SỰ HAY DÂN SỰ?

Tranh chấp và xung đột trong mô hình liên kết sản xuất nông nghiệp công nghệ cao giữa doanh nghiệp và người dân là thực trạng diễn ra khá phổ biến hiện nay. Nhiều dự án đầu tư trồng cây dược liệu, cây công nghiệp dài ngày bị đình trệ, thiệt hại hàng tỷ đồng do tình trạng người dân tự ý thu hoạch, nhổ trộm nông sản trước thời hạn hợp đồng.

Khi hành vi này xảy ra, đây đơn thuần là vi phạm hợp đồng thuê quyền sử dụng đất (xử lý dân sự) hay đã cấu thành hành vi chiếm đoạt tài sản (xử lý hình sự)?

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để làm rõ bản chất pháp lý và giải pháp quản trị tận gốc.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Năm 2021, Công ty TNHH Dược liệu X ký Hợp đồng thuê quyền sử dụng đất nông nghiệp với hộ ông Nguyễn Văn A tại xã B, tỉnh C với diện tích 1,5 ha trong thời hạn 07 năm để đầu tư dự án trồng sâm dây công nghệ cao. Công ty X đã trả toàn bộ tiền thuê đất cho ông A và đăng ký biến động đất đai theo đúng quy định. Trên diện tích đất này, Công ty X đầu tư hàng tỷ đồng cải tạo đất, lắp đặt hệ thống tưới tự động, nhà lưới và gieo trồng sâm.

Đến năm 2026 (sau 5 năm gieo trồng), củ sâm bắt đầu đạt kích thước thương phẩm nhưng chưa đến thời kỳ thu hoạch tối ưu theo tiêu chuẩn kỹ thuật (quy định trong hợp đồng là tròn 7 năm). Thấy giá sâm trên thị trường tăng cao, ông A cho rằng đất thuộc sở hữu của mình và sâm trồng trên đất của mình thì mình có quyền khai thác. Ông A cùng một số người thân đã tự ý nhổ trộm hơn 300 kg sâm thương phẩm (ước tính giá trị thị trường khoảng 180 triệu đồng) đem bán cho thương lái bên ngoài.

Khi bị đại diện Công ty X phát hiện và lập biên bản, ông A cho rằng: “Đất là của tôi, hợp đồng thuê đất sắp hết hạn nên tôi nhổ trước để lấy lại mặt bằng. Nếu vi phạm hợp đồng thì tôi đền bù tiền thuê đất, không phải là trộm cắp.”

Công ty X rơi vào khủng hoảng: Thiệt hại kinh tế nặng nề, quy trình sinh trưởng của dự án bị phá vỡ và hoang mang không biết nên gửi đơn tố giác hình sự hay khởi kiện dân sự ra Tòa án.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Để xác định chính xác hành vi của ông A bị xử lý theo hình thức Dân sự hay Hình sự, cần làm rõ bản chất của hai quyền năng pháp lý: Quyền sử dụng đất và Quyền sở hữu tài sản trên đất.

a) Về Hợp đồng thuê quyền sử dụng đất

Căn cứ theo quy định của Luật Đất đai năm 2024:

Điều 26. Quyền chung của người sử dụng đất

Được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất.

Hưởng kết quả lao động, kết quả đầu tư trên đất gắn liền với đất.

Hưởng các lợi ích do công trình của Nhà nước phục vụ việc bảo vệ, cải tạo đất nông nghiệp.

Được Nhà nước bảo hộ khi người khác xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp về đất đai của mình.

Đồng thời, theo quy định tại Bộ luật Dân sự năm 2015:

Điều 472. Hợp đồng thuê tài sản

Hợp đồng thuê tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho thuê giao tài sản cho bên thuê để sử dụng trong một thời hạn, bên thuê phải trả tiền thuê.

Khi Công ty X đã ký hợp đồng thuê đất hợp pháp và trả tiền đầy đủ, Công ty X có quyền chiếm hữu, sử dụng hợp pháp đối với diện tích đất đó trong thời hạn 07 năm. Mặc dù ông A là chủ sở hữu quyền sử dụng đất, nhưng trong thời hạn cho thuê, quyền khai thác, công dụng của đất và toàn bộ tài sản hình thành từ vốn đầu tư trên đất (cây sâm) thuộc quyền sở hữu hợp pháp của Công ty X (theo Điều 221 Bộ luật Dân sự 2015).

b) Hành vi tự ý nhổ sâm: Dân sự hay Hình sự?

Ông A biện hộ rằng đây chỉ là tranh chấp dân sự do vi phạm hợp đồng. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp luật hình sự, nhận định này là hoàn toàn sai lầm.

Căn cứ quy định tại Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017):

Điều 173. Tội trộm cắp tài sản

Người nào trộm cắp tài sản của người khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm…

Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

a) Có tổ chức;

b) Có tính chất chuyên nghiệp;

c) Chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng;

Phân tích cấu thành tội phạm trong trường hợp của ông A:

 Khách thể: Xâm phạm đến quyền sở hữu tài sản hợp pháp của Công ty X đối với số lượng sâm đã gieo trồng và chăm sóc.

 Mặt khách quan: Ông A có hành vi lén lút (hoặc tự ý khai thác không được sự đồng ý của chủ sở hữu tài sản) để dịch chuyển tài sản (300 kg sâm) ra khỏi sự quản lý của Công ty X nhằm mục đích chiếm đoạt.

 Giá trị tài sản chiếm đoạt: Số sâm bị nhổ trộm có trị giá 180 triệu đồng (đã qua định giá tài sản). Với định lượng này, hành vi của ông A đã vượt khung xử phạt hành chính và có dấu hiệu cấu thành Tội trộm cắp tài sản quy định tại Khoản 2 Điều 173 Bộ luật Hình sự năm 2015 với khung hình phạt từ 02 năm đến 07 năm tù.

Kết luận pháp lý: Hành vi của hộ ông A không đơn thuần là vi phạm hợp đồng dân sự, mà đủ yếu tố để truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội trộm cắp tài sản.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

a) Về khía cạnh Tâm lý & Giáo dục: Lòng tham ngắn hạn và thói quen tư lợi

Tình huống trên phản ánh một thực trạng tâm lý phổ biến trong sản xuất nông nghiệp liên kết: Tư duy tư lợi ngắn hạn vượt lên trên cam kết pháp lý.

Khi thấy sản lượng sâm phát triển tốt và giá trị thị trường tăng cao, tâm lý so sánh và lòng tham vật chất của nông dân bị kích động. Sự thiếu hụt về kiến thức pháp luật khiến người dân lầm tưởng rằng “Đất của tôi thì mọi thứ trên đất là của tôi”, từ đó tự bào chữa cho hành vi vi phạm pháp luật.

Bên cạnh đó, việc coi nhẹ chữ “Tín” trong giao thương và thói quen tư lợi chiếm dụng hạ tầng, tài sản chung của dự án tạo nên rào cản rất lớn cho các doanh nghiệp khi muốn đầu tư nông nghiệp công nghệ cao tại các vùng nông thôn.

b) Về khía cạnh Quản trị rủi ro của Doanh nghiệp

Thất bại trong việc bảo vệ tài sản của Công ty X đến từ hai lỗ hổng quản trị:

1. Quản trị an ninh – hạ tầng: Thiếu cơ chế giám sát thực địa chặt chẽ (lực lượng bảo vệ, hệ thống camera, rào chắn) đối với diện tích đất thuê rộng lớn nằm xen kẽ trong khu dân cư.

2. Quản trị quan hệ cộng đồng (Community Relations): Doanh nghiệp chỉ dừng lại ở việc ký hợp đồng thuê đất trả tiền một lần mà chưa xây dựng được cơ chế chia sẻ lợi ích, truyền thông pháp luật và giáo dục nâng cao ý thức của người dân địa phương – những người trực tiếp sinh sống xung quanh vùng dự án.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết khủng hoảng này một cách thấu đáo, vừa đảm bảo tính răn đe của pháp luật, vừa thu hồi tài sản và duy trì mối quan hệ ổn định để dự án tiếp tục vận hành, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án xử lý theo 3 bước:

Bước 1: Kích hoạt lá chắn pháp lý & Sức mạnh răn đe

 Lập biên bản hiện trường: Công ty X phối hợp ngay với Công an xã B và UBND xã B lập biên bản ghi nhận hiện trạng, kiểm đếm số lượng sâm bị nhổ trộm và niêm phong chứng cứ.

 Trưng cầu định giá tài sản: Yêu cầu cơ quan chức năng định giá chính xác giá trị 300 kg sâm để làm căn cứ pháp lý xác định khung trách nhiệm.

 Gửi đơn tố giác tội phạm: Nộp đơn đến Công an huyện để khởi tố vụ án hình sự về hành vi “Trộm cắp tài sản”. Đây là biện pháp bắt buộc để tạo sức ép pháp lý tối đa, khiến người vi phạm nhận thức rõ sự nghiêm trọng của hành vi.

Bước 2: Thương lượng hòa giải & Giáo dục chuyển hóa (Giải pháp nhân văn)

Sau khi phía công an vào cuộc và ông A nhận thức được nguy cơ phải đối mặt với hình phạt tù từ 02 đến 07 năm, Công ty X nên mở một “đường lùi” mang tính nhân văn:

 Khắc phục hậu quả: Yêu cầu ông A nộp lại toàn bộ số tiền bán sâm trộm cắp hoặc bồi thường 100% giá trị thiệt hại cho doanh nghiệp.

 Cam kết và Công khai xin lỗi: Ông A phải cam kết không tái phạm, công khai xin lỗi trước chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư.

 Đơn xin giảm nhẹ/Rút đơn: Nếu ông A thành khẩn khai báo, bồi thường đầy đủ và có sự cam kết rõ ràng, Công ty X có thể gửi văn bản đề nghị cơ quan tố tụng xem xét các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự (hoặc xem xét xử lý hành chính tùy thuộc vào giai đoạn tố tụng) để giữ lại tình nghĩa xóm giềng.

Bước 3: Tái cấu trúc mô hình quản trị vùng nguyên liệu bền vững

Để tránh lặp lại sự cố tương tự, Công ty X cần chuyển đổi phương thức quản trị:

 Chuyển đổi mô hình hợp tác: Chuyển từ mô hình “Thuê đất thuần túy” sang mô hình “Liên kết sản xuất – Mua lại sản phẩm”. Hãy tuyển dụng chính các hộ dân cho thuê đất (như ông A) làm công nhân trực tiếp chăm sóc, hưởng lương và thưởng theo tỷ lệ năng suất khi thu hoạch đúng hạn.

 Xây dựng lực lượng tự quản địa phương: Tỉnh/Xã lập các tổ tự quản bảo vệ nông sản xanh – sạch – đẹp tại địa phương, gắn trách nhiệm bảo vệ tài sản dự án với lợi ích chung của cộng đồng.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.