TÌNH HUỐNG 490: DỰ ÁN MỞ TRƯỜNG THPT CHUYÊN TƯ THỤC ĐÃ CÓ QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐẤT CỦA UBND TỈNH, NHƯNG THỰC ĐỊA ĐẤT PHÁT HIỆN CÓ CHỨA MỘT KHU MỘ CỔ TẬP TRUNG CỦA NGHĨA ĐỊA ĐỊA PHƯƠNG TỪ THỜI CHIẾN TRANH CHƯA QUY TẬP?

TÌNH HUỐNG 490: DỰ ÁN MỞ TRƯỜNG THPT CHUYÊN TƯ THỤC ĐÃ CÓ QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐẤT CỦA UBND TỈNH, NHƯNG THỰC ĐỊA ĐẤT PHÁT HIỆN CÓ CHỨA MỘT KHU MỘ CỔ TẬP TRUNG CỦA NGHĨA ĐỊA ĐỊA PHƯƠNG TỪ THỜI CHIẾN TRANH CHƯA QUY TẬP?

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Doanh nghiệp X được UBND tỉnh Q ban hành quyết định giao đất để thực hiện dự án đầu tư xây dựng trường THPT chuyên tư thục.

Sau khi nhận bàn giao đất, trong quá trình khảo sát thực địa để chuẩn bị san nền và thi công, Doanh nghiệp X phát hiện trong phạm vi dự án có một khu mộ cổ tập trung, được người dân địa phương cho rằng có từ thời chiến tranh và có khả năng là nghĩa địa cũ chưa được quy tập.

Doanh nghiệp X muốn tiếp tục triển khai dự án theo đúng tiến độ nhưng không biết có được san lấp, di dời khu mộ hay không.

Vấn đề đặt ra là:

1. Quyết định giao đất của UBND tỉnh đã có thì Doanh nghiệp X có được tiếp tục thi công không?
2. Khu mộ có phải là di tích lịch sử, địa điểm khảo cổ hay đối tượng phải bảo vệ theo pháp luật về di sản văn hóa không?
3. Doanh nghiệp phải làm gì khi phát hiện khu mộ trong quá trình triển khai dự án?
4. Việc phát hiện khu mộ có làm mất hiệu lực quyết định giao đất hay không?
5. Nếu phải bảo vệ khu mộ thì dự án trường học có phải điều chỉnh hay không?
6. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. Có quyết định giao đất không có nghĩa doanh nghiệp được tự ý xử lý khu mộ

Khoản 1 Điều 10 Luật Đất đai 2024 quy định việc xác định loại đất dựa trên nhiều căn cứ, trong đó có:

“Quyết định giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất…”

Doanh nghiệp X đã được UBND tỉnh giao đất nên có căn cứ pháp lý để sử dụng đất theo quyết định. Tuy nhiên, quyền sử dụng đất phải được thực hiện đúng mục đích, đúng quy định pháp luật.

Đặc biệt, điểm h khoản 3 Điều 9 Luật Đất đai 2024 xác định “đất nghĩa trang, nhà tang lễ, cơ sở hỏa táng; đất cơ sở lưu giữ tro cốt” là một loại đất thuộc nhóm đất phi nông nghiệp. Vì vậy, sự tồn tại thực tế của khu mộ phải được kiểm tra, xác định và xử lý phù hợp trước khi có tác động làm thay đổi hiện trạng khu vực.

Vì vậy, khi phát hiện một khu mộ tập trung trong phạm vi dự án, Doanh nghiệp X không được tự ý san lấp, đào bới hoặc di chuyển hài cốt khi chưa có kết luận, hướng dẫn của cơ quan chuyên môn có thẩm quyền; trước hết phải bảo vệ hiện trạng và thực hiện thủ tục xác minh cần thiết.

2.2. Phải xác định khu mộ có giá trị lịch sử, văn hóa hoặc khảo cổ hay không

Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 và là căn cứ pháp lý hiện hành về bảo vệ di sản văn hóa.

Điều 9 Luật Di sản văn hóa 2024 quy định các hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có hành vi xâm hại, hủy hoại hoặc gây nguy cơ hủy hoại di sản văn hóa và cảnh quan văn hóa của di tích; đào bới trái phép địa điểm khảo cổ; xây dựng trái phép trong khu vực bảo vệ di tích, khu vực thăm dò, khai quật khảo cổ và địa điểm thuộc quy hoạch khảo cổ.

“Đào bới trái phép địa điểm khảo cổ…”

và hành vi:

Đồng thời, Luật Di sản văn hóa 2024 nghiêm cấm hành vi lấn chiếm, hủy hoại đất có di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh. Do đó, nếu khu mộ được xác định là di tích hoặc thuộc khu vực được pháp luật về di sản bảo vệ, việc san lấp, xây dựng làm ảnh hưởng đến khu vực này là không được phép.

Do đó, chưa thể chỉ dựa vào việc khu mộ có từ thời chiến tranh để kết luận đây chắc chắn là di tích hoặc địa điểm khảo cổ. Việc xác định phải do cơ quan chuyên môn về văn hóa và cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, thẩm định theo quy định. Tuy nhiên, trong thời gian chưa có kết luận, cũng không thể coi đây đơn thuần là đất trống để tự ý san lấp.

Cần có sự kiểm tra, xác minh của cơ quan chuyên môn về:

• nguồn gốc khu mộ;
• niên đại;
• giá trị lịch sử, văn hóa;
• khả năng liên quan đến sự kiện lịch sử;
• khả năng có dấu tích khảo cổ;
• tình trạng hài cốt;
• khả năng liên quan đến người chết trong chiến tranh chưa được quy tập.

2.3. Khi phát hiện dấu tích có khả năng liên quan đến di sản phải tạm dừng thi công, bảo vệ hiện trạng và báo cáo kịp thời

Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng đối với Doanh nghiệp X.

Theo khoản 3 Điều 38 Luật Di sản văn hóa 2024, trong quá trình thực hiện dự án, xây dựng công trình mà phát hiện dấu hiệu có di tích, di vật hoặc phát hiện được di tích, di vật, chủ đầu tư phải tạm ngừng thi công và thông báo kịp thời cho cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa trên địa bàn.

Tinh thần của pháp luật về di sản văn hóa là:

Doanh nghiệp X phải thực hiện theo trình tự: phát hiện → ngừng thi công, bảo vệ nguyên trạng → thông báo cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa và UBND cấp xã → kiểm tra, xác minh, thẩm định → quyết định phương án xử lý → chỉ tiếp tục thi công khi khu vực bị ảnh hưởng đã được xử lý theo quy định. Về yêu cầu quản trị của tình huống, việc báo cáo cần được thực hiện ngay, chậm nhất trong 24 giờ kể từ khi phát hiện. Lưu ý: thời hạn 24 giờ là yêu cầu xử lý được đặt ra trong tình huống này, không phải thời hạn được ghi trực tiếp tại khoản 3 Điều 38 Luật Di sản văn hóa 2024.

Ngay khi phát hiện, Doanh nghiệp X phải lập biên bản hiện trạng, chụp ảnh, xác định vị trí, khoanh vùng bảo vệ tạm thời; ngừng mọi hoạt động san lấp, đào bới tại khu vực có mộ; đồng thời trong thời hạn không quá 24 giờ báo cáo cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa trên địa bàn và UBND cấp xã để phối hợp bảo vệ hiện trạng, kiểm tra, xác minh.

2.4. Nếu khu mộ được xác định là di tích hoặc địa điểm khảo cổ thì phải bảo vệ theo pháp luật về di sản văn hóa

Nếu cơ quan chuyên môn xác định khu vực này có giá trị lịch sử, văn hóa hoặc khảo cổ thì việc xây dựng trường học phải được xem xét lại. Doanh nghiệp X không được tự ý di dời, san lấp hoặc tiếp tục tác động vào khu vực cho đến khi có phương án được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.

Điều 9 Luật Di sản văn hóa 2024 nghiêm cấm các hành vi xâm hại, hủy hoại hoặc gây nguy cơ hủy hoại di sản văn hóa; Điều 38 quy định trách nhiệm tạm ngừng thi công và thông báo kịp thời khi phát hiện dấu hiệu có di tích, di vật. Vì vậy, khu vực nghi có di sản phải được bảo vệ trong quá trình xác minh.

Đặc biệt, việc xây dựng trong khu vực có di tích hoặc khu vực khảo cổ phải bảo đảm không làm ảnh hưởng đến giá trị cần được bảo vệ.

Do đó, Doanh nghiệp X có thể phải:

• điều chỉnh thiết kế;
• thay đổi vị trí công trình;
• bảo vệ nguyên trạng khu vực;
• thực hiện phương án khảo sát, thăm dò hoặc khai quật theo quy định;
• hoặc thực hiện phương án xử lý khác do cơ quan có thẩm quyền quyết định.

2.5. Quyết định giao đất không đương nhiên mất hiệu lực khi phát hiện khu mộ

Cần phân biệt rõ hai vấn đề:

Một là, quyền sử dụng đất của Doanh nghiệp X theo quyết định giao đất của UBND tỉnh.

Hai là, nghĩa vụ bảo vệ khu vực có khả năng là di tích, địa điểm khảo cổ hoặc nơi có hài cốt.

Việc phát hiện khu mộ không đồng nghĩa quyết định giao đất tự động vô hiệu hoặc bị hủy bỏ.

Tuy nhiên, phương án sử dụng đất, thiết kế mặt bằng và triển khai dự án có thể phải điều chỉnh nếu kết quả xác minh cho thấy khu mộ thuộc khu vực phải bảo vệ hoặc việc xây dựng ảnh hưởng đến giá trị di tích, địa điểm khảo cổ. Việc điều chỉnh không đồng nghĩa với việc quyết định giao đất tự động mất hiệu lực.

Nói cách khác:

Quyết định giao đất vẫn phải được tôn trọng, nhưng quyền sử dụng đất phải được thực hiện phù hợp với các quy định bắt buộc về bảo vệ di sản và các quy định pháp luật có liên quan.

2.6. Luật Đất đai 2024 có quy định riêng đối với đất có di tích lịch sử – văn hóa

Điều 211 Luật Đất đai 2024 quy định chế độ quản lý, sử dụng đối với đất có di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh, di sản thiên nhiên đã được xếp hạng hoặc được UBND cấp tỉnh đưa vào danh mục kiểm kê di tích. Việc sử dụng đất phải tuân thủ Luật Đất đai, Luật Di sản văn hóa và các quy định có liên quan.

Đặc biệt, khoản 3 Điều 211 Luật Đất đai 2024 quy định người sử dụng đất trong khu vực bảo vệ di tích vẫn được thực hiện các quyền theo Luật Đất đai nhưng không được làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc cấu thành di tích, cảnh quan và môi trường – sinh thái của di tích.

Như vậy, nếu khu mộ được cơ quan có thẩm quyền xác định là di tích hoặc thuộc diện được pháp luật về di sản bảo vệ, UBND tỉnh phải xem xét việc điều chỉnh phương án quy hoạch, mặt bằng và ranh giới sử dụng đất/giao đất theo Điều 211 Luật Đất đai 2024 và các quy định pháp luật có liên quan, bảo đảm phần đất thuộc khu vực bảo vệ được quản lý đúng chế độ.

2.7. Nếu khu mộ không phải di tích thì vẫn phải xử lý hài cốt theo quy định và phong tục phù hợp

Một điểm cần tránh hiểu sai là:

“Không phải di tích thì doanh nghiệp được tự ý đào mộ.”

Cách hiểu này không phù hợp.

Nếu khu vực thực tế có mồ mả, hài cốt thì Doanh nghiệp X vẫn phải phối hợp với chính quyền địa phương và cơ quan có thẩm quyền để xác định nguồn gốc mộ, thân nhân (nếu có), số lượng mộ, phương án bảo vệ hoặc di dời, địa điểm an táng mới, trách nhiệm và kinh phí thực hiện. Không được tự ý đào bới hoặc cất bốc.

• nguồn gốc mộ;
• thân nhân nếu có;
• số lượng mộ;
• phương án bảo vệ hoặc di dời;
• địa điểm an táng mới;
• trách nhiệm và kinh phí thực hiện.

Nếu có căn cứ cho rằng đây là nơi có hài cốt liệt sĩ chưa được quy tập, Doanh nghiệp X phải thông báo cho cơ quan chức năng để tổ chức xác minh, tìm kiếm và quy tập theo quy định. Điều 138 Nghị định 131/2021/NĐ-CP quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân phát hiện nơi có hài cốt liệt sĩ hoặc khả năng có hài cốt liệt sĩ có trách nhiệm thông báo với cơ quan chức năng để tổ chức tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính. Việc phối hợp thực hiện trên thực tế cần có cơ quan quân sự địa phương, trong đó có Bộ Chỉ huy Quân sự cấp tỉnh theo cơ chế tổ chức tìm kiếm, quy tập.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Đối với một dự án xây dựng trường THPT chuyên, việc phát hiện khu mộ không chỉ là vấn đề về đất đai và xây dựng.

Nếu khu mộ có liên quan đến lịch sử địa phương hoặc chiến tranh, việc bảo vệ và xử lý đúng cách còn mang ý nghĩa giáo dục truyền thống.

Doanh nghiệp X nên tránh tâm lý:

“Đây là đất dự án, phải giải phóng mặt bằng càng nhanh càng tốt.”

Thay vào đó cần tiếp cận theo hướng:

Bảo đảm tiến độ dự án nhưng không đánh đổi bằng việc xâm phạm những giá trị lịch sử, văn hóa và nhân văn.

Nếu phù hợp với kết quả xác minh và được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận, khu vực này có thể được nghiên cứu để trở thành một phần của không gian giáo dục truyền thống của nhà trường.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Bước 1: Tạm dừng thi công tại khu vực có mộ

Không tự ý đào bới, san lấp, di chuyển hài cốt hoặc xây dựng tại khu vực phát hiện.

Bước 2: Lập hồ sơ hiện trạng

Ghi nhận đầy đủ:

• vị trí;
• diện tích;
• số lượng mộ;
• hình ảnh;
• dấu tích;
• thông tin từ người dân;
• tài liệu lịch sử địa phương nếu có.

Bước 3: Báo cáo cơ quan có thẩm quyền

Đề nghị cơ quan chuyên môn về văn hóa phối hợp với chính quyền địa phương kiểm tra, xác minh. Trường hợp có dấu hiệu liên quan đến khảo cổ, di tích hoặc di vật thì thực hiện theo Luật Di sản văn hóa 2024; trường hợp có dấu hiệu là hài cốt liệt sĩ thì đồng thời thông báo cơ quan chức năng để thực hiện việc tìm kiếm, quy tập theo Nghị định 131/2021/NĐ-CP.

Nếu có dấu hiệu liên quan đến khảo cổ hoặc di tích thì thực hiện theo Luật Di sản văn hóa 2024.

Bước 4: Xử lý theo kết quả xác minh

Nếu là di tích hoặc địa điểm khảo cổ cần bảo vệ thì điều chỉnh phương án dự án phù hợp; trường hợp cần thiết, UBND tỉnh xem xét điều chỉnh quy hoạch, mặt bằng hoặc ranh giới giao đất theo Điều 211 Luật Đất đai 2024 và pháp luật có liên quan.

Nếu không phải di tích nhưng có hài cốt thì phối hợp với chính quyền và cơ quan chức năng thực hiện phương án xử lý, quy tập hoặc di dời theo đúng quy định; nếu có căn cứ là hài cốt liệt sĩ thì thực hiện theo cơ chế tìm kiếm, quy tập quy định tại Nghị định 131/2021/NĐ-CP.

Bước 5: Chỉ tiếp tục thi công sau khi đã giải quyết khu vực có mộ

Doanh nghiệp X cần bảo đảm đầy đủ hồ sơ, thủ tục liên quan trước khi tiếp tục thi công tại khu vực bị ảnh hưởng.

Có. Nếu thuộc khu vực được bảo vệ theo pháp luật về di sản, dự án bắt buộc phải điều chỉnh phương án quy hoạch, mặt bằng hoặc ranh giới sử dụng đất/giao đất phù hợp với Điều 211 Luật Đất đai 2024 và pháp luật về di sản văn hóa.

5. Nếu khu mộ thuộc diện bảo vệ thì dự án trường học có phải điều chỉnh không?

Không. Việc phát hiện khu mộ không tự động làm mất hiệu lực quyết định giao đất. Tuy nhiên, dự án và phương án mặt bằng phải được điều chỉnh nếu khu vực phát hiện được xác định thuộc diện cần bảo vệ hoặc việc xây dựng ảnh hưởng đến giá trị được pháp luật bảo vệ.

4. Phát hiện khu mộ có làm mất hiệu lực quyết định giao đất không?

Doanh nghiệp phải dừng thi công tại khu vực phát hiện, giữ nguyên hiện trạng, lập hồ sơ hiện trạng và báo ngay cho cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa trên địa bàn, UBND cấp xã; theo yêu cầu xử lý của tình huống, việc báo cáo được thực hiện chậm nhất trong 24 giờ.

3. Doanh nghiệp phải làm gì ngay sau khi phát hiện khu mộ?

Việc xác định phải do cơ quan chuyên môn và cơ quan nhà nước có thẩm quyền về văn hóa kiểm tra, thẩm định, xác minh theo quy định; doanh nghiệp không được tự mình kết luận khu mộ là di tích hoặc không phải di tích.

2. Việc khu mộ có phải là di tích, địa điểm khảo cổ hay đối tượng phải bảo vệ hay không do ai xác định?

Không. Doanh nghiệp không được tự ý thi công, san lấp, đào bới hoặc di dời khu mộ khi chưa có kết luận và phương án xử lý của cơ quan có thẩm quyền; phải dừng tác động tại khu vực phát hiện và bảo vệ hiện trạng.

1. Doanh nghiệp có được tự ý san lấp, thi công khi chưa có kết luận của cơ quan chuyên môn không?
2. ĐÁP ÁN NGẮN GỌN 05 CÂU HỎI PHÁP LÝ

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.