“Đất đai không chỉ là tài sản có giá trị kinh tế mà còn là nơi gắn bó với cuộc sống, sinh kế của nhiều gia đình qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trước những biến đổi của tự nhiên như sạt lở bờ sông, xói lở bờ biển, nhiều hộ dân rơi vào hoàn cảnh mất dần diện tích đất đang sử dụng và đặt ra câu hỏi: Khi đất bị thiên tai làm biến mất, quyền lợi của người dân sẽ được bảo vệ như thế nào? Nhà nước có trách nhiệm bồi thường hoặc bố trí đất mới hay không?”
1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ
Hộ ông Nguyễn Văn A, trú tại xã B, tỉnh C, có một thửa đất ở ven sông đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất từ nhiều năm trước. Sau nhiều đợt mưa lớn và triều cường, bờ sông liên tục bị xói lở, khiến một phần diện tích đất bị cuốn trôi. Đến mùa mưa năm 2026, toàn bộ căn nhà và gần như toàn bộ thửa đất của gia đình bị sạt lở xuống sông, không còn khả năng sử dụng.
Gia đình ông A buộc phải di dời đến nơi ở tạm, đời sống gặp nhiều khó khăn. Khi làm việc với chính quyền địa phương, ông được hướng dẫn chờ rà soát chính sách hỗ trợ, nhưng chưa rõ có được bồi thường giá trị quyền sử dụng đất hay được Nhà nước giao một thửa đất mới để ổn định cuộc sống hay không.
Ông A băn khoăn:
Đất bị sạt lở hoàn toàn do thiên tai, người dân có được Nhà nước bồi thường hoặc cấp đất mới để ở hay không?
2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”
Nhiều người dân cho rằng cứ mất đất do thiên tai thì Nhà nước phải bồi thường hoặc cấp ngay một thửa đất khác. Tuy nhiên, pháp luật đất đai hiện hành phân biệt rất rõ giữa bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất và hỗ trợ người dân bị thiệt hại do thiên tai.
1. Đất bị sạt lở tự nhiên không phải là trường hợp Nhà nước thu hồi đất để bồi thường.
Theo Điều 95 Luật Đất đai năm 2024, Nhà nước chỉ thực hiện bồi thường về đất khi thu hồi đất thuộc các trường hợp luật định và người sử dụng đất đáp ứng đủ điều kiện được bồi thường.
Trong khi đó, đất bị sạt lở do thiên tai là sự kiện khách quan của tự nhiên, không phải là quyết định thu hồi đất của Nhà nước. Vì vậy, đây không phải là căn cứ để áp dụng chế định bồi thường về đất theo Luật Đất đai.
2. Người dân có thể được xem xét hỗ trợ, bố trí tái định cư hoặc giao đất ở theo chính sách an sinh của Nhà nước.
Đối với các hộ gia đình phải di dời khẩn cấp khỏi khu vực có nguy cơ sạt lở, lũ quét hoặc thiên tai nguy hiểm, việc hỗ trợ sẽ được thực hiện theo các quy định của pháp luật về phòng, chống thiên tai, phòng thủ dân sự, ngân sách nhà nước, các chương trình bố trí dân cư và quyết định của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
Tùy từng địa phương và từng chương trình cụ thể, người dân có thể được:
- hỗ trợ kinh phí khắc phục hậu quả thiên tai;
- bố trí chỗ ở tạm thời;
- bố trí vào khu tái định cư hoặc khu dân cư tập trung;
- xem xét giao đất ở nếu đủ điều kiện theo chính sách của địa phương.
Như vậy, đây là chính sách hỗ trợ an sinh xã hội, không phải là bồi thường quyền sử dụng đất theo Luật Đất đai.
3. Người dân cần phối hợp với chính quyền để xác định mức độ thiệt hại và chính sách áp dụng.
Sau khi xảy ra sạt lở, cơ quan chuyên môn sẽ tiến hành:
- kiểm tra hiện trạng;
- xác định nguyên nhân thiệt hại;
- đánh giá mức độ nguy hiểm của khu vực;
- lập danh sách hộ dân phải di dời.
Trên cơ sở đó, Ủy ban nhân dân có thẩm quyền sẽ xem xét áp dụng chính sách hỗ trợ phù hợp theo quy định của pháp luật và điều kiện thực tế của địa phương.
Kết luận pháp lý: Đối với trường hợp của hộ ông Nguyễn Văn A, việc đất bị sạt lở hoàn toàn do thiên tai không làm phát sinh quyền được bồi thường về đất theo Luật Đất đai. Tuy nhiên, nếu thuộc diện phải di dời do thiên tai và đáp ứng điều kiện theo chính sách của địa phương, gia đình ông có thể được xem xét hỗ trợ, bố trí tái định cư hoặc giao đất ở theo các chương trình an sinh xã hội của Nhà nước.
3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”
1. Về khía cạnh tâm lý giáo dục
Đối với nhiều gia đình, mất đất do sạt lở không chỉ là mất một tài sản có giá trị lớn mà còn là mất nơi gắn bó qua nhiều thế hệ. Cảm giác hoang mang, bất lực và lo lắng về tương lai là điều rất dễ xảy ra.
Trong hoàn cảnh đó, điều người dân cần nhất không chỉ là hỗ trợ vật chất mà còn là sự minh bạch về thông tin và sự đồng hành của chính quyền. Khi hiểu rõ quyền lợi của mình, biết cơ quan nào có thẩm quyền giải quyết và có chính sách hỗ trợ phù hợp, người dân sẽ giảm bớt tâm lý khủng hoảng và chủ động hơn trong việc ổn định cuộc sống.
2. Về khía cạnh Quản trị rủi ro tài sản
Ở góc độ quản trị, chính quyền địa phương cần tăng cường:
- rà soát các khu vực có nguy cơ sạt lở;
- cảnh báo và tổ chức di dời kịp thời;
- xây dựng khu tái định cư an toàn;
- bảo đảm người dân tiếp cận nhanh chóng các chính sách hỗ trợ.
Đối với người dân sinh sống tại khu vực ven sông, ven biển hoặc vùng có nguy cơ thiên tai, việc thường xuyên theo dõi cảnh báo, chấp hành phương án di dời và chủ động chuẩn bị phương án bảo vệ tài sản cũng là một phần quan trọng của quản trị rủi ro trong cuộc sống.
4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG
Qua thực tiễn tư vấn, tôi nhận thấy nhiều người dân nhầm lẫn giữa bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất và chính sách hỗ trợ đối với thiệt hại do thiên tai. Hai cơ chế này có căn cứ pháp lý, điều kiện áp dụng và mục đích hoàn toàn khác nhau.
Đối với trường hợp đất bị sạt lở tự nhiên, điều quan trọng nhất là người dân cần nhanh chóng thông báo cho chính quyền địa phương, phối hợp kiểm kê thiệt hại và hoàn thiện hồ sơ để được xem xét hưởng các chính sách hỗ trợ theo quy định. Đồng thời, cần theo dõi các quyết định của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh về bố trí dân cư, tái định cư hoặc giao đất ở đối với các hộ phải di dời khỏi vùng có nguy cơ thiên tai.
Về phía chính quyền, việc bảo đảm an sinh xã hội không chỉ dừng lại ở hỗ trợ khẩn cấp mà còn cần có giải pháp lâu dài về quy hoạch khu dân cư an toàn, đầu tư công trình phòng chống sạt lở và tạo điều kiện để người dân sớm ổn định nơi ở, khôi phục sinh kế.
Thiên tai có thể cuốn trôi một mảnh đất, nhưng không làm mất đi quyền được Nhà nước bảo đảm an sinh theo quy định của pháp luật. Hiểu đúng chính sách, thực hiện đúng thủ tục và chủ động phối hợp với cơ quan có thẩm quyền sẽ giúp người dân sớm vượt qua khó khăn và ổn định cuộc sống một cách bền vững.