Việc phát hiện thông tin lý lịch tư pháp của người học vào thời điểm sắp tốt nghiệp đặt ra nhiều tranh luận giữa yêu cầu bảo đảm chuẩn mực của ngành nghề đặc thù và quyền học tập của công dân. Nhà trường có được quyền buộc thôi học trong trường hợp này hay không?

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Một sinh viên ngành Y đã hoàn thành gần như toàn bộ chương trình đào tạo và chỉ còn chờ xét tốt nghiệp thì nhà trường phát hiện trước thời điểm nhập học, sinh viên này từng bị kết án về tội trộm cắp tài sản. Trong hồ sơ tuyển sinh, người này không kê khai thông tin về tiền án theo yêu cầu của nhà trường.

Cho rằng hành vi che giấu thông tin lý lịch tư pháp đã ảnh hưởng đến điều kiện tuyển sinh và tiêu chuẩn đạo đức đối với ngành đào tạo đặc thù, nhà trường quyết định buộc thôi học trước thời điểm xét tốt nghiệp. Sinh viên phản đối quyết định vì cho rằng mình đã chấp hành xong bản án từ nhiều năm trước, có kết quả học tập tốt và việc bị buộc thôi học vào giai đoạn cuối khóa là quá nghiêm khắc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tương lai nghề nghiệp.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

1. Quy định về quyền tự chủ và trách nhiệm bảo đảm chất lượng giáo dục đại học

Theo khoản 1 Điều 9 Luật Giáo dục đại học năm 2025, cơ sở giáo dục đại học được thực hiện quyền tự chủ trong tổ chức và hoạt động theo quy định của pháp luật, đồng thời phải bảo đảm chất lượng đào tạo, công khai, minh bạch và chịu trách nhiệm giải trình đối với các quyết định thuộc phạm vi quản lý của mình.

Quy định này là cơ sở để các cơ sở giáo dục đại học xây dựng quy chế tuyển sinh, quản lý người học và xử lý các trường hợp phát hiện hồ sơ không trung thực hoặc không đáp ứng điều kiện theo quy định.

2. Nguyên tắc bảo đảm tính minh bạch, trung thực trong tuyển sinh và quản lý người học

Khoản 1 Điều 9 Luật Giáo dục đại học năm 2025:

“ 1. Chuẩn cơ sở giáo dục đại học quy định các yêu cầu về điều kiện bảo đảm chất lượng, chỉ số hoạt động của cơ sở giáo dục đại học; được rà soát, cập nhật định kỳ, bảo đảm tiệm cận và từng bước hội nhập chuẩn khu vực, quốc tế.”

Áp dụng vào tình huống

• Trong vụ việc này, cần làm rõ hai vấn đề pháp lý độc lập. Thứ nhất, việc sinh viên có tiền án trước khi nhập học không mặc nhiên là căn cứ để buộc thôi học nếu pháp luật hoặc quy chế tuyển sinh không quy định đó là điều kiện loại trừ. Thứ hai, nếu sinh viên cố ý che giấu thông tin mà quy chế tuyển sinh yêu cầu phải kê khai thì hành vi này có thể bị xem xét là cung cấp hồ sơ không trung thực và phải chịu trách nhiệm theo quy định của nhà trường.

Kết luận pháp lý: Theo khoản 1 Điều 9 Luật Giáo dục đại học năm 2025, cơ sở giáo dục đại học có quyền tự chủ trong quản lý người học nhưng phải thực hiện đúng quy định pháp luật, công khai, minh bạch và chịu trách nhiệm đối với quyết định của mình. Vì vậy, việc buộc thôi học chỉ có cơ sở khi được thực hiện đúng quy chế, đúng trình tự và có căn cứ pháp lý rõ ràng; không thể chỉ dựa vào việc người học từng có tiền án mà bỏ qua các điều kiện, quyền và thủ tục theo quy định.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Đối với người học, việc bị buộc thôi học ngay trước thời điểm tốt nghiệp dễ tạo nên cú sốc tâm lý rất lớn, dẫn đến cảm giác hụt hẫng, mất phương hướng và đánh mất niềm tin vào tương lai nghề nghiệp. Tuy nhiên, giáo dục đại học, đặc biệt trong lĩnh vực đào tạo nhân lực y tế, cũng đòi hỏi sự trung thực, trách nhiệm và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.

Bởi vậy, ranh giới giữa việc áp dụng nghiêm các quy định pháp lý và bảo đảm tính nhân văn trong giáo dục cần được cân nhắc cẩn trọng. Việc xử lý không chỉ hướng tới chế tài mà còn phải xem xét khả năng cải tạo, quá trình phấn đấu và sự tiến bộ của người học sau khi đã chấp hành xong trách nhiệm trước pháp luật.

Về khía cạnh quản trị rủi ro

Từ góc độ quản trị, vụ việc cho thấy sự cần thiết của việc rà soát hồ sơ ngay từ giai đoạn tuyển sinh thay vì để phát hiện khi sinh viên sắp tốt nghiệp. Nhà trường cần xây dựng quy trình kiểm tra, đối chiếu hồ sơ và lý lịch tư pháp ngay từ đầu, quy định rõ trách nhiệm kê khai của người học, cơ chế xác minh và xử lý khi phát hiện thông tin không trung thực. Việc chuẩn hóa quy trình sẽ giúp hạn chế tranh chấp, bảo đảm quyền lợi của người học, đồng thời giảm thiểu rủi ro pháp lý và uy tín đối với cơ sở giáo dục.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật nhưng vẫn giữ được giá trị nhân văn trong giáo dục đại học, ThS. Nguyễn Hữu Long đề xuất 03 giải pháp:

1. Bước 1 – Minh bạch điều kiện tuyển sinh và trách nhiệm kê khai

Nhà trường cần quy định rõ các trường hợp phải kê khai lý lịch tư pháp, hậu quả pháp lý của việc cung cấp thông tin không trung thực và phổ biến đầy đủ cho người dự tuyển trước khi nhập học.

2. Bước 2 – Chuẩn hóa quy trình rà soát hồ sơ

Việc xác minh hồ sơ và lý lịch tư pháp cần được thực hiện ngay trong giai đoạn tuyển sinh hoặc đầu khóa học nhằm phát hiện sớm các sai sót, tránh để phát sinh tranh chấp khi người học đã hoàn thành gần hết chương trình đào tạo.

3. Bước 3 – Bảo đảm hài hòa giữa kỷ luật và tính nhân văn

Khi xử lý các trường hợp vi phạm, nhà trường cần đánh giá toàn diện tính chất hành vi, quá trình cải tạo, kết quả học tập và quyền giải trình của người học trước khi đưa ra quyết định cuối cùng, bảo đảm vừa đúng pháp luật vừa phù hợp với mục tiêu giáo dục.

Thông điệp: “Giáo dục cần đề cao sự trung thực, nhưng sự nghiêm minh của pháp luật chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thực hiện trên nền tảng công bằng, khách quan và nhân văn.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.