Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình
##1.Tóm tắt tình huống thực tế
Gia đình ông Nguyễn Văn A sở hữu hợp pháp một mảnh đất thổ cư tại xã B, tỉnh C. Năm 2016, thấy gia đình ông Nguyễn Văn B gặp hoàn cảnh đặc biệt khó khăn do thiên tai, ông A đã cho ông B mượn khoảng 100m² đất để dựng nhà ở tạm. Hai bên chỉ thỏa thuận bằng lời nói trước sự chứng kiến của người dân địa phương, không lập văn bản. Theo thỏa thuận, ông B chỉ được ở tạm và phải trả lại đất khi ông A có nhu cầu sử dụng. Sau 10 năm sinh sống, đến năm 2026, ông A cần lấy lại đất để xây nhà cho con trai nên đã thông báo trước 3 tháng. Tuy nhiên, ông B không chấp hành, liên tục trì hoãn và từ chối di dời. Ông B cho rằng gia đình vẫn còn khó khăn và đã sinh sống ổn định trên đất suốt 10 năm nên có quyền tiếp tục ở. Trong khi đó, ông A khẳng định việc cho mượn chỉ mang tính nhân đạo, không làm phát sinh quyền sử dụng đất của ông B. Mâu thuẫn giữa hai gia đình ngày càng căng thẳng, phát sinh tranh chấp về quyền sử dụng và nghĩa vụ trả lại đất đã mượn.
##2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”
Dưới góc độ pháp lý, mối quan hệ giữa ông A và ông B bản chất là một giao dịch dân sự về Hợp đồng mượn tài sản (quy quyền sử dụng đất), được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015 và Luật Đất đai 2024.
Về hình thức và hiệu lực của hợp đồng
Mặc dù việc cho mượn đất chỉ bằng lời nói, nhưng căn cứ theo Điều 119 BLDS 2015, giao dịch dân sự có thể được thể hiện bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể. Đồng thời, chương về Hợp đồng mượn tài sản không có quy định bắt buộc phải lập thành văn bản công chứng. Do đó, hợp đồng mượn tài sản giữa hai bên hoàn toàn có hiệu lực pháp lý và ràng buộc nghĩa vụ.
Phân định quyền và nghĩa vụ của các bên
Đối với ông Nguyễn Văn B (Bên mượn): Pháp luật quy định nghĩa vụ tối cao của người mượn tài sản là phải hoàn trả lại tài sản khi hết thời hạn hoặc khi mục đích mượn đã đạt được. Cụ thể, Điều 496 BLDS 2015 quy định:
“Điều 496. Nghĩa vụ của bên mượn tài sản
Giữ gìn, bảo quản tài sản mượn, không được tự ý thay đổi tình trạng của tài sản; nếu tài sản bị hư hỏng thông thường thì phải sửa chữa. …
Trả lại tài sản mượn đúng thời hạn; nếu không có thỏa thuận về thời hạn trả lại tài sản thì bên mượn phải trả lại tài sản ngay sau khi mục đích mượn đã đạt được.”
Hành vi của ông B không chịu trả đất khi chủ sở hữu yêu cầu là hoàn toàn SAI PHÁP LUẬT. Việc lấy lý do “không có chỗ ở khác” hoặc “đã ở ổn định 10 năm” hoàn toàn không phải căn cứ pháp lý để xác lập quyền sở hữu hay quyền chiếm hữu lâu dài đối với mảnh đất của người khác. Theo Luật Đất đai 2024, việc ở nhờ, mượn đất không bao giờ làm phát sinh quyền sử dụng đất của người mượn.
Đối với ông Nguyễn Văn A (Bên cho mượn): Với tư cách là chủ sở hữu hợp pháp của quyền sử dụng đất, ông A có đầy đủ quyền năng chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản của mình. Căn cứ theo Điều 499 BLDS 2015:
“Điều 499. Quyền của bên cho mượn tài sản
Đòi lại tài sản ngay sau khi bên mượn đạt được mục đích nếu không có thoả thuận về thời hạn mượn; nếu bên cho mượn có nhu cầu đột xuất và cấp bách cần sử dụng tài sản cho mượn thì được đòi lại tài sản đó mặc dù bên mượn chưa đạt được mục đích, nhưng phải báo trước một thời gian hợp lý.”
Việc ông A lấy lại đất để xây nhà cho con trai lập gia đình được coi là nhu cầu chính đáng, thiết thực. Ông A cũng đã thực hiện đúng nghĩa vụ báo trước một khoảng thời gian hợp lý (3 tháng). Do đó, hành động đòi lại đất của ông A là hoàn toàn đúng quy định pháp luật và được pháp luật bảo vệ tuyệt đối.
##3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”
Nếu pháp luật phân định đúng sai một cách sòng phẳng, rạch ròi, thì góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị lại giúp chúng ta thấu hiểu căn nguyên để tìm kiếm một giải pháp thấu tình đạt lý.
Góc độ Tâm lý học:
Tình huống này là minh chứng điển hình cho hiện tượng “Làm phúc phải tội”. Hành vi của hai bên xuất phát từ các động cơ tinh thần rất khác nhau:
Tâm lý ông Nguyễn Văn A (Bên cho mượn): Ông A hành động dựa trên lòng trắc ẩn thuần túy. Khi bị từ chối trả đất, ông A trải qua trạng thái khủng hoảng cảm xúc: từ ngỡ ngàng, tổn thương sâu sắc vì lòng tốt bị phản bội, đến tức giận và uất ức vì cảm giác bị biến thành “kẻ ác” trong mắt công chúng khi đi đòi lại tài sản của chính mình.
Tâm lý ông Nguyễn Văn B (Bên mượn): Đằng sau thái độ chây ỳ của ông B thực chất là một nỗi sợ hãi tột cùng – sợ viễn cảnh cả gia đình rơi vào cảnh vô gia cư. Áp lực sinh tồn kéo dài suốt 10 năm đã làm xói mòn lòng tự trọng và kích hoạt “cơ chế phòng vệ ích kỷ”. Sống trên đất người khác quá lâu tạo ra một ảo tưởng tâm lý mang tên “sự quen thuộc hóa quyền sở hữu” . Họ mặc định không gian đó là của mình và coi việc chủ đất đòi lại là hành vi “tước đoạt”, dẫn đến phản ứng kháng cự bản năng.
Góc độ Giáo dục & Quản trị rủi ro: Lỗ hổng từ lòng tin và bài học về sự minh bạch
Về mặt quản trị tài sản, tình huống bộc lộ sai lầm nghiêm trọng: Quản trị dựa trên cảm tính và thiếu dự phòng rủi ro. Việc ông A cho mượn tài sản lớn mà chỉ giao kèo bằng lời nói đã vô tình tạo cơ hội cho lòng tham hoặc sự ích kỷ phát sinh.
Dưới góc nhìn giáo dục đời sống, câu chuyện này dạy chúng ta rằng: Lòng tốt nếu không đi kèm với quy trình minh bạch sẽ rất dễ “làm hại” người nhận ơn, tạo cho họ thói quen ỷ lại, cào bằng và thiếu tôn trọng pháp luật, gián tiếp đẩy mối quan hệ tốt đẹp vào bờ vực đổ vỡ.
##4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long
Đối với những tranh chấp mang đậm yếu tố “tình làng nghĩa xóm” và đối tượng vi phạm là hộ nghèo khó khăn, việc cưỡng chế pháp lý ngay từ đầu có thể dẫn đến những bi kịch xã hội. Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất lộ trình giải quyết toàn diện lấy “Hòa giải nhân văn” làm trọng tâm:
Bước 1: Giải tỏa tâm lý và đối thoại thấu cảm
Ông A cần chủ động kiềm chế sự giận dữ, tránh dùng lời lẽ mạt sát hay đe dọa kiện cáo ngay lập tức. Hãy nhờ một người có uy tín trong địa phương (như Trưởng thôn, Bí thư chi bộ) làm trung gian để tổ chức một buổi đối thoại kín, chân thành giữa hai gia đình. Người trung gian cần giúp ông B nhìn nhận lại ơn huệ 10 năm trước mà ông A đã ban tặng, đánh vào lòng tự trọng của ông B. Đồng thời, ông A chia sẻ thực lòng về nhu cầu cấp bách của con trai để ông B thấu hiểu việc đòi đất là bất khả kháng chứ không phải vì cạn tình.
Bước 2: Đưa ra giải pháp hỗ trợ nhân văn (Chìa khóa chuyển hóa xung đột)
Khi đối tượng thực sự khó khăn, giải pháp tối ưu là phải mở cho họ một “con đường sống”. Phương án hỗ trợ nhân văn bao gồm 3 điểm mấu chốt:
Gia hạn thời gian di dời hợp lý: Đồng ý gia hạn thêm một khoảng thời gian từ 6 đến 9 tháng để ông B chủ động tìm kiếm nơi ở mới. Khoảng thời gian này phải được ký kết văn bản cam kết rõ ràng là thời hạn cuối cùng.
Hỗ trợ chi phí tháo dỡ và di chuyển: Ông A có thể chủ động hỗ trợ một khoản kinh phí nhỏ (tương đương chi phí tháo dỡ hoặc vài tháng tiền thuê nhà tạm). Đây không phải nghĩa vụ bồi thường, mà là sự trợ giúp nhân đạo cuối cùng nhằm giúp gia đình ông B bước xuống một cách tôn nghiêm.
Phối hợp với chính quyền địa phương: Đề xuất với UBND xã B xem xét đưa hộ ông B vào danh sách bình xét cấp đất tái định cư cho hộ nghèo, hỗ trợ xây dựng “Nhà đại đoàn kết” từ quỹ thiện nguyện, hoặc tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi để họ ổn định chỗ ở mới.
Bước 3: Thực thi pháp lý nghiêm minh khi hòa giải bất thành
Nếu ông A đã áp dụng mọi biện pháp thấu tình đạt lý nhưng ông B vẫn ngang ngược, chây ỳ, lúc này ông A buộc phải sử dụng đến quyền lực của pháp luật để làm lá chắn cuối cùng:
Gửi đơn đề nghị hòa giải đến UBND xã B: Đây là thủ tục bắt buộc đối với tranh chấp đất đai theo Luật Đất đai 2024.
Khởi kiện ra Tòa án nhân dân huyện: Nếu hòa giải tại UBND xã không thành, ông A nộp đơn khởi kiện để yêu cầu “Đòi lại tài sản quyền sử dụng đất và buộc di dời công trình trên đất”. Với các chứng cứ và nhân chứng rõ ràng, Tòa án sẽ tuyên bản án buộc hộ ông B phải trả lại đất và cơ quan thi hành án dân sự sẽ cưỡng chế thực hiện nghiêm minh.
GÓC NHÌN CHUYÊN GIA: Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của gia đình và cộng đồng. Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai, quản trị doanh nghiệp hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được hỗ trợ kịp thời qua hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762.
Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Đòi lại đất; Giài pháp.
