AI là công cụ hỗ trợ nghiên cứu, không phải công cụ để ngụy tạo dữ liệu khoa học. Khi người học cố ý sử dụng dữ liệu giả mạo nhằm qua mặt hội đồng khoa học, hậu quả không chỉ dừng lại ở việc bị hủy kết quả nghiên cứu mà còn có thể phải chịu hình thức kỷ luật cao nhất trong môi trường giáo dục đại học. Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống dưới góc nhìn pháp lý, tâm lý, giáo dục và quản trị để tìm ra giải pháp đúng đắn.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The case)

Sinh viên N là sinh viên năm thứ ba của một trường đại học. Để tham gia cuộc thi nghiên cứu khoa học cấp trường, N sử dụng phần mềm AI tạo toàn bộ số liệu khảo sát, kết quả thực nghiệm, biểu đồ thống kê và tài liệu tham khảo không có thật. Trong quá trình bảo vệ đề tài, hội đồng khoa học phát hiện nhiều dữ liệu không thể kiểm chứng, số liệu mâu thuẫn với thực tế và các nguồn trích dẫn đều giả mạo.

Sau khi xác minh, trường đại học kết luận sinh viên đã cố ý gian lận học thuật, làm sai lệch toàn bộ kết quả nghiên cứu nhằm lừa dối hội đồng khoa học. Hội đồng kỷ luật xem xét áp dụng hình thức kỷ luật buộc thôi học theo quy định của nhà trường.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Việc sử dụng AI để hỗ trợ nghiên cứu không bị pháp luật cấm. Tuy nhiên, hành vi cố ý tạo lập dữ liệu giả, ngụy tạo kết quả nghiên cứu nhằm đánh lừa hội đồng khoa học là hành vi xâm phạm nghiêm trọng tính trung thực học thuật và có thể là căn cứ để áp dụng hình thức kỷ luật cao nhất trong cơ sở giáo dục đại học.

1. Quy định về nghĩa vụ của người học trong giáo dục đại học

Theo khoản 2 Điều 61 Luật Giáo dục đại học năm 2025, người học có nghĩa vụ:“Học tập, rèn luyện theo chương trình, kế hoạch giáo dục; tôn trọng nhà giáo, cán bộ quản lý, viên chức và người lao động của cơ sở giáo dục đại học; đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau trong học tập, rèn luyện; thực hiện nội quy, quy chế của cơ sở giáo dục đại học.” Việc cố ý tạo lập dữ liệu giả để nộp làm kết quả nghiên cứu khoa học rõ ràng là hành vi vi phạm nghĩa vụ tuân thủ quy chế đào tạo và quy định về trung thực học thuật của cơ sở giáo dục đại học.

2. Nguyên tắc bảo đảm trung thực trong hoạt động nghiên cứu khoa học

Khoản 2 Điều 61 Luật Giáo dục đại học năm 2025

“ Điều 61. Các hành vi người học không được làm

1. Xúc phạm nhân phẩm, danh dự, xâm phạm thân thể giảng viên, cán bộ quản lý giáo dục, nhân viên, người học của cơ sở giáo dục đại học và người khác.

2. Gian lận trong học tập, kiểm tra, thi cử, tuyển sinh.”

Áp dụng vào tình huống

• Sinh viên đã sử dụng AI để tạo lập toàn bộ dữ liệu giả thay vì tiến hành nghiên cứu thực tế. Dữ liệu giả được sử dụng nhằm đánh lừa hội đồng khoa học. Hành vi được thực hiện có chủ ý và làm sai lệch bản chất của công trình nghiên cứu.

Kết luận pháp lý: Theo khoản 2 Điều 61 Luật Giáo dục đại học năm 2025 người học có nghĩa vụ chấp hành quy chế của cơ sở giáo dục đại học. Nếu cơ sở giáo dục xác định sinh viên cố ý gian lận học thuật bằng việc sử dụng dữ liệu giả mạo từ AI để lừa dối hội đồng khoa học thì tùy theo mức độ vi phạm và quy chế nội bộ của trường, người học có thể bị áp dụng các hình thức kỷ luật, trong đó có buộc thôi học nếu hành vi thuộc trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.

3. Góc nhìn tâm lý – Giáo dục – Quản trị “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, áp lực thành tích khiến một số sinh viên xem AI là con đường ngắn nhất để đạt kết quả nhanh chóng. Tuy nhiên, việc sử dụng AI nhằm giả mạo dữ liệu khoa học không còn là “lỗi kỹ thuật” mà là biểu hiện của sự thiếu trung thực trong học thuật. Một công trình nghiên cứu chỉ có giá trị khi phản ánh đúng sự thật và công sức của người thực hiện. Giáo dục đại học không chỉ đào tạo kiến thức mà còn hình thành nhân cách, trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp. Gian lận hôm nay có thể trở thành thói quen thiếu trung thực trong nghề nghiệp ngày mai.

Về khía cạnh quản trị rủi ro tài sản

Gian lận học thuật trong thời đại công nghệ số không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân sinh viên mà còn đe dọa uy tín học thuật của nhà trường, giá trị các giải thưởng nghiên cứu và niềm tin của xã hội đối với chất lượng đào tạo. Để bảo vệ tính chính trực và đạo đức khoa học trong nhà trường, các cơ sở giáo dục cần xây dựng quy trình kiểm tra nguồn dữ liệu, kiểm chứng kết quả nghiên cứu, yêu cầu lưu trữ minh chứng và tăng cường ứng dụng công nghệ phát hiện gian lận. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, hội đồng khoa học phải thực hiện quy trình xác minh khách quan, bảo đảm quyền giải trình của người học trước khi đưa ra quyết định kỷ luật nghiêm minh, góp phần giữ vững môi trường học thuật trung thực và công bằng.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để phòng ngừa gian lận học thuật bằng AI và xây dựng môi trường nghiên cứu khoa học liêm chính, ThS. Nguyễn Hữu Long đề xuất 03 giải pháp:

1. Bước 1 – Xây dựng quy chế sử dụng AI trong nghiên cứu khoa học: Ban hành quy định rõ phạm vi được phép sử dụng AI, yêu cầu công khai việc sử dụng AI và nghiêm cấm ngụy tạo dữ liệu nghiên cứu.
2. Bước 2 – Tăng cường kiểm chứng dữ liệu: Hội đồng khoa học cần áp dụng quy trình đối chiếu, xác minh nguồn dữ liệu, yêu cầu lưu trữ hồ sơ nghiên cứu và sử dụng các công cụ phát hiện dấu hiệu gian lận học thuật.
3. Bước 3 – Giáo dục đạo đức nghiên cứu: Đưa nội dung liêm chính học thuật, đạo đức nghiên cứu và trách nhiệm khi sử dụng AI vào chương trình đào tạo nhằm hình thành văn hóa trung thực trong môi trường đại học.

Thông điệp: AI có thể hỗ trợ con người tạo ra tri thức, nhưng không thể thay thế sự trung thực. Một công trình nghiên cứu chỉ thực sự có giá trị khi được xây dựng bằng dữ liệu chân thực, tư duy độc lập và đạo đức khoa học.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.