PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN THEO LUẬT SỐ 14/2022/QH15: BẢO VỆ SỰ MINH BẠCH CỦA HỆ THỐNG TÀI CHÍNH – XÂY DỰNG VĂN HÓA TUÂN THỦ PHÁP LUẬT TRONG CỘNG ĐỒNG

Dưới góc nhìn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị

I. TỪ NHỮNG DÒNG TIỀN “BẤT THƯỜNG” ĐẾN TRÁCH NHIỆM BẢO VỆ SỰ MINH BẠCH CỦA XÃ HỘI

Trong đời sống hiện đại, tiền có thể được chuyển từ tài khoản này sang tài khoản khác chỉ trong vài giây. Một giao dịch mua bán có thể được thực hiện hoàn toàn trực tuyến; tài sản có thể thông qua ngân hàng, doanh nghiệp, bất động sản, chứng khoán, bảo hiểm hoặc nhiều tầng giao dịch khác nhau trước khi đến người thụ hưởng cuối cùng.

Sự phát triển đó tạo ra những thuận lợi rất lớn cho người dân và doanh nghiệp, nhưng đồng thời cũng đặt ra một thách thức: công nghệ và các giao dịch hợp pháp có thể bị lợi dụng nhằm che giấu nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có.

Đây chính là lý do phòng, chống rửa tiền không nên được hiểu đơn thuần là nhiệm vụ của ngân hàng hay cơ quan công an. Đó là một bộ phận quan trọng của cơ chế bảo vệ sự minh bạch, an toàn và lành mạnh của đời sống kinh tế – xã hội.

Luật số 14/2022/QH15 của Quốc hội xác định rất rõ:

Rửa tiền là hành vi của tổ chức, cá nhân nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có.

Đồng thời, “tài sản do phạm tội mà có” không chỉ là tài sản trực tiếp có được từ hành vi phạm tội mà còn bao gồm tài sản có được gián tiếp và phần thu nhập, hoa lợi, lợi tức, lợi nhuận phát sinh từ tài sản có được từ hành vi phạm tội.

Như vậy, nhìn dưới góc độ giáo dục pháp luật, vấn đề cốt lõi cần giúp cộng đồng nhận thức là: rửa tiền không chỉ nằm ở hành vi “cất giấu tiền bẩn”, mà nguy hiểm hơn là quá trình làm cho nguồn tài sản bất hợp pháp mang dáng vẻ hợp pháp.

1. Luật Phòng, chống rửa tiền bảo vệ điều gì?

Điều 1 Luật số 14/2022/QH15 xác định phạm vi điều chỉnh gồm các biện pháp phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn, xử lý tổ chức, cá nhân có hành vi rửa tiền; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân và hợp tác quốc tế trong phòng, chống rửa tiền.

Có thể thấy tư duy của Luật không chỉ là “phát hiện tội phạm rồi xử lý”, mà đặt phòng ngừa lên ngay từ đầu.

Dưới góc nhìn của ThS. Nguyễn Hữu Long, đây là điểm rất đáng chú ý về phương diện tâm lý – giáo dục: một xã hội an toàn không thể chỉ dựa vào chế tài sau khi vi phạm đã xảy ra. Quan trọng hơn là xây dựng được văn hóa cảnh giác, minh bạch và tuân thủ, để mỗi cá nhân, doanh nghiệp và tổ chức biết nhận diện rủi ro trước khi vô tình trở thành mắt xích của một dòng tiền bất hợp pháp.

2. Phòng, chống rửa tiền không chỉ là trách nhiệm của ngân hàng

Một nhận thức khá phổ biến là khi nhắc đến rửa tiền, người ta thường nghĩ ngay đến ngân hàng.

Nhưng phạm vi chủ thể mà Luật điều chỉnh rộng hơn rất nhiều.

Theo Điều 2, Luật áp dụng đối với tổ chức tài chính; tổ chức, cá nhân kinh doanh ngành, nghề phi tài chính có liên quan; tổ chức, cá nhân Việt Nam, tổ chức nước ngoài, người nước ngoài, tổ chức quốc tế có giao dịch với các chủ thể này và các tổ chức, cá nhân, cơ quan khác có liên quan đến phòng, chống rửa tiền.

Đặc biệt, Điều 4 đưa vào phạm vi đối tượng báo cáo không chỉ các tổ chức tài chính mà còn nhiều ngành nghề phi tài chính có liên quan.

Trong đó có:

• kinh doanh bất động sản;
• kinh doanh kim khí quý, đá quý;
• kinh doanh trò chơi có thưởng;
• dịch vụ kế toán;
• công chứng;
• dịch vụ pháp lý của luật sư và tổ chức hành nghề luật sư;
• dịch vụ thành lập, quản lý, điều hành doanh nghiệp và một số dịch vụ có liên quan.

Đây là một thông điệp pháp lý rất quan trọng đối với cộng đồng: rửa tiền có thể lợi dụng nhiều loại giao dịch khác nhau, chứ không chỉ thông qua việc gửi hoặc chuyển tiền tại ngân hàng.

II. NHỮNG QUY ĐỊNH CỐT LÕI MỖI NGƯỜI DÂN VÀ DOANH NGHIỆP CẦN BIẾT

1. “Biết khách hàng” – tuyến phòng vệ đầu tiên

Một trong những trụ cột của Luật số 14/2022/QH15 là nhận biết khách hàng.

Theo Điều 9, nhận biết khách hàng bao gồm việc thu thập, cập nhật và xác minh thông tin. Tổ chức tài chính phải thực hiện việc nhận biết khách hàng trong những trường hợp như khách hàng lần đầu mở tài khoản hoặc thiết lập quan hệ; thực hiện một số giao dịch không thường xuyên; khi có nghi ngờ giao dịch liên quan đến rửa tiền; hoặc nghi ngờ tính chính xác, đầy đủ của thông tin đã thu thập.

Do đó, việc ngân hàng hoặc tổ chức có trách nhiệm yêu cầu người dân cung cấp, cập nhật hay xác minh thông tin không nên được nhìn nhận đơn giản là một thủ tục gây phiền hà.

Đó là một “hàng rào pháp lý” nhằm ngăn hệ thống tài chính bị lợi dụng.

Đặc biệt, Điều 10 yêu cầu xác định cả chủ sở hữu hưởng lợi – tức cá nhân thực sự có quyền sở hữu, quyền chi phối phía sau giao dịch hoặc pháp nhân.

Đây là quy định có ý nghĩa rất lớn trong việc ngăn tình trạng một cá nhân đứng sau nhưng sử dụng người khác hoặc pháp nhân khác làm “vỏ bọc”.

2. Quản lý dựa trên mức độ rủi ro

Luật không áp dụng một cách máy móc cùng một mức kiểm soát cho mọi khách hàng.

Điều 15 yêu cầu đối tượng báo cáo thực hiện đánh giá rủi ro về rửa tiền, cập nhật kết quả hằng năm và báo cáo kết quả đánh giá, cập nhật cho cơ quan có thẩm quyền theo quy định.

Trên cơ sở đó, Điều 16 phân loại khách hàng theo mức độ rủi ro thấp – trung bình – cao. Đối với khách hàng có mức độ rủi ro cao, ngoài các biện pháp nhận biết thông thường còn phải tăng cường thu thập, cập nhật, xác minh thông tin và giám sát chặt chẽ giao dịch.

Dưới góc nhìn quản trị, đây là cách tiếp cận hợp lý: rủi ro càng cao thì mức độ kiểm soát càng phải tương xứng.

3. Công nghệ mới không được trở thành “khoảng trống” cho rửa tiền

Điều 19 đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh chuyển đổi số.

Luật yêu cầu đối tượng báo cáo phải xây dựng chính sách, quy trình để nhận diện và đánh giá rủi ro rửa tiền trước khi cung cấp sản phẩm, dịch vụ mới hoặc sản phẩm, dịch vụ hiện có áp dụng công nghệ đổi mới; đồng thời phải có biện pháp giảm thiểu rủi ro.

Điều này cho thấy tinh thần của Luật không dừng lại ở các giao dịch tài chính truyền thống mà đã đặt vấn đề kiểm soát rủi ro trong môi trường công nghệ.

4. Những giao dịch bất thường phải được chú ý

Điều 20 yêu cầu giám sát các giao dịch đặc biệt, trong đó có giao dịch có giá trị lớn bất thường hoặc phức tạp và giao dịch với tổ chức, cá nhân tại quốc gia, vùng lãnh thổ thuộc các danh sách có liên quan theo Luật.

Khi cần thiết, đối tượng báo cáo phải kiểm tra thông tin và mục đích giao dịch; nếu có nghi ngờ thì phải xem xét, phân tích, báo cáo giao dịch đáng ngờ và có thể từ chối giao dịch.

5. Báo cáo giao dịch đáng ngờ – cơ chế cảnh báo sớm

Điều 26 quy định đối tượng báo cáo có trách nhiệm báo cáo giao dịch đáng ngờ cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam khi có căn cứ theo Luật.

Đáng chú ý, việc xác định nghi ngờ không chỉ dựa vào cảm tính. Luật thiết lập hệ thống các dấu hiệu đáng ngờ tại Điều 27 đến Điều 33, tương ứng với các hoạt động, lĩnh vực khác nhau.

Một số dấu hiệu cơ bản tại Điều 27 rất gần với thực tế đời sống, chẳng hạn khách hàng từ chối cung cấp thông tin hoặc cung cấp thông tin không chính xác, không đầy đủ, không nhất quán; không xác định được khách hàng; giao dịch với số tiền lớn không phù hợp với hoạt động kinh doanh hoặc thu nhập…

Điều cần nhấn mạnh trong tuyên truyền cộng đồng là: một dấu hiệu bất thường không mặc nhiên đồng nghĩa người thực hiện giao dịch là tội phạm rửa tiền.

Các dấu hiệu này trước hết là cơ sở để chủ thể có trách nhiệm nhận diện, xem xét, phân tích và thực hiện nghĩa vụ báo cáo theo pháp luật.

Cách hiểu này rất quan trọng để tránh hai thái cực: một bên là chủ quan, mất cảnh giác; bên kia là suy diễn, quy kết hoặc kỳ thị người khác chỉ từ một giao dịch bất thường.

6. Doanh nghiệp phải xây dựng “hệ miễn dịch” chống rửa tiền

Điều 24 yêu cầu đối tượng báo cáo là tổ chức phải xây dựng quy định nội bộ về phòng, chống rửa tiền.

Quy định này không thể chỉ tồn tại trên giấy mà phải bao gồm các nội dung thiết thực như chính sách khách hàng, quy trình nhận biết khách hàng, quản lý rủi ro, báo cáo giao dịch, phát hiện và xử lý giao dịch đáng ngờ, lưu trữ và bảo mật thông tin, đào tạo nhân sự, kiểm soát và kiểm toán nội bộ.

Đặc biệt, quy định nội bộ phải phù hợp với quy mô và mức độ rủi ro, được phổ biến trong toàn hệ thống và được đánh giá hằng năm để xem xét sửa đổi, bổ sung.

Ở đây, giáo dục pháp luật phải đi xa hơn khẩu hiệu “không vi phạm pháp luật”. Điều doanh nghiệp cần xây dựng là văn hóa tuân thủ, trong đó nhân viên biết mình phải làm gì khi phát hiện một giao dịch bất thường.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC: ĐỪNG ĐỂ MÌNH TRỞ THÀNH “MẮT XÍCH” TRONG DÒNG TIỀN BẤT HỢP PHÁP

Dưới góc nhìn của ThS. Nguyễn Hữu Long, một trong những giá trị quan trọng của công tác phổ biến Luật Phòng, chống rửa tiền là hình thành khả năng tự bảo vệ về pháp lý cho người dân.

Trong thực tế đời sống số, người dân cần đặc biệt thận trọng khi có người khác đề nghị:

cho mượn hoặc thuê tài khoản ngân hàng; nhờ nhận tiền rồi chuyển tiếp cho người không quen biết; đứng tên tài sản hoặc giao dịch nhưng bản thân không biết rõ nguồn tiền; sử dụng giấy tờ, tài khoản hoặc thông tin cá nhân của mình để thực hiện giao dịch cho người khác.

Không phải mọi trường hợp như vậy đều là rửa tiền. Tuy nhiên, từ góc độ phòng ngừa rủi ro, không hiểu rõ nguồn tiền và mục đích giao dịch nhưng vẫn cho người khác sử dụng danh tính, tài khoản hoặc đứng tên tài sản là hành vi cần hết sức thận trọng.

Một khoản “hoa hồng” nhỏ không đáng để đánh đổi bằng nguy cơ bị cuốn vào một giao dịch có dấu hiệu bất hợp pháp.

Đặc biệt, pháp luật còn nghiêm cấm việc tổ chức, tham gia, tạo điều kiện hoặc trợ giúp thực hiện hành vi rửa tiền; thiết lập, duy trì tài khoản vô danh hoặc tài khoản sử dụng tên giả; cản trở cung cấp thông tin phục vụ phòng, chống rửa tiền; đe dọa, trả thù người phát hiện, cung cấp thông tin, báo cáo hoặc tố cáo hành vi rửa tiền.

Đây chính là điểm giao thoa giữa pháp luật và giáo dục hành vi: phòng, chống rửa tiền phải bắt đầu từ ý thức không tiếp tay, không đứng tên hộ một cách thiếu kiểm soát và không vì lợi ích trước mắt mà bỏ qua những dấu hiệu bất thường.

IV. THÔNG ĐIỆP VÀ KHUYẾN NGHỊ TỪ GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Từ tinh thần của Luật số 14/2022/QH15, có thể đúc kết bốn nguyên tắc hành động đối với cộng đồng:

Thứ nhất, “Hiểu khách hàng – hiểu giao dịch – hiểu nguồn tiền”. Đối với tổ chức, doanh nghiệp thuộc diện có nghĩa vụ báo cáo, nhận biết khách hàng không phải thủ tục hình thức mà là nền tảng phòng ngừa rủi ro.

Thứ hai, không cho mượn danh tính và tài khoản một cách tùy tiện. Người dân cần bảo vệ tài khoản ngân hàng, giấy tờ định danh và thông tin cá nhân như bảo vệ chính tài sản của mình.

Thứ ba, doanh nghiệp phải chuyển từ “tuân thủ đối phó” sang “quản trị rủi ro chủ động”. Luật yêu cầu xây dựng quy định nội bộ, đào tạo nhân sự, kiểm soát, kiểm toán và thường xuyên cập nhật hệ thống phòng, chống rửa tiền.

Thứ tư, phát hiện bất thường phải xử lý theo quy định pháp luật, không bằng suy đoán. Đối tượng báo cáo có nghĩa vụ báo cáo các giao dịch thuộc trường hợp luật định; Ngân hàng Nhà nước có trách nhiệm giám sát việc thực hiện các nghĩa vụ báo cáo, trong khi Bộ Công an có nhiệm vụ thu thập, xử lý thông tin và phối hợp phòng ngừa, phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm rửa tiền.

Luật số 14/2022/QH15 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/2023, trừ trường hợp đặc thù được quy định tại khoản 2 Điều 66.

THÔNG ĐIỆP NHÂN VĂN

Theo góc nhìn của ThS. Nguyễn Hữu Long, phòng, chống rửa tiền cuối cùng không chỉ là câu chuyện kiểm soát những dòng tiền bất hợp pháp, mà còn là câu chuyện xây dựng niềm tin trong xã hội.

Một nền kinh tế chỉ thực sự phát triển bền vững khi đồng tiền được tạo ra, lưu chuyển và sử dụng trong môi trường minh bạch; khi người làm ăn chân chính được bảo vệ; khi tổ chức, doanh nghiệp coi tuân thủ pháp luật là một giá trị quản trị; và khi mỗi người dân đủ kiến thức để không vô tình trở thành công cụ cho những hành vi bất hợp pháp.

“Đừng để tài khoản, danh tính hay lòng tin của mình trở thành nơi che giấu nguồn tiền bất hợp pháp. Mỗi giao dịch minh bạch là một viên gạch xây dựng niềm tin; mỗi hành động tuân thủ pháp luật là một cách bảo vệ chính mình, gia đình và sự lành mạnh của cộng đồng.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ: 

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.