Nghị định số 169/2026/NĐ-CP: “LÁ CHẮN PHÁP LÝ” BẢO VỆ HOẠT ĐỘNG XUẤT NHẬP KHẨU MINH BẠCH, CÔNG BẰNG VÀ HỘI NHẬP

“LÁ CHẮN PHÁP LÝ” BẢO VỆ HOẠT ĐỘNG XUẤT NHẬP KHẨU MINH BẠCH, CÔNG BẰNG VÀ HỘI NHẬP

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với nền kinh tế thế giới, hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu phát triển mạnh mẽ cả về quy mô lẫn giá trị. Tuy nhiên, đi cùng với đó là sự gia tăng của các hành vi gian lận thương mại, khai báo sai hải quan, trốn thuế, lợi dụng chính sách ưu đãi để thu lợi bất chính hay vi phạm các quy định về kiểm tra, giám sát hàng hóa.

Nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước, tăng cường tính minh bạch, bảo vệ môi trường đầu tư lành mạnh và bảo đảm sự công bằng trong hoạt động thương mại quốc tế, ngày 15/5/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 169/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan. Nghị định quy định đầy đủ các hành vi vi phạm, mức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả cũng như thẩm quyền xử lý đối với các hành vi vi phạm trong lĩnh vực hải quan. 

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp lý – Tâm lý – Giáo dục, ThS. Nguyễn Hữu Long cho rằng, đây không chỉ là một văn bản quy định về chế tài xử phạt mà còn là công cụ giáo dục ý thức tuân thủ pháp luật, nâng cao văn hóa kinh doanh và góp phần xây dựng nền hành chính hiện đại, minh bạch, hướng tới phát triển bền vững.

1. BỐI CẢNH THỰC TIỄN – VÌ SAO CẦN SIẾT CHẶT XỬ PHẠT TRONG LĨNH VỰC HẢI QUAN?

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, bên cạnh phần lớn doanh nghiệp chấp hành tốt quy định pháp luật, vẫn tồn tại không ít trường hợp cố tình hoặc vô ý vi phạm các quy định về hải quan.

Có doanh nghiệp khai sai mã hàng để hưởng mức thuế thấp hơn thực tế.

Có trường hợp khai thiếu số lượng hàng hóa nhằm giảm nghĩa vụ thuế.

Không ít doanh nghiệp chậm nộp báo cáo quyết toán, báo cáo tình hình sử dụng hàng miễn thuế hoặc không thực hiện đúng thời hạn tái xuất hàng hóa.

Một số cá nhân xuất nhập cảnh mang ngoại tệ, vàng hoặc kim loại quý vượt mức quy định nhưng không khai báo với cơ quan hải quan.

Những hành vi này không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước mà còn tạo môi trường cạnh tranh thiếu lành mạnh giữa các doanh nghiệp, ảnh hưởng đến uy tín của Việt Nam trong hoạt động thương mại quốc tế.

Ví dụ thực tế:

Một doanh nghiệp nhập khẩu linh kiện điện tử nhưng cố tình khai báo mã hàng thuộc nhóm có mức thuế suất thấp hơn để giảm số tiền thuế phải nộp. Khi cơ quan hải quan tiến hành kiểm tra sau thông quan, doanh nghiệp bị phát hiện khai sai trị giá và mã số hàng hóa, buộc phải truy thu toàn bộ số thuế thiếu, đồng thời bị xử phạt hành chính theo quy định. Ngoài thiệt hại tài chính, doanh nghiệp còn bị ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín và hoạt động xuất nhập khẩu trong thời gian tiếp theo.

Thực tiễn đó cho thấy, việc ban hành Nghị định 169/2026/NĐ-CP là yêu cầu tất yếu nhằm thiết lập kỷ cương trong quản lý hải quan, nâng cao hiệu quả phòng, chống gian lận thương mại và bảo đảm sự công bằng cho các tổ chức, cá nhân chấp hành đúng pháp luật. 

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – NHỮNG ĐIỂM MỚI QUAN TRỌNG CỦA NGHỊ ĐỊNH 169/2026/NĐ-CP MÀ NGƯỜI DÂN, DOANH NGHIỆP CẦN BIẾT

Nghị định số 169/2026/NĐ-CP đã xây dựng một hành lang pháp lý toàn diện nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực hải quan, đồng thời bảo đảm tính minh bạch, công bằng và tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu hợp pháp. Dưới đây là những nội dung cốt lõi mà mỗi tổ chức, cá nhân cần nắm rõ. 

1. Mở rộng phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Ngay tại Điều 1 và Điều 2, Nghị định quy định rõ phạm vi xử phạt đối với toàn bộ các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan, bao gồm:

• Vi phạm về thủ tục hải quan; 
• Vi phạm quy định về kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan; 
• Vi phạm hành chính về quản lý thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; 
• Vi phạm các quy định pháp luật khác liên quan đến hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. 

Đáng chú ý, đối tượng áp dụng không chỉ là doanh nghiệp mà còn bao gồm cá nhân, hộ kinh doanh, hộ gia đình, tổ chức trong nước, tổ chức nước ngoài hoạt động tại Việt Nam và các chủ thể khác có liên quan. Điều này bảo đảm mọi chủ thể tham gia hoạt động xuất nhập khẩu đều bình đẳng trước pháp luật. 

2. Nguyên tắc xử phạt minh bạch, bảo đảm công bằng

Một điểm đáng chú ý của Nghị định là quy định rõ nguyên tắc xử phạt đối với trường hợp thực hiện nhiều hành vi vi phạm.

Theo đó, tổ chức, cá nhân vi phạm nhiều hành vi sẽ bị xử phạt đối với từng hành vi vi phạm. Tuy nhiên, trong một số trường hợp nhiều vi phạm cùng bản chất, chưa bị xử lý và vẫn còn thời hiệu thì chỉ xử phạt một lần nhưng áp dụng tình tiết tăng nặng “vi phạm nhiều lần”. Quy định này vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa tránh tình trạng xử phạt chồng chéo, thiếu thống nhất. 

3. Quy định rõ thời hiệu xử phạt

Một nội dung mới rất quan trọng là việc phân định thời hiệu xử phạt theo từng nhóm hành vi.

Đối với hành vi vi phạm về quản lý thuế như khai sai dẫn đến thiếu thuế hoặc trốn thuế, thời hiệu xử phạt là 05 năm.

Đối với các hành vi vi phạm khác trong lĩnh vực hải quan, thời hiệu xử phạt là 02 năm.

Đặc biệt, dù đã hết thời hiệu xử phạt đối với hành vi về thuế thì người vi phạm vẫn phải nộp đủ số thuế còn thiếu, số thuế được miễn, giảm hoặc hoàn không đúng cùng khoản tiền chậm nộp theo quy định. Điều này thể hiện nguyên tắc bảo vệ lợi ích của Nhà nước và bảo đảm công bằng về nghĩa vụ tài chính. 

4. Hình thức xử phạt đa dạng, gắn với biện pháp khắc phục hậu quả

Nghị định không chỉ dừng lại ở việc xử phạt bằng tiền mà còn áp dụng đồng thời nhiều biện pháp nhằm khôi phục trật tự quản lý nhà nước.

Các hình thức xử phạt chính gồm:

• Cảnh cáo; 
• Phạt tiền. 

Ngoài ra còn có hình thức xử phạt bổ sung như:

• Tịch thu tang vật vi phạm; 
• Áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả theo từng hành vi cụ thể. 

Các biện pháp khắc phục hậu quả được quy định khá toàn diện, như:

• Buộc tái xuất hoặc đưa hàng hóa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam; 
• Buộc tiêu hủy hàng hóa vi phạm; 
• Buộc nộp đủ số tiền thuế còn thiếu hoặc số tiền thuế được miễn, giảm, hoàn không đúng; 
• Buộc loại bỏ yếu tố vi phạm trên nhãn hàng hóa; 
• Buộc dán tem theo đúng quy định; 
• Buộc nộp lại khoản lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm. 

Điều này cho thấy mục tiêu của Nghị định không chỉ là xử phạt mà còn khắc phục triệt để hậu quả của hành vi vi phạm.

5. Khuyến khích người vi phạm chủ động sửa sai

Một điểm rất nhân văn của Nghị định là tạo điều kiện để người khai hải quan tự khắc phục sai sót.

Theo Điều 7, nhiều trường hợp khai sai nhưng người nộp thuế chủ động khai bổ sung đúng thời hạn, trước khi cơ quan hải quan tiến hành kiểm tra hoặc thanh tra thì sẽ không bị xử phạt vi phạm hành chính. 

Quy định này thể hiện sự chuyển biến trong tư duy quản lý hiện đại, từ “xử phạt là chính” sang “khuyến khích tự giác tuân thủ pháp luật”, góp phần nâng cao văn hóa chấp hành pháp luật trong cộng đồng doanh nghiệp

6. Nhiều hành vi vi phạm phổ biến được quy định mức xử phạt cụ thể

Để tăng tính răn đe, Nghị định quy định chi tiết mức xử phạt đối với từng nhóm hành vi thường gặp trong thực tiễn.

Một số nhóm hành vi đáng chú ý gồm:

• Vi phạm thời hạn làm thủ tục hải quan, nộp hồ sơ thuế; 
• Khai sai tên hàng, mã hàng, số lượng, trị giá hoặc xuất xứ hàng hóa; 
• Khai sai làm thiếu số thuế phải nộp; 
• Không thực hiện đúng quy định về kiểm tra, giám sát hải quan; 
• Sử dụng chứng từ giả, tài liệu giả hoặc chữ ký số trái phép; 
• Không tái xuất hàng hóa, phương tiện đúng thời hạn; 
• Mang ngoại tệ, vàng, kim loại quý vượt mức quy định khi xuất nhập cảnh nhưng không khai báo; 
• Các hành vi gian lận thuế và trốn thuế trong hoạt động xuất nhập khẩu. 

Đối với các hành vi nghiêm trọng như sử dụng tài liệu giả, truy cập trái phép hệ thống thông tin hải quan hoặc trốn thuế, mức xử phạt có thể lên đến hàng chục triệu đồng, đồng thời còn bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả và trong một số trường hợp có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm. 

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: XÂY DỰNG VĂN HÓA TUÂN THỦ PHÁP LUẬT TRONG HOẠT ĐỘNG HẢI QUAN

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp lý – Tâm lý – Giáo dục – Quản trị, ThS. Nguyễn Hữu Long cho rằng, Nghị định 169/2026/NĐ-CP không chỉ là công cụ xử phạt vi phạm hành chính mà còn là “đòn bẩy” góp phần hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật trong hoạt động xuất nhập khẩu, nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, hiện đại.

Trong bối cảnh Việt Nam tham gia ngày càng nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTA), việc tuân thủ pháp luật hải quan không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là yếu tố quyết định uy tín và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế.

1. Góc nhìn tâm lý: Thay đổi nhận thức từ “đối phó” sang “chủ động tuân thủ”

Trong thực tiễn, nhiều cá nhân và doanh nghiệp vẫn tồn tại tâm lý chủ quan cho rằng những sai sót trong khai báo hải quan là “không đáng kể”, hoặc chỉ cần điều chỉnh khi bị cơ quan chức năng phát hiện.

Chính suy nghĩ này dễ dẫn đến những vi phạm kéo dài, làm phát sinh hậu quả về tài chính, ảnh hưởng đến uy tín doanh nghiệp, thậm chí có thể làm gián đoạn hoạt động xuất nhập khẩu.

Nghị định 169/2026/NĐ-CP đã thể hiện rõ thông điệp: mọi hành vi vi phạm đều được nhận diện, xử lý trên cơ sở pháp luật; đồng thời khuyến khích người vi phạm chủ động khai bổ sung, khắc phục sai sót trước khi cơ quan hải quan kiểm tra. 

Điều này góp phần thay đổi nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp từ tư duy “đối phó với kiểm tra” sang tư duy “quản trị rủi ro và tuân thủ pháp luật ngay từ đầu”. Khi mỗi doanh nghiệp chủ động kiểm soát hồ sơ, chứng từ và quy trình nội bộ, họ không chỉ giảm nguy cơ bị xử phạt mà còn xây dựng được hình ảnh chuyên nghiệp, đáng tin cậy trong mắt đối tác và cơ quan quản lý.

2. Góc nhìn giáo dục: Bồi dưỡng ý thức thượng tôn pháp luật trong hoạt động kinh doanh

Một nền kinh tế phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào các chế tài xử phạt mà cần được xây dựng trên nền tảng ý thức tự giác chấp hành pháp luật của mỗi tổ chức và cá nhân.

Thông qua việc quy định cụ thể các hành vi vi phạm, mức xử phạt và trách nhiệm pháp lý, Nghị định 169/2026/NĐ-CP góp phần nâng cao nhận thức pháp luật cho cộng đồng doanh nghiệp, giúp người dân hiểu rõ quyền, nghĩa vụ cũng như hậu quả pháp lý khi không tuân thủ quy định về hải quan. 

Đối với các doanh nghiệp, đây cũng là cơ hội để:

• Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong toàn bộ hệ thống; 
• Thường xuyên đào tạo, cập nhật kiến thức pháp luật cho nhân viên phụ trách xuất nhập khẩu; 
• Chủ động rà soát quy trình nghiệp vụ nhằm hạn chế rủi ro pháp lý. 

Việc đầu tư cho công tác giáo dục pháp luật nội bộ sẽ giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể chi phí xử lý vi phạm, đồng thời nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

3. Góc nhìn quản trị: Phòng ngừa rủi ro luôn hiệu quả hơn xử lý hậu quả

Theo ThS. Nguyễn Hữu Long, trong quản trị hiện đại, chi phí để phòng ngừa rủi ro luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí khắc phục hậu quả sau vi phạm.

Một sai sót nhỏ trong khai báo hải quan có thể kéo theo hàng loạt hệ lụy như:

• Bị xử phạt vi phạm hành chính; 
• Bị truy thu thuế và tiền chậm nộp; 
• Chậm thông quan hàng hóa; 
• Phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi; 
• Mất uy tín với khách hàng và đối tác; 
• Ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng và hoạt động sản xuất, kinh doanh. 

Do đó, các doanh nghiệp cần chuyển từ mô hình quản lý bị động sang quản trị tuân thủ, trong đó chú trọng:

• Thiết lập quy trình kiểm soát hồ sơ xuất nhập khẩu nhiều cấp; 
• Thường xuyên cập nhật các quy định pháp luật mới; 
• Kiểm tra tính chính xác của mã số hàng hóa, trị giá tính thuế, xuất xứ và chính sách quản lý chuyên ngành trước khi khai báo; 
• Chủ động phối hợp với cơ quan hải quan khi phát hiện sai sót để được hướng dẫn xử lý theo đúng quy định. 

Đây chính là nền tảng giúp doanh nghiệp phát triển ổn định, hạn chế tranh chấp và nâng cao năng lực cạnh tranh trong thương mại quốc tế.

1. LỜI KHUYÊN TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Để hạn chế rủi ro pháp lý và bảo đảm hoạt động xuất nhập khẩu diễn ra thuận lợi, ThS. Nguyễn Hữu Long đưa ra một số khuyến nghị dành cho người dân và doanh nghiệp như sau:

Thứ nhất, thường xuyên cập nhật các quy định mới về hải quan, thuế xuất nhập khẩu và chính sách quản lý chuyên ngành để thực hiện đúng ngay từ khâu chuẩn bị hồ sơ.

Thứ hai, kiểm tra kỹ thông tin trước khi khai báo hải quan, đặc biệt là mã số hàng hóa, trị giá tính thuế, xuất xứ và các chứng từ liên quan nhằm hạn chế sai sót dẫn đến vi phạm. 

Thứ ba, nếu phát hiện sai sót sau khi khai báo, cần chủ động khai bổ sung và phối hợp với cơ quan hải quan để xử lý theo đúng quy định, tránh để vi phạm kéo dài gây phát sinh trách nhiệm pháp lý. 

Thứ tư, doanh nghiệp nên xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ, đào tạo nhân sự phụ trách xuất nhập khẩu và tăng cường tư vấn pháp lý nhằm phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu.

Thông điệp: “Tuân thủ pháp luật hải quan không chỉ giúp tránh các chế tài xử phạt mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, nâng cao uy tín của doanh nghiệp và thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế đất nước.” – ThS. Nguyễn Hữu Long.

THÔNG TIN LIÊN HỆ: 

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.