BÀI 3 NGÀY 7-8-2026: NHỮNG ĐIỂM MỚI QUAN TRỌNG CỦA LUẬT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG MỘT SỐ ĐIỀU CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2021: GÓC NHÌN TOÀN DIỆN TỪ THỰC TIỄN ĐẤU TRANH TỘI PHẠM VÀ TÂM LÝ XÃ HỘI

NHỮNG ĐIỂM MỚI QUAN TRỌNG CỦA LUẬT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG MỘT SỐ ĐIỀU CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2021: GÓC NHÌN TOÀN DIỆN TỪ THỰC TIỄN ĐẤU TRANH TỘI PHẠM VÀ TÂM LÝ XÃ HỘI

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, việc hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự đóng vai trò là “thanh bảo kiếm” bảo vệ công lý, quyền con người, đồng thời bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tội phạm. Nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn từ thực tiễn – đặc biệt là vai trò tiếp nhận tin báo tố giác tội phạm ở cơ sở và các tình huống bất khả kháng do thiên tai, dịch bệnh – Quốc hội khóa XV tại kỳ họp thứ 2 đã thông qua Luật số 02/2021/QH15 (Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự).

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp luật – Tâm lý – Quản trị của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị, bài viết này sẽ phân tích sâu sắc những nội dung cốt lõi của Luật số 02/2021/QH15 và mang đến những lời khuyên thiết thực cho cộng đồng.

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ – NHỮNG “ĐIỂM NGHẼN” TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ TỪ THỰC TIỄN

Thực tiễn áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 trong giai đoạn vừa qua đã bộc lộ một số vướng mắc đòi hỏi phải sửa đổi, bổ sung kịp thời:

• Áp lực tại tuyến đầu cơ sở: Tình hình tội phạm diễn biến phức tạp, trong khi Công an xã, phường, thị trấn và Đồn Công an là lực lượng bám sát địa bàn, tiếp nhận nguồn tin ban đầu nhưng khung pháp lý về thẩm quyền kiểm tra, xác minh sơ bộ chưa được đồng bộ hóa hoàn toàn với Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự.
• Tác động cực đoan của thiên tai, dịch bệnh (như đại dịch COVID-19): Đã có thời điểm các cơ quan tiến hành tố tụng gặp khó khăn lớn khi thời hạn điều tra, xác minh, truy tố đã hết nhưng không thể tiến hành các hoạt động tố tụng do lệnh giãn cách xã hội hoặc thiên tai, gây nguy cơ ách tắc hoặc đình trệ vụ án nếu thiếu căn cứ pháp lý để tạm đình chỉ theo đúng quy định.

Luật số 02/2021/QH15 ra đời chính là “chìa khóa pháp lý” kịp thời tháo gỡ toàn diện các điểm nghẽn này, bảo đảm vừa chống tội phạm hiệu quả vừa bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA LUẬT SỐ 02/2021/QH15

Luật số 02/2021/QH15 gồm 2 điều, tập trung sửa đổi, bổ sung các quy định trọng tâm sau đây:

1. Chuẩn hóa thẩm quyền tiếp nhận và xác minh sơ bộ tố giác, tin báo về tội phạm tại Công an cấp xã
   • Khoản 1 Điều 1 Luật số 02/2021/QH15 (sửa đổi khoản 3 Điều 146 Bộ luật Tố tụng hình sự) và Điều 2 Luật số 02/2021/QH15 (sửa đổi Điều 44 Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự) quy định rõ ràng: Công an xã, phường, thị trấn, Đồn Công an có trách nhiệm tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, lập biên bản tiếp nhận, tiến hành kiểm tra, xác minh sơ bộ và chuyển ngay tố giác, tin báo kèm theo tài liệu, đồ vật có liên quan cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.
   • Quy định này giúp tạo cơ chế pháp lý thông thoáng, nhanh chóng ngay từ cấp cơ sở, không để lọt tội phạm và giúp người dân dễ dàng trình báo khi có sự việc xảy ra.
2. Bổ sung căn cứ tạm đình chỉ vì lý do bất khả kháng do thiên tai, dịch bệnh
   • Nhằm giải quyết các tình huống khủng hoảng y tế hoặc thiên tai lớn, Luật bổ sung điểm c khoản 1 Điều 148, điểm d khoản 1 Điều 229, và điểm d khoản 1 Điều 247 về việc tạm đình chỉ việc kiểm tra, xác minh, điều tra, quyết định việc truy tố khi không thể kết thúc vì lý do bất khả kháng do thiên tai, dịch bệnh.
   • Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao chủ trì phối hợp với Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và thủ trưởng các cơ quan có liên quan quy định chi tiết nội dung này.
3. Hoàn thiện quy định về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
   • Khoản 3 và Khoản 4 Điều 1 (sửa đổi khoản 1 Điều 155 và khoản 8 Điều 157) quy định việc chỉ được khởi tố vụ án hình sự về một số tội phạm (như các tội quy định tại khoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155 và 156 của Bộ luật Hình sự) khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện của bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc đã chết. Nếu không có yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền không khởi tố vụ án.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Dưới lăng kính tích hợp đa ngành của ThS. Nguyễn Hữu Long, Luật số 02/2021/QH15 không chỉ mang giá trị kỹ thuật tố tụng mà còn chứa đựng tầng sâu ý nghĩa về tâm lý xã hội và quản trị nhà nước:

1. Phân tích góc nhìn Tâm lý xã hội: Tạo dựng niềm tin pháp quyền tại cơ sở
   • Việc trao quyền tiếp nhận và xác minh sơ bộ cho Công an cấp xã giúp rút ngắn khoảng cách giữa người dân và cơ quan bảo vệ pháp luật. Tâm lý lo lắng, ngại di chuyển xa hoặc sợ thủ tục rườm rà của người dân khi tố giác tội phạm được giải tỏa hoàn toàn. Người dân cảm thấy được bảo vệ nhanh chóng, an toàn ngay tại địa bàn cư trú.
2. Phân tích góc nhìn Quản trị khủng hoảng và Rủi ro pháp lý
   • Bổ sung chế định về thiên tai, dịch bệnh thể hiện tư duy quản trị linh hoạt, thực tế của nhà làm luật trước những biến động toàn cầu. Điều này giúp bảo vệ quyền lợi pháp lý cho các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như người bị hại , tránh tình trạng oan sai hoặc vi phạm thời hạn tố tụng trong hoàn cảnh bất khả kháng.

1. LỜI KHUYÊN VÀ GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Để Luật số 02/2021/QH15 phát huy tối đa hiệu lực thực tiễn kể từ ngày có hiệu lực thi hành (01/12/2021), ThS. Nguyễn Hữu Long đưa ra các lời khuyên và giải pháp hành động:

• Đối với người dân và cộng đồng: Cần nâng cao ý thức pháp luật, chủ động tố giác tội phạm ngay tại cơ quan Công an xã, phường, thị trấn gần nhất khi phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật. Đồng thời, cần nắm rõ các quy định về quyền yêu cầu khởi tố đối với một số nhóm tội danh cụ thể để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân và người thân.
• Đối với lực lượng Công an cơ sở: Cần tiếp tục tập huấn nghiệp vụ chuyên sâu, nâng cao tinh thần trách nhiệm, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình lập biên bản, tiếp nhận, bảo vệ hiện trường và chuyển giao nguồn tin đúng thẩm quyền, tránh sai sót hành chính.

Thông điệp nhân văn: “Cải cách pháp luật tố tụng hình sự chính là củng cố tấm lá chắn bảo vệ kỷ cương xã hội và quyền con người. Một nền tư pháp minh bạch, linh hoạt và gần dân sẽ là nền tảng vững chắc để xây dựng một xã hội an bình, văn minh và phát triển bền vững.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi luôn đồng hành cùng cộng đồng trong việc phổ biến, đưa pháp luật vào đời sống thực tiễn.

Nếu quý cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có những vướng mắc pháp lý cần hỗ trợ, xin vui lòng liên hệ qua hệ thống website: tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc số hotline: 0898.627.762 để được tư vấn kịp thời.