BÀI 3 NGÀY 30/7/2026: MIỄN PHÍ SÁCH GIÁO KHOA, MIỄN HỌC PHÍ VÀ GIÁO TRÌNH MÔN GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG – AN NINH THEO NGHỊ ĐỊNH 271/2026/NĐ-CP: HỌC SINH, SINH VIÊN VÀ GIA ĐÌNH ĐƯỢC HƯỞNG LỢI GÌ?

MIỄN PHÍ SÁCH GIÁO KHOA, MIỄN HỌC PHÍ VÀ GIÁO TRÌNH MÔN GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG – AN NINH THEO NGHỊ ĐỊNH 271/2026/NĐ-CP: HỌC SINH, SINH VIÊN VÀ GIA ĐÌNH ĐƯỢC HƯỞNG LỢI GÌ?

Mỗi mùa tựu trường, nỗi lo tiền sách vở, đồ dùng học tập luôn là gánh nặng thường trực với hàng triệu gia đình Việt Nam, đặc biệt là các hộ ở vùng nông thôn, miền núi, biên giới, hải đảo. Bên cạnh đó, sinh viên các trường đại học, cao đẳng khi học môn Giáo dục quốc phòng và an ninh cũng phải chi trả học phí và mua giáo trình, tạo thêm áp lực tài chính cho gia đình. Ngày 03/07/2026, Chính phủ đã chính thức ban hành Nghị định số 271/2026/NĐ-CP quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Đây là một chính sách an sinh giáo dục mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với sự nghiệp “trồng người”.

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp luật – Tâm lý – Giáo dục của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị, bài viết phổ biến pháp luật này sẽ giải mã những nội dung quan trọng nhất của Nghị định 271/2026/NĐ-CP và mang đến những lời khuyên thiết thực cho cộng đồng.

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ – GÁNH NẶNG SÁCH VỞ, HỌC PHÍ ĐẦU NĂM HỌC

Thực tế cho thấy, nhiều gia đình và sinh viên từng rơi vào cảnh chật vật mỗi khi năm học mới bắt đầu:

• Câu chuyện của phụ huynh vùng khó: Chị Thu Hà, một phụ huynh có hai con đang học tiểu học và trung học cơ sở, chia sẻ rằng cứ đến hè là gia đình chị lại phải xoay xở một khoản tiền không nhỏ để mua sắm đầy đủ sách giáo khoa cho các con, trong khi nhiều cuốn sách chỉ dùng một lần trong năm học rồi bỏ đi, gây lãng phí không nhỏ cho cả gia đình lẫn xã hội.
• Câu chuyện của sinh viên năm nhất: Em Văn Đức, sinh viên năm thứ nhất một trường cao đẳng nghề, cho biết ngoài học phí chuyên ngành, em còn phải đóng thêm học phí và mua giáo trình cho môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh – một khoản chi phát sinh khiến gia đình em ở vùng khó khăn thêm phần lo lắng.

Tâm lý chung của người dân, đặc biệt là các gia đình có thu nhập thấp, là sự lo âu, áp lực tài chính lặp đi lặp lại mỗi năm học. Nghị định 271/2026/NĐ-CP ra đời chính là lời giải đáp thiết thực cho những trăn trở này.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “TẤM LÁ CHẮN AN SINH GIÁO DỤC” TỪ NGHỊ ĐỊNH 271/2026/NĐ-CP
2. Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Theo Điều 1 Nghị định 271/2026/NĐ-CP, Nghị định quy định về miễn phí sách giáo khoa đối với học sinh phổ thông thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông, Chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học cơ sở, cấp trung học phổ thông và Chương trình xóa mù chữ; đồng thời quy định việc miễn học phí và giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh đối với người học tại các cơ sở giáo dục đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp.

Đối tượng áp dụng được nêu cụ thể tại Điều 2, bao gồm học sinh phổ thông (công lập và tư thục), sinh viên học môn Giáo dục quốc phòng và an ninh, cùng các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục, Ủy ban nhân dân các cấp, cơ sở giáo dục, cơ sở đào tạo, trung tâm giáo dục quốc phòng và an ninh có liên quan.

2. Cơ chế “mượn – trả” sách giáo khoa để tái sử dụng nhiều lần

Một điểm cốt lõi của Nghị định là nguyên tắc tiết kiệm, tránh lãng phí. Khoản 2 Điều 5 quy định chính sách miễn phí sách giáo khoa phải bảo đảm tiết kiệm, hiệu quả trong sử dụng, áp dụng hình thức mượn – trả để tái sử dụng sách giáo khoa nhiều lần, ưu tiên tận dụng tối đa số sách hiện có và điều chuyển thông qua cơ chế liên thông thư viện giữa các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn trước khi mua sắm mới.

Cụ thể hóa nguyên tắc này, Khoản 2 Điều 6 nêu rõ:

Vào đầu mỗi năm học hoặc học kỳ, mỗi học sinh được mượn 01 bộ sách giáo khoa đầy đủ các môn học/hoạt động giáo dục tương ứng với chương trình học tại lớp, và có nghĩa vụ hoàn trả bộ sách cho thư viện nhà trường sau khi kết thúc năm học hoặc học kỳ đó.

3. Lộ trình thực hiện – chính sách được triển khai theo từng bước

Người dân cần lưu ý rằng chính sách không có hiệu lực áp dụng đồng loạt ngay lập tức mà có lộ trình cụ thể:

• Đối với sách giáo khoa phổ thông: Khoản 1 Điều 9 quy định từ năm học 2029 – 2030, miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh trên phạm vi toàn quốc. Tuy nhiên, Khoản 2 Điều 9 cũng mở đường cho các địa phương có khả năng cân đối ngân sách (hoặc có nguồn xã hội hóa) được khuyến khích thực hiện chính sách này sớm hơn, ưu tiên bố trí nguồn lực triển khai trước đối với các địa bàn biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn.
• Đối với giáo trình môn Giáo dục quốc phòng và an ninh: Điều 17 quy định từ năm học 2027 – 2028, thống nhất thực hiện miễn phí giáo trình môn học này trên toàn quốc cho tất cả các đối tượng.
• Đối với học phí môn Giáo dục quốc phòng và an ninh: Điều 22 quy định năm học 2026 – 2027 là năm ban hành định mức kinh tế – kỹ thuật đào tạo làm căn cứ xác định mức ngân sách nhà nước; từ năm học 2027 – 2028, thực hiện cấp kinh phí để cơ sở đào tạo miễn học phí cho tất cả các đối tượng quy định tại khoản 1 Điều 21 của Nghị định.

4. Điều kiện được miễn học phí môn Giáo dục quốc phòng và an ninh

Theo Khoản 1 Điều 21, sinh viên học tại các cơ sở đào tạo được miễn học phí đối với lần học thứ nhất môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh theo chương trình đào tạo bắt buộc do cơ quan có thẩm quyền quy định.

Đây là điểm sinh viên cần đặc biệt lưu ý: Khoản 2 Điều 21 quy định không áp dụng chính sách miễn học phí đối với sinh viên học lại môn học này do thi không đạt, nghỉ học quá thời gian quy định hoặc các lý do chủ quan khác theo quy chế đào tạo. Tuy vậy, nếu sinh viên phải dừng học, học lại do ốm đau, tai nạn hoặc lý do bất khả kháng không do bị kỷ luật hoặc tự ý thôi học, và được cơ sở đào tạo xác nhận, thì vẫn được xem xét tiếp tục hưởng chính sách miễn học phí cho lần học tiếp theo.

5. Trách nhiệm bồi hoàn khi làm mất, hư hỏng sách

Nghị định cũng quy định rõ trách nhiệm của người học trong việc giữ gìn tài sản công. Khoản 2 Điều 27 quy định mức bồi hoàn khi học sinh, sinh viên làm mất hoặc hư hỏng sách giáo khoa, giáo trình do nguyên nhân chủ quan, xác định theo giá trị sử dụng còn lại của tài liệu:

• Thu 80% giá trị thực tế mua sắm đối với sách có thời gian sử dụng dưới 01 năm hoặc mới đưa vào sử dụng lần đầu.
• Thu 50% đối với sách có thời gian sử dụng từ 01 năm đến dưới 03 năm.
• Thu 20% đối với sách có thời gian sử dụng từ 03 năm đến 05 năm.
• Không thu bồi hoàn đối với sách có thời gian sử dụng trên 05 năm.

Riêng Khoản 3 Điều 27 quy định trường hợp mất hoặc hư hỏng do nguyên nhân khách quan (thiên tai, hỏa hoạn, bất khả kháng) thì học sinh, sinh viên không phải bồi hoàn chi phí.

6. Các hành vi bị nghiêm cấm – bảo vệ quyền lợi chính đáng của người học

Để chính sách được thực hiện đúng bản chất nhân văn, Điều 28 nghiêm cấm các hành vi:

• Thu các khoản phí trái quy định liên quan đến việc sử dụng sách giáo khoa, giáo trình (bao gồm phí đặt cọc, phí bảo quản hoặc các khoản phí dịch vụ thư viện khác trái quy định).
• Cung ứng sách giáo khoa, giáo trình không đúng danh mục được phê duyệt, không bảo đảm quy chuẩn kỹ thuật hoặc cung ứng sách in lậu, sách giả.
• Lập hồ sơ khống về số lượng học sinh, sinh viên, danh mục sách hư hỏng, mất mát nhằm trục lợi ngân sách nhà nước.
• Thiếu trách nhiệm trong công tác quản lý, lưu trữ, sử dụng dẫn đến thất thoát, lãng phí tài sản được giao.

7. Hiệu lực thi hành

Theo Điều 36, Nghị định 271/2026/NĐ-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký ban hành, tức ngày 03/07/2026.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

• Về mặt tâm lý xã hội: Việc miễn phí sách giáo khoa và học phí môn Giáo dục quốc phòng và an ninh giúp giải tỏa “nỗi lo mùa tựu trường” – trạng thái lo âu tài chính lặp đi lặp lại hằng năm, đặc biệt đối với các gia đình có thu nhập thấp, vùng biên giới, hải đảo, đồng bào dân tộc thiểu số. Khi gánh nặng chi phí được san sẻ, phụ huynh và học sinh có thể tập trung tinh thần nhiều hơn cho việc học tập, thay vì lo lắng về tiền bạc mỗi khi năm học mới đến gần.
• Về giáo dục ý thức trách nhiệm: Cơ chế mượn – trả sách quy định tại Điều 5, Điều 6, Điều 7 không đơn thuần là biện pháp tiết kiệm ngân sách, mà còn là bài học thực tiễn giáo dục học sinh về ý thức giữ gìn tài sản chung, tinh thần sẻ chia với các thế hệ học sinh tiếp theo – “mượn sách hôm nay, gìn giữ cho ngày mai”.
• Về quản trị công minh bạch: Nghị định đòi hỏi toàn bộ quá trình lập dự toán, mua sắm, phân bổ, quản lý và luân chuyển sách giáo khoa phải được thực hiện công khai (Khoản 5 Điều 5), qua đó tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở giáo dục và sự giám sát của cộng đồng – một bước tiến trong tư duy quản trị hiện đại, minh bạch và lấy người học làm trung tâm.

1. LỜI KHUYÊN TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

• Theo dõi lộ trình áp dụng tại địa phương: Phụ huynh nên chủ động theo dõi thông báo của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, vì theo Khoản 2 Điều 9, nhiều địa phương có thể triển khai miễn phí sách giáo khoa sớm hơn mốc chung năm học 2029 – 2030, đặc biệt tại các địa bàn khó khăn, biên giới, hải đảo, vùng dân tộc thiểu số.
• Sinh viên cần nắm rõ điều kiện miễn học phí Giáo dục quốc phòng và an ninh: Chính sách chỉ áp dụng cho lần học thứ nhất theo Khoản 1 Điều 21; do đó sinh viên nên chủ động sắp xếp thời gian ôn tập, tránh học lại do lỗi chủ quan để không mất quyền lợi miễn học phí.
• Có ý thức bảo quản sách giáo khoa, giáo trình được mượn: Theo Điều 27, mức bồi hoàn khi làm mất hoặc hư hỏng sách sẽ giảm dần theo thời gian sử dụng; gia đình nên hướng dẫn con em giữ gìn sách cẩn thận để tránh phát sinh chi phí không đáng có.
• Chủ động phản ánh khi phát hiện vi phạm: Nếu phát hiện nhà trường thu phí trái quy định hoặc cung ứng sách không đúng danh mục, sách giả, sách in lậu – các hành vi bị nghiêm cấm tại Điều 28 – người dân có quyền phản ánh tới cơ quan quản lý giáo dục địa phương để được xử lý kịp thời.

Thông điệp nhân văn: “Một chính sách giáo dục chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó chạm đến gánh nặng cơm áo của mỗi gia đình. Nghị định 271/2026/NĐ-CP không chỉ giảm tải áp lực tài chính mỗi mùa tựu trường, mà còn gieo mầm ý thức trách nhiệm, sẻ chia và tinh thần tự học bền vững cho thế hệ tương lai của đất nước.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Bài viết được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị. Với tư duy tích hợp đa ngành, Trung tâm không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp tư vấn tâm lý – giáo dục toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc gia đình đang gặp vướng mắc pháp lý liên quan đến chính sách giáo dục, hãy liên hệ với chúng tôi qua website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.