TÌNH HUỐNG 491: DI CHÚC PHỨC HỢP: NGƯỜI MẸ LẬP DI CHÚC ĐỂ LẠI QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT Ở DUY NHẤT CHO CON TRAI LỚN, ĐÍNH KÈM ĐIỀU KIỆN PHẢI TRÍCH 30% GIÁ TRỊ THU NHẬP TIỀN CHO THUÊ NHÀ ĐỂ NUÔI DƯỠNG EM GÁI ÚT BỊ KHUYẾT TẬT NGHE, NÓI BẨM SINH TRỌN ĐỜI?

TÌNH HUỐNG 491: DI CHÚC PHỨC HỢP: NGƯỜI MẸ LẬP DI CHÚC ĐỂ LẠI QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT Ở DUY NHẤT CHO CON TRAI LỚN, ĐÍNH KÈM ĐIỀU KIỆN PHẢI TRÍCH 30% GIÁ TRỊ THU NHẬP TIỀN CHO THUÊ NHÀ ĐỂ NUÔI DƯỠNG EM GÁI ÚT BỊ KHUYẾT TẬT NGHE, NÓI BẨM SINH TRỌN ĐỜI?

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Bà M có một quyền sử dụng đất ở duy nhất, trên đất có căn nhà đang được cho thuê để tạo thu nhập ổn định. Bà M lập di chúc để lại toàn bộ quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất cho người con trai lớn là A.

Tuy nhiên, trong di chúc, bà M ghi rõ: A được hưởng quyền sử dụng đất và căn nhà nhưng phải thực hiện nghĩa vụ trích 30% giá trị thu nhập từ việc cho thuê nhà để nuôi dưỡng người em gái út là B bị khuyết tật nghe, nói bẩm sinh trong suốt cuộc đời của B.

Sau khi bà M qua đời, phát sinh tranh luận: A có được hưởng toàn bộ quyền sử dụng đất và căn nhà hay không? Điều kiện phải trích 30% thu nhập cho B có giá trị pháp lý không? B có được hưởng một phần di sản dù di chúc không trực tiếp để lại đất cho B hay không?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. Người mẹ có quyền để lại tài sản cho riêng người con trai lớn

Trước hết, quyền lập di chúc và định đoạt tài sản của bà M là quyền dân sự được pháp luật công nhận.

Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

“Cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình…”

Như vậy, về nguyên tắc, bà M có quyền lựa chọn A là người thừa kế và phân định cho A quyền sử dụng đất, căn nhà thuộc quyền sở hữu, sử dụng hợp pháp của mình.

Đồng thời, Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người lập di chúc có quyền:

“Giao nghĩa vụ cho người thừa kế”.

Đây chính là căn cứ quan trọng để xem xét điều kiện bà M đặt ra đối với A.

2.2. Việc yêu cầu A trích 30% tiền cho thuê nhà để chăm sóc B về nguyên tắc có thể được xác định là nghĩa vụ của người thừa kế

Điểm đặc biệt của tình huống này là bà M không đơn thuần để lại tài sản cho A mà còn giao nghĩa vụ cho A sau khi nhận di sản.

Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người lập di chúc “Giao nghĩa vụ cho người thừa kế”.

Do đó, nội dung:

A được hưởng quyền sử dụng đất và căn nhà, nhưng phải trích 30% thu nhập từ việc cho thuê nhà để nuôi dưỡng B

về nguyên tắc phù hợp với quyền định đoạt của người lập di chúc, nếu nghĩa vụ này được thể hiện rõ ràng, có thể xác định được và không vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức xã hội.

Đây có thể xem là một dạng di chúc có kèm nghĩa vụ, thay vì hiểu đơn giản là “A được cho tài sản vô điều kiện”.

2.3. Di chúc phải đáp ứng điều kiện hợp pháp

Không phải cứ có nội dung giao nghĩa vụ là di chúc đương nhiên có hiệu lực.

Khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

“Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây…”

Trong đó, người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; đồng thời nội dung và hình thức di chúc phải phù hợp pháp luật.

Đặc biệt, pháp luật yêu cầu:

“Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội”.

Vì vậy, nếu bà M hoàn toàn minh mẫn, tự nguyện lập di chúc và điều khoản 30% nhằm bảo đảm cuộc sống cho người em gái khuyết tật thì không có cơ sở chỉ vì điều khoản này mà cho rằng di chúc vô hiệu.

2.4. Nội dung nghĩa vụ phải được ghi cụ thể để tránh tranh chấp

Đây là điểm rất quan trọng trong tình huống 491.

Nếu di chúc chỉ ghi:

“Cho A quyền sử dụng đất, với điều kiện phải dành 30% tiền cho thuê nhà để nuôi B suốt đời”

thì sau này có thể phát sinh nhiều tranh chấp:

• 30% được tính trên doanh thu tiền thuê hay lợi nhuận sau khi trừ chi phí?
• Chi phí sửa chữa, thuế, bảo trì nhà có được trừ trước khi tính 30%?
• Tiền thuê nhà được điều chỉnh tăng, giảm như thế nào?
• Ai kiểm tra việc A thực hiện nghĩa vụ?
• B có quyền yêu cầu A cung cấp hợp đồng cho thuê và chứng từ thu tiền hay không?
• Nếu căn nhà không cho thuê được thì nghĩa vụ được thực hiện như thế nào?

Do đó, để bảo đảm khả năng thực hiện, di chúc nên quy định rõ căn cứ tính 30%, thời điểm thanh toán, phương thức thanh toán, người giám sát và cách xử lý khi nhà không còn được cho thuê.

Nếu nội dung di chúc không rõ ràng, Điều 648 Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc giải thích phải dựa trên ý nguyện đích thực của người chết; nếu không thống nhất thì có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết.

2.5. B có thể vẫn được hưởng di sản dù mẹ không trực tiếp để lại đất cho B và phải xem xét điều kiện thừa kế quyền sử dụng đất

Về điều kiện để lại và nhận thừa kế quyền sử dụng đất ở, cần đối chiếu Điều 37 và Điều 45 Luật Đất đai 2024. Việc thừa kế quyền sử dụng đất phải được xem xét trên cơ sở người sử dụng đất có Giấy chứng nhận, đất không có tranh chấp, quyền sử dụng đất không bị kê biên để bảo đảm thi hành án và còn trong thời hạn sử dụng theo quy định pháp luật.

Đây là vấn đề quan trọng nhất của tình huống.

Giả sử B là con thành niên nhưng không có khả năng lao động, thì B thuộc nhóm người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.

Khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

“Con thành niên mà không có khả năng lao động.”

thuộc nhóm người vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu không được hưởng hoặc được hưởng ít hơn mức này theo di chúc.

Như vậy, cần phân biệt hai vấn đề:

Thứ nhất, nghĩa vụ A phải trích 30% thu nhập từ việc cho thuê nhà để nuôi B là nghĩa vụ do bà M giao cho A.

Thứ hai, nếu B đáp ứng điều kiện của Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 thì B còn có quyền hưởng di sản bắt buộc, độc lập với nghĩa vụ 30% nói trên.

Do đó, không nên hiểu rằng: “A đã phải trích 30% tiền thuê nhà cho B thì B đương nhiên không còn quyền hưởng di sản”.

Hai vấn đề này có thể tồn tại đồng thời, tùy tình trạng pháp lý cụ thể của B và giá trị toàn bộ di sản.

2.6. Cần xác định chính xác tình trạng khuyết tật và khả năng lao động của B

Đối với tiêu chí “không có khả năng lao động” tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, cần đánh giá trên tình trạng khuyết tật thực tế và hồ sơ pháp lý của B. Trong tình huống này, việc xác định B có thuộc trường hợp khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng theo Điều 3 Luật Người khuyết tật 2010 là căn cứ quan trọng để xem xét khả năng lao động; không nên chỉ dựa vào việc B bị khuyết tật nghe, nói bẩm sinh để kết luận.

Việc B “bị khuyết tật nghe, nói bẩm sinh” chưa tự động đồng nghĩa với việc B chắc chắn thuộc trường hợp “không có khả năng lao động” theo Điều 644 Bộ luật Dân sự.

Cần căn cứ vào tình trạng thực tế, mức độ khuyết tật và tài liệu pháp lý có liên quan để xác định.

Luật Người khuyết tật 2010 vẫn là căn cứ quan trọng về quyền và trách nhiệm chăm sóc người khuyết tật.

Điều 8 Luật Người khuyết tật 2010 quy định về trách nhiệm của gia đình:

“Bảo vệ, nuôi dưỡng, chăm sóc người khuyết tật”.

Đồng thời, Điều 4 Luật Người khuyết tật 2010 ghi nhận người khuyết tật được bảo đảm các quyền, trong đó có quyền được chăm sóc sức khỏe và các dịch vụ phù hợp với dạng tật, mức độ khuyết tật.

Vì vậy, việc bà M dành nguồn thu từ căn nhà để bảo đảm cuộc sống lâu dài cho B là một mục đích có ý nghĩa nhân văn và phù hợp với chính sách bảo vệ người khuyết tật.

2.7. Nghĩa vụ nuôi dưỡng B phải được tách bạch với nghĩa vụ tài sản của người đã chết

Cần lưu ý: nghĩa vụ A thực hiện theo di chúc không nên nhầm lẫn với các nghĩa vụ tài sản do chính bà M để lại.

Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết trong phạm vi di sản theo quy định pháp luật.

Trong tình huống này, khoản 30% tiền cho thuê nhà để chăm sóc B là nghĩa vụ do chính bà M đặt ra trong di chúc đối với A, chứ không phải mặc nhiên là “khoản nợ” của bà M.

Vì vậy, cần xác định chính xác nội dung di chúc để biết đây là nghĩa vụ được giao cho người thừa kế hay một nghĩa vụ tài sản khác.

2.8. Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế

Khoản 1 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

“Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.”

Do đó, khi bà M chết, nếu di chúc hợp pháp thì các nội dung định đoạt tài sản và nghĩa vụ được giao cho A mới phát sinh hiệu lực để thực hiện.

A không thể viện lý do “mẹ còn sống nên điều kiện này chưa có giá trị” để phủ nhận nội dung di chúc; nhưng ngược lại, khi bà M còn sống, bà vẫn có quyền sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ di chúc theo quy định pháp luật.

2.9. Nếu A nhận đất nhưng không thực hiện nghĩa vụ thì có thể phát sinh tranh chấp

Trong trường hợp di chúc xác định rõ A phải dành 30% thu nhập tiền thuê nhà để chăm sóc B mà sau khi nhận di sản A cố tình không thực hiện, B hoặc người có quyền, lợi ích liên quan có thể yêu cầu giải quyết việc thực hiện nghĩa vụ theo nội dung di chúc.

Đặc biệt, nếu di chúc quy định cụ thể về:

• tỷ lệ 30%;
• nguồn thu nhập;
• thời gian thực hiện;
• phương thức thanh toán;
• thời hạn thực hiện;
• người giám sát;

thì việc chứng minh vi phạm sẽ thuận lợi hơn rất nhiều.

2.10. Quyền sử dụng đất ở có thể là di sản nếu thuộc quyền sử dụng hợp pháp của bà M

5. ĐÁP ÁN NGẮN GỌN – GIẢI QUYẾT 05 CÂU HỎI PHÁP LÝ
6. A được hưởng quyền sử dụng đất và nhà theo di chúc, nhưng phải thực hiện nghĩa vụ trích 30% tiền thuê nhà cho B theo nội dung di chúc; căn cứ Điều 626 và Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015.
7. Điều kiện trích 30% thu nhập có giá trị pháp lý vì đây là di chúc có kèm nghĩa vụ đối với người thừa kế theo Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, với điều kiện nội dung nghĩa vụ rõ ràng, hợp pháp và không trái đạo đức xã hội.
8. B vẫn có thể được hưởng suất thừa kế bắt buộc độc lập, bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu thuộc trường hợp người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, trong đó cần làm rõ tình trạng khuyết tật và khả năng lao động.
9. Cần lập cơ chế giám sát rõ ràng đối với việc cho thuê nhà, xác định căn cứ tính 30%, thời điểm thanh toán, phương thức thanh toán, chứng từ và người giám sát để tránh trường hợp A không thực hiện đúng nghĩa vụ.
10. Việc giải quyết tình huống cần áp dụng đồng thời Bộ luật Dân sự 2015 về thừa kế và nghĩa vụ, Luật Đất đai 2024 về điều kiện thừa kế quyền sử dụng đất, và Luật Người khuyết tật 2010 về việc đánh giá tình trạng, mức độ khuyết tật và khả năng lao động của B.

Theo Điều 37 và Điều 45 Luật Đất đai 2024, cần kiểm tra đầy đủ các điều kiện pháp lý của quyền sử dụng đất ở trước khi xác định A có thể nhận và thực hiện quyền đối với di sản. Vì vậy, việc bà M có quyền sử dụng đất hợp pháp, có Giấy chứng nhận, đất không tranh chấp, không bị kê biên và còn thời hạn sử dụng là những nội dung cần được xác minh.

Quyền sử dụng đất là loại tài sản có thể được để lại thừa kế khi đáp ứng các điều kiện theo pháp luật đất đai và dân sự.

Do đó, nếu bà M là người có quyền sử dụng đất hợp pháp và quyền này đủ điều kiện để trở thành di sản thì bà có thể định đoạt bằng di chúc.

Tuy nhiên, việc A được chỉ định hưởng đất không đồng nghĩa với việc A được loại bỏ hoàn toàn quyền lợi thừa kế bắt buộc của B, nếu B thuộc trường hợp Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Tình huống 491 cho thấy di chúc không chỉ là văn bản phân chia tài sản mà còn có thể là công cụ để cha mẹ bảo đảm cuộc sống cho người con yếu thế sau khi mình qua đời.

Tuy nhiên, việc đặt toàn bộ trách nhiệm chăm sóc B lên A cũng tiềm ẩn nguy cơ tranh chấp giữa anh em nếu thiếu cơ chế giám sát.

Vì vậy, người lập di chúc nên:

• xác định rõ nguồn tiền dùng để chăm sóc B;
• quy định rõ tỷ lệ 30% được tính như thế nào;
• quy định phương thức chuyển tiền;
• xác định người giám sát hoặc quản lý khoản tiền;
• có phương án dự phòng nếu căn nhà không còn cho thuê;
• đồng thời kiểm tra quyền thừa kế bắt buộc của B trước khi quyết định phân chia di sản.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là “chia tài sản cho ai”, mà phải là bảo đảm ý chí của người đã mất và bảo vệ người yếu thế trong gia đình.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Bước 1 – Kiểm tra tính hợp pháp của di chúc:
Xác định năng lực, sự minh mẫn, tự nguyện của bà M và hình thức lập di chúc.

Bước 2 – Xác định chính xác di sản:
Kiểm tra quyền sử dụng đất, căn nhà và các tài sản khác thuộc quyền sở hữu, sử dụng hợp pháp của bà M.

Bước 3 – Xác định quyền của B:
Làm rõ tuổi, mức độ khuyết tật và khả năng lao động của B để xác định B có thuộc trường hợp người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 hay không.

Bước 4 – Hoàn thiện điều khoản 30%:
Không nên chỉ ghi chung chung “30% tiền cho thuê nhà”. Cần xác định rõ 30% của doanh thu hay thu nhập ròng, thời điểm thanh toán, phương thức thanh toán và cơ chế kiểm tra.

Bước 5 – Lập cơ chế bảo đảm lâu dài cho B:
Nếu mục tiêu thực sự của bà M là bảo đảm B được chăm sóc suốt đời, nên thiết kế cơ chế quản lý và giám sát khoản tiền một cách minh bạch, hạn chế việc A và B phát sinh tranh chấp trong tương lai.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về thừa kế, di chúc, tài sản hoặc bảo vệ quyền lợi người khuyết tật, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.