TÌNH HUỐNG SỐ 480: GIÁO SƯ Y HỌC BỊ CÔNG TY DƯỢC LẬU TỰ Ý SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ DEEPFACE KHUÔN MẶT, GIỌNG NÓI ĐỂ QUẢNG CÁO THUỐC “CHỮA KHỎI HOÀN TOÀN BỆNH TIỂU ĐƯỜNG 100%”

TÌNH HUỐNG SỐ 480: GIÁO SƯ Y HỌC BỊ CÔNG TY DƯỢC LẬU TỰ Ý SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ DEEPFACE KHUÔN MẶT, GIỌNG NÓI ĐỂ QUẢNG CÁO THUỐC “CHỮA KHỎI HOÀN TOÀN BỆNH TIỂU ĐƯỜNG 100%”

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Giáo sư A là một chuyên gia y học có uy tín, có nhiều năm nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực nội tiết – chuyển hóa. Trong quá trình hoạt động chuyên môn, hình ảnh, video phỏng vấn và một số bản ghi âm giọng nói của Giáo sư được công khai trên Internet.

Lợi dụng những dữ liệu này, công ty X – một doanh nghiệp kinh doanh dược phẩm không hợp pháp trên môi trường mạng – đã tự ý thu thập hình ảnh và giọng nói của Giáo sư A để sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo Deepfake tạo ra một video giả mạo.

Trong video, khuôn mặt và giọng nói của Giáo sư A được tái tạo một cách chân thực, khiến người xem tin rằng chính Giáo sư đang trực tiếp giới thiệu và chứng nhận một loại thuốc điều trị bệnh tiểu đường. Video gán cho Giáo sư phát ngôn rằng loại thuốc này có khả năng “chữa khỏi hoàn toàn bệnh tiểu đường 100%”. Công ty X còn sử dụng tên tuổi, chức danh và uy tín khoa học của Giáo sư để tạo lòng tin cho người bệnh, đồng thời gắn đường dẫn mua thuốc trực tuyến và phát tán video trên nhiều nền tảng.

Tuy nhiên, Giáo sư A hoàn toàn không ký hợp đồng quảng cáo với công ty X, không cho phép sử dụng hình ảnh, giọng nói, tên tuổi hoặc chức danh của mình và cũng không hề đưa ra phát ngôn nói trên. Khi phát hiện sự việc, Giáo sư yêu cầu công ty X chấm dứt hành vi và gỡ bỏ video nhưng công ty không hợp tác.

Từ tình huống trên đặt ra nhiều vấn đề pháp lý: việc sử dụng hình ảnh và giọng nói của Giáo sư có hợp pháp hay không; việc tạo phát ngôn giả có xâm phạm danh dự, uy tín hay không; hành vi có dấu hiệu của tội vu khống hay tội phạm khác không; quảng cáo thuốc với cam kết chữa khỏi bệnh 100% có vi phạm pháp luật về dược và quảng cáo không; đồng thời Giáo sư cần làm gì để bảo toàn chứng cứ, ngăn chặn nội dung giả mạo và bảo vệ người bệnh.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Xâm phạm quyền đối với hình ảnh của Giáo sư – Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015

Trước hết, hành vi của công ty X có dấu hiệu xâm phạm trực tiếp đến quyền của Giáo sư A đối với hình ảnh theo Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015.

Về nguyên tắc, hình ảnh của một cá nhân là quyền nhân thân được pháp luật bảo vệ. Trong tình huống này, Giáo sư A không đồng ý cho công ty X sử dụng hình ảnh, không ký hợp đồng quảng cáo và không cho phép đưa hình ảnh của mình vào hoạt động thương mại.

Điểm đáng chú ý là công ty X không chỉ sử dụng một bức ảnh thông thường mà còn dùng hình ảnh đó làm dữ liệu đầu vào để tạo ra một video Deepfake. Mục đích cuối cùng là khiến công chúng tin rằng Giáo sư A thực sự đang quảng cáo và chứng nhận cho sản phẩm thuốc.

Do đó, việc hình ảnh được công khai trên Internet không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được tự do sử dụng hình ảnh đó cho bất kỳ mục đích thương mại nào.

Giáo sư có quyền yêu cầu chấm dứt việc sử dụng hình ảnh, gỡ bỏ nội dung vi phạm và áp dụng các biện pháp dân sự cần thiết để bảo vệ quyền của mình.

2. Xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín – Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015

Hành vi của công ty X nghiêm trọng hơn một vụ sử dụng hình ảnh trái phép thông thường.

Công ty đã tạo ra một phát ngôn mà Giáo sư A chưa từng đưa ra và gắn phát ngôn đó với chính khuôn mặt, giọng nói, tên tuổi và chức danh của Giáo sư. Công chúng vì vậy có thể hiểu rằng một chuyên gia y học có uy tín đang công khai cam kết một loại thuốc có khả năng chữa khỏi hoàn toàn bệnh tiểu đường.

Điều này có khả năng làm công chúng hiểu sai về quan điểm chuyên môn của Giáo sư, ảnh hưởng đến danh dự, uy tín nghề nghiệp và uy tín khoa học được xây dựng trong nhiều năm.

Vì vậy, bên cạnh Điều 32 về hình ảnh, cần áp dụng Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015 về quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín.

Đây là điểm cần bổ sung để bài phân tích đầy đủ hơn, bởi đối tượng bị xâm phạm trong vụ việc không chỉ là “hình ảnh” mà còn là uy tín nghề nghiệp và danh dự của một nhà khoa học.

3. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại – Điều 584 và Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015

Nếu hành vi sử dụng Deepfake trái pháp luật gây thiệt hại thì có thể đặt ra trách nhiệm bồi thường theo Điều 584 Bộ luật Dân sự.

Đối với thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm, cần xem xét Điều 592 Bộ luật Dân sự.

Theo đó, tùy vào chứng cứ và thiệt hại thực tế, Giáo sư có thể yêu cầu:

• chấm dứt hành vi vi phạm;
• gỡ bỏ video và các nội dung quảng cáo giả mạo;
• cải chính thông tin;
• xin lỗi công khai;
• bồi thường thiệt hại vật chất nếu chứng minh được;
• bồi thường tổn thất tinh thần theo quy định pháp luật.

Như vậy, trách nhiệm dân sự ở đây nhằm đồng thời chấm dứt hành vi xâm phạm, khôi phục danh dự và bù đắp thiệt hại cho người bị xâm phạm.

4. Xem xét dấu hiệu của tội vu khống – Điều 156 Bộ luật Hình sự 2015

Về trách nhiệm hình sự, Điều 156 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung về tội vu khống là một căn cứ cần đặc biệt xem xét.

Bản chất hành vi trong tình huống là công ty X biết Giáo sư A không phát biểu nhưng vẫn sử dụng công nghệ Deepfake để tạo ra hình ảnh và giọng nói giả, sau đó phát tán ra công chúng khiến người khác tin rằng Giáo sư đã đưa ra lời chứng thực về thuốc.

Nếu cơ quan tiến hành tố tụng chứng minh được đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm, hành vi này có thể bị xem xét theo Điều 156 BLHS.

Tuy nhiên, khi làm bài thi không nên viết rằng “công ty X chắc chắn phạm tội vu khống”. Cách diễn đạt chính xác hơn là: “Hành vi có dấu hiệu của tội vu khống theo Điều 156 BLHS; việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào kết quả điều tra và việc chứng minh đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm.” Đây là điểm quan trọng để tránh việc người viết tự kết luận tội phạm khi chưa có đầy đủ chứng cứ.

5. Có thể xem xét Điều 155 Bộ luật Hình sự 2015 nếu có hành vi xúc phạm nghiêm trọng

Bên cạnh Điều 156, trong trường hợp nội dung Deepfake được xây dựng nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của Giáo sư thì có thể xem xét Điều 155 Bộ luật hình sự 2015 về tội làm nhục người khác.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai điều luật:

• Điều 155 BLHS: trọng tâm là hành vi xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm;
• Điều 156 BLHS: trọng tâm là hành vi bịa đặt hoặc loan truyền thông tin biết rõ là sai sự thật.

Đối với tình huống này, Điều 156 là hướng phân tích nổi bật hơn bởi hành vi cốt lõi là tạo ra thông tin, phát ngôn giả và gán thông tin đó cho Giáo sư A.

6. Vi phạm pháp luật về dược và quảng cáo

Một sai phạm quan trọng khác là công ty X sử dụng video Deepfake để quảng cáo thuốc. Nội dung “thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh tiểu đường 100%” đặc biệt nghiêm trọng vì đây là tuyên bố liên quan trực tiếp đến sức khỏe con người. Do đó, ngoài Bộ luật Dân sự và Bộ luật Hình sự, cần xem xét pháp luật về dược và pháp luật về quảng cáo.

Cần xác minh:

• sản phẩm có được phép lưu hành hợp pháp hay không;
• doanh nghiệp có đủ điều kiện kinh doanh và quảng cáo hay không;
• nội dung quảng cáo có phù hợp với công dụng được phép của thuốc hay không;
• quảng cáo có chứa thông tin sai sự thật hoặc gây nhầm lẫn hay không;
• việc sử dụng hình ảnh, tên tuổi, chức danh của Giáo sư có phù hợp với quy định về quảng cáo thuốc hay không.

Như vậy, hành vi của công ty X có thể tạo ra nhiều tầng trách nhiệm pháp lý đồng thời, chứ không chỉ là tranh chấp về hình ảnh cá nhân.

7. Xử lý nội dung giả mạo trên môi trường mạng

Do video được tạo ra và phát tán trên Internet, vụ việc còn phải được xem xét dưới góc độ pháp luật về an ninh mạng, dữ liệu cá nhân và trách nhiệm xử lý nội dung vi phạm trên môi trường mạng.

Việc xử lý cần tập trung vào:

• xác định tài khoản và chủ thể tạo, đăng tải;
• xác định nguồn dữ liệu được sử dụng;
• bảo toàn dữ liệu điện tử;
• xác định các website, tài khoản và nền tảng đang phát tán;
• yêu cầu nền tảng xử lý nội dung vi phạm;
• chuyển thông tin đến cơ quan có thẩm quyền để xác minh và xử lý.

Không nên diễn đạt rằng “xóa sổ toàn bộ website” mà phải xác định đúng cơ quan có thẩm quyền và đúng biện pháp pháp lý.

8. Điều khoản hợp đồng để phòng ngừa Deepfake

Trong trường hợp Giáo sư ký hợp đồng quảng cáo hợp pháp với một doanh nghiệp, hợp đồng nên quy định rõ phạm vi sử dụng hình ảnh, tên tuổi, chức danh và giọng nói.

Có thể xây dựng các điều khoản như sau:

Thứ nhất, về phạm vi sử dụng: doanh nghiệp chỉ được sử dụng hình ảnh, tên, chức danh và giọng nói của Giáo sư trong đúng mục đích, thời hạn, phạm vi và phương tiện đã thỏa thuận.

Thứ hai, về công nghệ AI: doanh nghiệp không được sử dụng Deepfake hoặc công nghệ tổng hợp hình ảnh, âm thanh để tạo ra phát ngôn hoặc hành vi mà Giáo sư chưa thực hiện hoặc chưa phê duyệt.

Thứ ba, về quyền phê duyệt: mọi nội dung quảng cáo có sử dụng hình ảnh, tên tuổi hoặc giọng nói của Giáo sư phải được Giáo sư phê duyệt trước khi công bố.

Thứ tư, về trách nhiệm: bên vi phạm phải chấm dứt hành vi, gỡ bỏ nội dung, cải chính, xin lỗi và bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật và thỏa thuận.

Các điều khoản này có giá trị chủ yếu ở góc độ phòng ngừa và quản trị rủi ro, không phải căn cứ trực tiếp để xử lý công ty X trong tình huống hiện tại vì Giáo sư không ký hợp đồng với công ty X.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

1. Góc nhìn tâm lý

Đối với một Giáo sư y học, uy tín không chỉ là tài sản cá nhân mà còn là kết quả của nhiều năm học tập, nghiên cứu, giảng dạy và đóng góp chuyên môn.

Một video Deepfake có thể trong thời gian rất ngắn tạo ra một “phiên bản giả” của Giáo sư và khiến công chúng hiểu rằng Giáo sư đã đưa ra một quan điểm khoa học mà thực tế chưa bao giờ tồn tại.

Vì vậy, hậu quả tâm lý và nghề nghiệp có thể rất lớn: Giáo sư phải đối mặt với sự nghi ngờ của đồng nghiệp, người bệnh, sinh viên và cộng đồng.

Giải pháp vì thế không thể chỉ dừng ở việc “xóa video”, mà phải hướng tới khôi phục niềm tin và uy tín nghề nghiệp của nạn nhân.

2. Góc nhìn đối với người bệnh

Nguy hiểm nhất của vụ việc không chỉ nằm ở việc Giáo sư bị giả mạo.

Người bệnh có thể tin rằng một chuyên gia y khoa nổi tiếng đã chứng nhận thuốc và từ đó mua, sử dụng sản phẩm hoặc thay đổi phương pháp điều trị dựa trên thông tin giả.

Hậu quả có thể là:

• thiệt hại về tài sản;
• hiểu sai về bệnh;
• trì hoãn việc điều trị phù hợp;
• sử dụng sản phẩm không được kiểm chứng;
• ảnh hưởng đến sức khỏe.

Vì vậy, vụ việc phải được nhìn nhận như một rủi ro đối với sức khỏe cộng đồng, bên cạnh việc xâm phạm quyền nhân thân của Giáo sư.

3. Giáo dục kỹ năng nhận diện Deepfake

Cần xây dựng cho người dân một nguyên tắc đơn giản:

“Hình ảnh của bác sĩ không đồng nghĩa với sự chứng thực của bác sĩ.”

Khi gặp một quảng cáo sử dụng hình ảnh chuyên gia y tế, người dân cần kiểm tra:

1. nguồn thông tin chính thức;
2. website hoặc cơ quan công tác của chuyên gia;
3. thông tin pháp lý của sản phẩm;
4. thông tin từ cơ quan y tế;
5. những tuyên bố quảng cáo bất thường như “chữa khỏi 100%”, “cam kết khỏi hoàn toàn”.

Giáo dục kỹ năng nhận diện Deepfake vì vậy là một biện pháp phòng ngừa quan trọng để hạn chế việc người bệnh trở thành nạn nhân thứ hai của hành vi giả mạo.

4. Quản trị rủi ro – xây dựng quy trình phản ứng 5 bước

Các bệnh viện, trường đại học, viện nghiên cứu và cá nhân có uy tín trên môi trường mạng nên xây dựng quy trình ứng phó gồm năm bước.

Bước 1 – Phát hiện: xác định video, tài khoản, website, nền tảng và thời điểm xuất hiện.

Bước 2 – Bảo toàn chứng cứ: lưu giữ URL, ảnh chụp màn hình, video, thời gian đăng tải, tài khoản, nội dung quảng cáo và thông tin sản phẩm.

Bước 3 – Xác thực: Giáo sư hoặc cơ quan công tác công khai xác nhận rằng Giáo sư không thực hiện phát ngôn, không cho phép sử dụng hình ảnh và không chứng thực sản phẩm.

Bước 4 – Yêu cầu xử lý: gửi thông tin đến cơ quan có thẩm quyền, cơ quan quản lý y tế, cơ quan quản lý quảng cáo, cơ quan công an và nền tảng liên quan tùy tính chất vụ việc.

Bước 5 – Truyền thông khủng hoảng: đưa ra thông báo chính thức, ngắn gọn, xác nhận video là giả mạo và khuyến cáo người dân không sử dụng video làm căn cứ lựa chọn hoặc điều trị bằng thuốc.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo quan điểm quản trị rủi ro, vụ việc cần được giải quyết theo mô hình “4 lớp bảo vệ”.

Lớp thứ nhất: BẢO VỆ BẰNG PHÁP LUẬT

Trước hết phải xác định đầy đủ các quyền bị xâm phạm:

Điều 32 Bộ luật dân sự 2015 bảo vệ quyền đối với hình ảnh;

Điều 34 Bộ luật dân sự 2015  bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín;

Điều 584 và Điều 592 Bộ luật dân sự 2015 là căn cứ xem xét trách nhiệm và thiệt hại do hành vi xâm phạm;

Điều 156 Bộ luật hình sự 2015 được xem xét nếu hành vi có đầy đủ dấu hiệu của tội vu khống;

Điều 155 Bộ luật hình sự 2015 có thể được xem xét nếu có hành vi xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm;

đồng thời áp dụng pháp luật về dược, quảng cáo, an ninh mạng và dữ liệu cá nhân tùy hành vi cụ thể.

Lớp thứ hai: BẢO VỆ BẰNG CHỨNG CỨ ĐIỆN TỬ

Một sai lầm phổ biến là vừa phát hiện video giả đã lập tức tìm cách xóa toàn bộ dấu vết.

Cách làm đúng phải là: PHÁT HIỆN → GHI NHẬN → BẢO TOÀN → XÁC THỰC → YÊU CẦU GỠ BỎ → XỬ LÝ.

Việc gỡ bỏ nội dung vi phạm là cần thiết nhưng phải được thực hiện sau khi đã bảo toàn những chứng cứ cần thiết cho việc xác minh và xử lý.

Lớp thứ ba: VI BẰNG VÀ GHI NHẬN CHỨNG CỨ

Giáo sư có thể cân nhắc việc lập vi bằng theo đúng điều kiện và phạm vi pháp luật cho phép để ghi nhận sự tồn tại của nội dung trên môi trường điện tử.

Các dữ liệu cần bảo toàn gồm:

• URL;
• tên miền;
• tài khoản;
• thời gian truy cập;
• ảnh chụp màn hình;
• bản ghi màn hình;
• video;
• nội dung quảng cáo;
• thông tin sản phẩm;
• các tài liệu chứng minh Giáo sư không thực hiện phát ngôn.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng vi bằng có chức năng ghi nhận sự kiện, hành vi theo phạm vi pháp luật cho phép; vi bằng không tự nó kết luận một chủ thể có phạm tội hay không.

Lớp thứ tư: BẢO VỆ NGƯỜI BỆNH VÀ LỢI ÍCH CỘNG ĐỒNG

Cuối cùng, phải xử lý nguy cơ đối với người bệnh.

Một giải pháp tốt không chỉ trả lại danh dự cho Giáo sư mà còn phải nhanh chóng đưa thông tin chính xác đến cộng đồng, ngăn người dân tiếp tục tin vào quảng cáo giả và hạn chế nguy cơ sử dụng thuốc dựa trên thông tin sai lệch.

Do đó, giải pháp toàn diện phải đạt được bốn mục tiêu: BẢO VỆ GIÁO SƯ – GỠ BỎ NỘI DUNG GIẢ – BẢO TOÀN CHỨNG CỨ – BẢO VỆ NGƯỜI BỆNH.

KẾT LUẬN

Tình huống Giáo sư A bị công ty X sử dụng Deepfake để quảng cáo thuốc là một dạng xâm phạm quyền nhân thân có tính chất phức tạp, bởi công nghệ được sử dụng để biến hình ảnh và giọng nói có thật thành một phát ngôn giả nhưng có khả năng khiến công chúng tin là thật.

Về dân sự, cần tập trung vào Điều 32 và Điều 34 Bộ luật dân sự 2015 để bảo vệ hình ảnh, danh dự, nhân phẩm và uy tín của Giáo sư; đồng thời xem xét Điều 584 và Điều 592 Bộ luật dân sự 2015 nếu phát sinh trách nhiệm bồi thường.

Về hình sự, hành vi có thể được xem xét theo Điều 156 Bộ luật hình sự 2015 về tội vu khống nếu chứng minh đầy đủ các yếu tố cấu thành; Điều 155 BLHS chỉ được xem xét khi có căn cứ về hành vi làm nhục. Bên cạnh đó, vì vụ việc liên quan trực tiếp đến hoạt động quảng cáo thuốc, cần đồng thời xem xét pháp luật về dược và quảng cáo, cũng như các quy định liên quan đến việc phát tán nội dung vi phạm trên môi trường mạng.

Đặc biệt, giải quyết Deepfake không thể chỉ bằng việc “xóa một video”. Cần bảo toàn chứng cứ, xác định chủ thể tạo và phát tán, yêu cầu xử lý nội dung vi phạm, khôi phục danh dự của nạn nhân và quan trọng nhất là ngăn người bệnh tiếp tục bị lừa dối bởi thông tin y khoa giả mạo. Qua đó có thể rút ra nguyên tắc: Deepfake có thể giả mạo khuôn mặt và giọng nói, nhưng không thể tạo ra sự đồng ý của chủ thể, không thể biến phát ngôn giả thành phát ngôn thật và cũng không thể biến một quảng cáo thuốc trái pháp luật thành hợp pháp. Đây chính là điểm giao thoa giữa pháp luật – công nghệ – đạo đức nghề nghiệp – tâm lý xã hội – quản trị rủi ro, đòi hỏi một phương án xử lý đồng bộ thay vì chỉ áp dụng một điều luật đơn lẻ.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.