Pháp luật về khoa học giáo dục
TÌNH HUỐNG SỐ 474: CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU CÔNG LẬP DÙNG NGÂN SÁCH KHOA HỌC MUA XE SUV 7 CHỖ ĐỨNG TÊN VIỆN NHƯNG SỬ DỤNG ĐƯA ĐÓN GIA ĐÌNH ĐI DU LỊC
Th9
TÌNH HUỐNG SỐ 474: CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU CÔNG LẬP DÙNG NGÂN SÁCH KHOA HỌC MUA XE SUV 7 CHỖ ĐỨNG TÊN VIỆN NHƯNG SỬ DỤNG ĐƯA ĐÓN GIA ĐÌNH ĐI DU LỊC
I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ
Viện Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ X là đơn vị sự nghiệp công lập được giao thực hiện đề tài nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước. Theo dự toán, Viện được phê duyệt mua một xe ô tô 7 chỗ để phục vụ khảo sát thực địa và vận chuyển thiết bị nghiên cứu. Xe được đăng ký, hạch toán và quản lý dưới tên Viện; ông A là chủ nhiệm đề tài, được giao điều phối việc sử dụng xe.
Thời gian đầu, xe được sử dụng đúng mục đích. Sau đó, ông A nhiều lần đề nghị lái xe sử dụng xe vào cuối tuần để đưa vợ, con và người thân đi nghỉ dưỡng. Một số chuyến được ghi trong nhật ký là “đi khảo sát” hoặc “làm việc với đối tác” để hợp thức hóa, trong khi thực tế không có hoạt động nghiên cứu tương ứng. Chi phí xăng dầu và phí đường bộ vẫn được thanh toán bằng nguồn kinh phí của Viện.
Sự việc bị phát hiện khi bộ phận tài chính đối chiếu nhật ký xe, chi phí nhiên liệu, lịch công tác và hồ sơ đề tài. Dữ liệu định vị cho thấy xe nhiều lần đến các khu du lịch, nghỉ dưỡng ngoài kế hoạch nghiên cứu. Ông A giải trình rằng đây là những chuyến đi “kết hợp công việc với gia đình” và cho rằng việc sử dụng xe không gây thiệt hại đáng kể.
Cơ quan có thẩm quyền tiến hành kiểm tra, thanh tra hồ sơ mua xe, chứng từ chi phí, nhật ký hành trình, dữ liệu định vị và tài liệu nghiên cứu. Qua kiểm tra, xác định một số chuyến đi không phục vụ nhiệm vụ khoa học nhưng vẫn sử dụng tài sản và kinh phí của Viện.
Vấn đề đặt ra: Ông A có vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản công và phòng, chống tham nhũng hay không? Khoản chi sai phải được xử lý thế nào? Trách nhiệm của ông A và những người liên quan được xác định ra sao?
II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”
- Xe ô tô của Viện là tài sản công
Viện Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ X là đơn vị sự nghiệp công lập, chiếc xe SUV 7 chỗ được mua bằng nguồn kinh phí nhà nước, được đăng ký, hạch toán và quản lý dưới tên Viện. Vì vậy, chiếc xe phải được xác định và quản lý theo pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công.
Theo Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017, tài sản công phải được quản lý, sử dụng đúng mục đích, đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức và bảo đảm tiết kiệm, hiệu quả.
Do đó, việc ông A được giao điều phối, sử dụng xe chỉ làm phát sinh quyền quản lý, sử dụng trong phạm vi nhiệm vụ được giao, không làm phát sinh quyền sử dụng xe cho mục đích cá nhân.
- Đưa gia đình đi du lịch là sử dụng tài sản công sai mục đích
Theo hồ sơ của tình huống, xe được phê duyệt để:
- Khảo sát thực địa;
- Lấy mẫu nghiên cứu;
- Vận chuyển thiết bị;
- Phục vụ hoạt động của đề tài.
Trong khi đó, ông A lại nhiều lần sử dụng xe để đưa vợ, con và người thân đi nghỉ dưỡng. Đây là hoạt động không thuộc mục tiêu, nội dung và phạm vi sử dụng xe đã được phê duyệt.
Hành vi này cần được xem xét là sử dụng tài sản công không đúng mục đích, đồng thời phải kiểm tra trách nhiệm của người được giao quản lý, sử dụng tài sản.
Đặc biệt, nếu ông A còn sử dụng xăng dầu, phí đường bộ, phí bến bãi hoặc các khoản chi khác từ nguồn kinh phí của Viện cho những chuyến đi cá nhân thì phải xác định riêng từng khoản chi để xem xét việc chi sai mục đích, sử dụng kinh phí không đúng quy định và trách nhiệm hoàn trả.
- Việc sử dụng ngân sách cho đề tài phải gắn với nhiệm vụ được phê duyệt
Nguồn ngân sách nhà nước dành cho hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải được quản lý, sử dụng đúng mục đích, đúng nội dung và theo dự toán, nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Trong tình huống này, khoản kinh phí mua xe và các khoản chi vận hành xe được bố trí nhằm phục vụ nhiệm vụ nghiên cứu. Vì vậy, việc sử dụng xe, nhiên liệu, phí đường bộ và các khoản chi liên quan phải có mối liên hệ thực tế với nhiệm vụ khoa học được giao.
Việc ông A sử dụng xe để đưa gia đình đi du lịch nhưng lại ghi là “đi khảo sát” hoặc “làm việc với đối tác” có dấu hiệu làm cho hồ sơ, chứng từ không phản ánh đúng thực tế sử dụng ngân sách. Đây là vấn đề cần được kiểm tra riêng, không thể chỉ xem xét đơn thuần dưới góc độ sử dụng xe.
Đối với nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước trong năm 2026, cần áp dụng Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15, cùng các văn bản hướng dẫn thi hành có liên quan. Luật này có hiệu lực từ ngày 01/10/2025.
Ngoài ra, Thông tư 39/2025/TT-BKHCN, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, quy định chi tiết và hướng dẫn về lập dự toán, quản lý, sử dụng và quyết toán một số nội dung chi ngân sách nhà nước thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
- Có dấu hiệu tham nhũng nếu chứng minh được đầy đủ các yếu tố pháp lý
Theo Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, hành vi của người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi có thể thuộc phạm vi hành vi tham nhũng theo luật định.
Trong tình huống này, cần xác minh:
- Ông A có phải là người có chức vụ, quyền hạn theo quy định pháp luật hay không;
- Ông A có được giao quyền quản lý, điều phối hoặc quyết định việc sử dụng xe hay không;
- Ông A có cố ý sử dụng xe cho gia đình hay không;
- Có sử dụng xăng dầu, phí đường bộ hoặc các khoản kinh phí của Viện cho mục đích cá nhân hay không;
- Ông A có được lợi ích cá nhân từ việc sử dụng tài sản công hay không;
- Có hành vi hợp thức hóa hồ sơ, nhật ký xe hoặc chứng từ hay không.
Nếu các yếu tố này được chứng minh thì hành vi của ông A cần được xem xét dưới góc độ lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản công vì vụ lợi theo Luật Phòng, chống tham nhũng.
Tuy nhiên, không nên kết luận ngay ông A phạm tội hình sự. Việc có bị xử lý hình sự hay không phải căn cứ vào tính chất, mức độ hành vi, hậu quả, giá trị tài sản, lỗi và đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo pháp luật hình sự.
- Việc ghi không đúng thực tế trong nhật ký xe làm tăng mức độ rủi ro pháp lý
Ông A không chỉ sử dụng xe vào việc riêng mà còn có hành vi ghi các chuyến đi là “khảo sát”, “làm việc với đối tác” trong khi thực tế đưa gia đình đi nghỉ dưỡng.
Chi tiết này cần được xem xét nghiêm túc vì có thể liên quan đến việc hợp thức hóa hồ sơ sử dụng tài sản và hồ sơ thanh toán.
Cơ quan kiểm tra cần đối chiếu:
Nhật ký xe → dữ liệu GPS → lệnh điều xe → lịch công tác → hóa đơn xăng dầu → chứng từ thanh toán → biên bản khảo sát → kết quả/sản phẩm nghiên cứu.
Nếu các tài liệu không thống nhất thì phải xác định:
- Ai lập nhật ký;
- Ai ký xác nhận;
- Ai phê duyệt lệnh điều xe;
- Ai duyệt thanh toán;
- Ai biết hoặc có trách nhiệm kiểm tra việc sử dụng xe;
- Người nào có hành vi chỉ đạo, tiếp tay hoặc hợp thức hóa hồ sơ.
- Điều khoản trong hợp đồng và văn bản giao nhiệm vụ khoa học, công nghệ
Đối với nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước, hồ sơ giao nhiệm vụ, quyết định phê duyệt, hợp đồng và các văn bản có liên quan cần xác định rõ mục tiêu, nội dung, kinh phí và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân thực hiện.
Không nên ghi rằng các nội dung dưới đây đều là nội dung bắt buộc được quy định trực tiếp tại một điều cụ thể của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thay vào đó, đây là các nội dung cần thiết để kiểm soát việc sử dụng ngân sách và tài sản công trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Trong hợp đồng thực hiện nhiệm vụ hoặc văn bản giao nhiệm vụ nên quy định rõ:
- Mục tiêu, nội dung của đề tài;
- Kinh phí thực hiện và nội dung được phép chi;
- Tài sản được mua sắm từ nguồn kinh phí thực hiện nhiệm vụ;
- Mục đích và phạm vi sử dụng tài sản;
- Cá nhân hoặc bộ phận được giao quản lý, sử dụng tài sản;
- Trách nhiệm quản lý, bảo quản và sử dụng tài sản;
- Chế độ báo cáo, kiểm kê và quyết toán;
- Trách nhiệm và biện pháp xử lý khi sử dụng tài sản hoặc kinh phí sai mục đích.
III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”
- Góc nhìn tâm lý
Hành vi của ông A có thể xuất phát từ tâm lý:
- “Xe của Viện nhưng mình là chủ nhiệm đề tài nên mình có quyền sử dụng”;
- xem tài sản công là tài sản “không thuộc về ai”;
- tâm lý tiện đâu dùng đó;
- coi việc dùng xe một vài lần cho gia đình là “chuyện nhỏ”;
- thiếu nhận thức về trách nhiệm khi quản lý tài sản có nguồn gốc ngân sách.
Đây chính là sự chuyển đổi từ quyền quản lý sang tâm lý chiếm dụng lợi ích cá nhân.
- Góc nhìn giáo dục
Không chỉ xử lý người vi phạm mà phải giáo dục: “Tài sản công không phải tài sản miễn phí.”
Mỗi đồng ngân sách đều có nguồn gốc từ nguồn lực công. Một chuyến xe phục vụ gia đình tưởng như nhỏ, nhưng nếu trở thành thói quen của nhiều cán bộ thì có thể tạo ra: lãng phí → thất thoát → mất kỷ luật tài chính → suy giảm niềm tin → nguy cơ tham nhũng.
Do đó, Viện cần tổ chức:
- tập huấn về Luật Quản lý, sử dụng tài sản công;
- tập huấn về phòng, chống tham nhũng;
- hướng dẫn sử dụng xe công;
- ký cam kết sử dụng tài sản đúng mục đích;
- giáo dục đạo đức nghề nghiệp cho chủ nhiệm đề tài.
- Góc nhìn quản trị
Viện không nên chỉ dựa vào đạo đức của cá nhân.
Phải xây dựng cơ chế kiểm soát: Trước khi mua xe phê duyệt nhu cầu → kiểm tra tiêu chuẩn, định mức → thẩm định nguồn kinh phí → quyết định mua sắm. Khi sử dụng lệnh điều xe → người sử dụng → mục đích → địa điểm → thời gian → số km → nhiên liệu → xác nhận hoàn thành. Sau khi sử dụng đối chiếu nhật ký → GPS → hóa đơn nhiên liệu → lịch công tác → chứng từ thanh toán.
Như vậy, nếu ông A khai: “Xe đi khảo sát.” thì Viện có thể đối chiếu với: GPS + nhật ký xe + lịch công tác + chứng từ + người đi cùng. Nếu không khớp thì phải kiểm tra.
IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG
- Giải pháp pháp lý
Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất xử lý theo 5 bước:
Bước 1. Tạm thời kiểm soát việc sử dụng xe: Không để người đang bị kiểm tra tiếp tục tự quyết định việc sử dụng phương tiện.
Bước 2. Thanh tra hồ sơ
Kiểm tra:
- quyết định phê duyệt đề tài;
- hợp đồng khoa học và công nghệ;
- dự toán;
- hồ sơ mua xe;
- nguồn kinh phí;
- chứng từ thanh toán;
- sổ tài sản;
- quyết định giao quản lý xe.
Bước 3. Rà soát hành trình
Đối chiếu: Nhật ký xe + dữ liệu GPS + hóa đơn xăng dầu + lịch công tác + chứng từ thanh toán. Đây là bước đặc biệt quan trọng để xác định xe thực sự được sử dụng vào mục đích gì.
Bước 4. Xác định thiệt hại
Tính toán:
- số km sử dụng cho mục đích cá nhân;
- nhiên liệu;
- phí cầu đường;
- phí bến bãi;
- chi phí bảo dưỡng, sửa chữa liên quan;
- các khoản chi khác từ ngân sách.
Sau đó xác định trách nhiệm hoàn trả, bồi hoàn theo quy định.
Bước 5. Xử lý trách nhiệm
Tùy tính chất, mức độ và kết quả xác minh:
- thu hồi tài sản hoặc chấm dứt việc sử dụng sai mục đích;
- thu hồi khoản chi sai;
- yêu cầu hoàn trả/bồi hoàn;
- xử lý kỷ luật cán bộ;
- xử lý hành chính nếu có căn cứ;
- nếu có dấu hiệu tội phạm thì chuyển cơ quan có thẩm quyền xem xét theo pháp luật hình sự.
Không nên mặc định “tịch thu xe” là hình thức xử lý. Xe đã thuộc sở hữu/quản lý của Viện thì vấn đề trước hết là thu hồi, quản lý lại và xử lý tài sản công theo đúng thẩm quyền, còn tịch thu là một chế định riêng, phải có căn cứ pháp luật.
NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.