Một công ty công nghệ đang nghiên cứu và sản xuất thiết bị điện tử nhưng không xây dựng cơ chế theo dõi danh mục bằng sáng chế của các đối thủ cạnh tranh. Công ty cho rằng việc nghiên cứu, phát triển sản phẩm của mình là độc lập nên không cần kiểm tra xem đối thủ đang sở hữu những bằng sáng chế nào.

Sau một thời gian, công ty đưa sản phẩm mới ra thị trường. Đối thủ phát hiện sản phẩm có một số đặc điểm kỹ thuật thuộc phạm vi bảo hộ của bằng sáng chế mà họ đang sở hữu và yêu cầu công ty chấm dứt việc khai thác sản phẩm, đồng thời yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Vậy việc công ty không theo dõi bằng sáng chế của đối thủ có phải là vi phạm pháp luật hay không? Nếu sản phẩm vô tình sử dụng giải pháp kỹ thuật đang được bảo hộ thì công ty có thể phải chịu trách nhiệm như thế nào?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Công ty A hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, chuyên nghiên cứu và sản xuất thiết bị điện tử.

Trong quá trình hoạt động, Công ty A không xây dựng cơ chế theo dõi hoặc rà soát các bằng sáng chế mà đối thủ cạnh tranh đang sở hữu.

Sau khi nghiên cứu một sản phẩm mới, Công ty A đưa sản phẩm ra thị trường mà không thực hiện việc tra cứu đầy đủ tình trạng bảo hộ sáng chế của các giải pháp kỹ thuật có liên quan.

Sau đó, Công ty B phát hiện sản phẩm của Công ty A có dấu hiệu sử dụng giải pháp kỹ thuật thuộc phạm vi bảo hộ của bằng sáng chế do Công ty B đang sở hữu.

Công ty B yêu cầu Công ty A chấm dứt hành vi sử dụng và bồi thường thiệt hại.

Vấn đề pháp lý đặt ra là việc Công ty A không theo dõi bằng sáng chế của đối thủ có làm phát sinh trách nhiệm pháp lý hay không và Công ty A cần làm gì để hạn chế nguy cơ xâm phạm quyền sáng chế.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Quy định của pháp luật

1.1. Quyền của chủ sở hữu bằng sáng chế

Theo khoản 1 Điều 121 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ sở hữu đối tượng sở hữu công nghiệp có các quyền theo quy định của pháp luật.

Đối với sáng chế, Điều 123 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định chủ sở hữu có quyền sử dụng, cho phép người khác sử dụng và ngăn cấm người khác sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp thuộc phạm vi quyền của mình.

Theo khoản 1 Điều 124 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, việc sử dụng sáng chế được thể hiện thông qua các hành vi như sản xuất, áp dụng quy trình được bảo hộ, khai thác công dụng của sản phẩm, lưu thông, quảng cáo, chào hàng, tàng trữ để lưu thông sản phẩm được bảo hộ và một số hành vi khác theo quy định.

1.2. Hành vi xâm phạm quyền đối với sáng chế

Theo khoản 1 Điều 126 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, hành vi sử dụng sáng chế đang trong thời hạn bảo hộ mà không được phép của chủ sở hữu và không thuộc các trường hợp pháp luật cho phép có thể cấu thành hành vi xâm phạm quyền đối với sáng chế.

Như vậy, pháp luật tập trung vào việc doanh nghiệp có sử dụng đối tượng đang được bảo hộ mà không có quyền hay không, chứ không đặt ra một nghĩa vụ độc lập rằng mọi doanh nghiệp bắt buộc phải thường xuyên theo dõi bằng sáng chế của đối thủ.

1.3. Nguyên tắc xác định phạm vi bảo hộ sáng chế

Theo Điều 74 và các quy định về phạm vi bảo hộ sáng chế của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, phạm vi quyền đối với sáng chế được xác định trên cơ sở nội dung bảo hộ được ghi nhận trong Bằng độc quyền sáng chế.

Đối với sáng chế, việc xác định sản phẩm hoặc quy trình có nằm trong phạm vi bảo hộ hay không phải căn cứ vào yêu cầu bảo hộ, kết hợp với nội dung mô tả và các tài liệu liên quan theo quy định pháp luật.

1.4. Các trường hợp giới hạn quyền của chủ sở hữu

Theo Điều 125 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ sở hữu không có quyền ngăn cấm một số hành vi sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp thuộc các trường hợp được pháp luật quy định.

Ngoài ra, Điều 134 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định về quyền sử dụng trước đối với sáng chế.

Theo đó, trong trường hợp một chủ thể đã sử dụng hoặc đã chuẩn bị các điều kiện cần thiết để sử dụng sáng chế một cách độc lập trước ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên thì có thể được tiếp tục sử dụng trong phạm vi và khối lượng đã sử dụng hoặc đã chuẩn bị, nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định.

1.5. Biện pháp tự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Theo Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ thể quyền có quyền áp dụng các biện pháp tự bảo vệ để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình.

Chủ thể quyền có thể yêu cầu tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại và có thể yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý theo quy định pháp luật.

2. Áp dụng vào tình huống

Trong tình huống này, việc Công ty A không theo dõi bằng sáng chế của đối thủ không tự động cấu thành hành vi vi phạm pháp luật.

Pháp luật sở hữu trí tuệ không quy định doanh nghiệp phải có một bộ phận hoặc một quy trình bắt buộc để thường xuyên theo dõi tất cả bằng sáng chế của đối thủ cạnh tranh.

Tuy nhiên, việc không theo dõi sáng chế có thể tạo ra rủi ro pháp lý rất lớn.

Khi Công ty A nghiên cứu và đưa sản phẩm ra thị trường, nếu sản phẩm hoặc quy trình sản xuất của Công ty A thuộc phạm vi bảo hộ của bằng sáng chế đang có hiệu lực thuộc quyền của Công ty B mà Công ty A không được phép sử dụng thì hành vi đó có thể bị xem xét là xâm phạm quyền đối với sáng chế theo khoản 1 Điều 126 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025.

Điểm quan trọng là việc Công ty A “không biết” đối thủ đã có bằng sáng chế không đồng nghĩa với việc Công ty A đương nhiên được miễn trách nhiệm.

Do đó, Công ty A không thể chỉ lập luận rằng mình tự nghiên cứu sản phẩm và không biết Công ty B đã được cấp bằng độc quyền sáng chế để loại trừ hoàn toàn nguy cơ xâm phạm.

Tuy nhiên, trước khi kết luận Công ty A xâm phạm, cần xác định chính xác phạm vi bảo hộ của bằng sáng chế của Công ty B, tình trạng hiệu lực của văn bằng, thời điểm phát sinh quyền và hành vi thực tế của Công ty A.

Nếu sản phẩm của Công ty A không thuộc phạm vi bảo hộ hoặc Công ty A rơi vào một trường hợp giới hạn quyền theo Điều 125 hoặc đáp ứng điều kiện về quyền sử dụng trước theo Điều 134 thì không thể chỉ dựa vào việc Công ty B có bằng sáng chế để kết luận Công ty A vi phạm.

Trường hợp kết quả rà soát cho thấy Công ty A thực sự đang sử dụng giải pháp kỹ thuật thuộc phạm vi bảo hộ, Công ty A cần nhanh chóng đánh giá phương án pháp lý, chẳng hạn như xin cấp phép sử dụng, thay đổi thiết kế hoặc quy trình kỹ thuật, đàm phán với chủ sở hữu hoặc xem xét các căn cứ pháp lý để phản đối, hủy bỏ hoặc chấm dứt hiệu lực văn bằng nếu có cơ sở.

Như vậy, việc không theo dõi đối thủ không phải là hành vi xâm phạm, nhưng có thể khiến doanh nghiệp không phát hiện sớm nguy cơ xâm phạm và phải đối mặt với tranh chấp khi sản phẩm đã được sản xuất, kinh doanh trên thị trường.

3. Kết luận pháp lý

Công ty không theo dõi đối thủ có bằng sáng chế gì không đương nhiên là vi phạm pháp luật.

Tuy nhiên, nếu công ty đưa sản phẩm hoặc quy trình vào khai thác mà xâm phạm phạm vi bảo hộ của sáng chế đang có hiệu lực thì vẫn có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý, dù doanh nghiệp cho rằng mình không biết về bằng sáng chế đó.

Do đó, doanh nghiệp công nghệ nên thực hiện tra cứu sáng chế và đánh giá Freedom to Operate (FTO) trước khi thương mại hóa sản phẩm, đặc biệt đối với những công nghệ có khả năng đã được nhiều doanh nghiệp đăng ký bảo hộ.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Trong hoạt động đổi mới sáng tạo, nhiều doanh nghiệp thường tập trung vào câu hỏi:

“Sản phẩm của mình có mới không?”

Nhưng một câu hỏi quan trọng không kém là:

“Sản phẩm của mình có đang sử dụng công nghệ thuộc quyền của người khác hay không?”

Đây chính là lý do hoạt động quản trị sở hữu trí tuệ không nên chỉ dừng ở việc đăng ký sáng chế của chính doanh nghiệp mà còn phải theo dõi tình trạng bảo hộ của các công nghệ liên quan trên thị trường.

Việc theo dõi sáng chế của đối thủ còn giúp doanh nghiệp nhận diện xu hướng công nghệ, xác định khoảng trống công nghệ và tránh đầu tư vào những giải pháp đã nằm trong phạm vi bảo hộ của chủ thể khác.

Từ góc độ quản trị, phòng ngừa rủi ro sở hữu trí tuệ luôn có chi phí thấp hơn việc xử lý một tranh chấp sau khi sản phẩm đã được thương mại hóa.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Thứ nhất, xây dựng cơ chế theo dõi sáng chế

Doanh nghiệp cần xác định các đối thủ cạnh tranh, công nghệ trọng điểm và nhóm sáng chế có liên quan trực tiếp đến sản phẩm của mình để thường xuyên rà soát.

Thứ hai, thực hiện tra cứu FTO trước khi thương mại hóa

Trước khi sản xuất hàng loạt hoặc đưa sản phẩm ra thị trường, doanh nghiệp nên kiểm tra các bằng sáng chế đang còn hiệu lực có khả năng liên quan đến sản phẩm hoặc quy trình sản xuất.

Không nên chỉ nhìn vào tên sáng chế mà cần phân tích yêu cầu bảo hộ và phạm vi bảo hộ.

Thứ ba, xây dựng quy trình xử lý khi phát hiện sáng chế của đối thủ

Nếu phát hiện sản phẩm có nguy cơ nằm trong phạm vi bảo hộ, doanh nghiệp cần tạm thời đánh giá rủi ro trước khi tiếp tục mở rộng sản xuất.

Doanh nghiệp có thể lựa chọn phương án xin cấp phép, đàm phán, thay đổi thiết kế kỹ thuật hoặc thực hiện các thủ tục pháp lý phù hợp nếu có căn cứ cho rằng quyền của đối thủ không còn hiệu lực hoặc không bao phủ sản phẩm của mình.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Không theo dõi bằng sáng chế của đối thủ không phải là hành vi vi phạm pháp luật.

Nhưng trong lĩnh vực công nghệ, không theo dõi sáng chế lại là một rủi ro quản trị sở hữu trí tuệ rất lớn.

Doanh nghiệp có thể tự mình nghiên cứu ra một sản phẩm nhưng vẫn vô tình sử dụng một giải pháp kỹ thuật đã được người khác bảo hộ.

Vì vậy, trước khi thương mại hóa sản phẩm, doanh nghiệp không chỉ cần hỏi “mình có quyền bảo hộ sản phẩm này không?” mà còn phải hỏi “mình có quyền tự do khai thác sản phẩm này không?”

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

Tự nghiên cứu không đồng nghĩa với tự do khai thác.

Một doanh nghiệp quản trị sở hữu trí tuệ tốt phải vừa bảo vệ sáng chế của mình, vừa chủ động kiểm tra quyền của người khác để tránh biến một sản phẩm có tiềm năng thương mại thành một rủi ro tranh chấp.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.