TÌNH HUỐNG SỐ 468: DOANH NGHIỆP KHÔNG ĐĂNG KÝ BẢN QUYỀN SẢN PHẨM – KHI XUẤT KHẨU RA NƯỚC NGOÀI, AI SẼ BẢO VỆ QUYỀN CỦA DOANH NGHIỆP?

TÌNH HUỐNG SỐ 468: DOANH NGHIỆP KHÔNG ĐĂNG KÝ BẢN QUYỀN SẢN PHẨM – KHI XUẤT KHẨU RA NƯỚC NGOÀI, AI SẼ BẢO VỆ QUYỀN CỦA DOANH NGHIỆP?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Công ty Việt Sáng là doanh nghiệp Việt Nam chuyên thiết kế và sản xuất các sản phẩm thủ công mỹ nghệ cao cấp, đã đầu tư nghiên cứu và thiết kế một dòng sản phẩm mới để xuất khẩu sang thị trường châu Âu. Do cho rằng sản phẩm do mình sáng tạo nên đương nhiên được bảo hộ, doanh nghiệp không thực hiện đầy đủ việc đăng ký và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại các thị trường xuất khẩu.

Sau một thời gian, Việt Sáng phát hiện một doanh nghiệp nước ngoài sao chép thiết kế, hình ảnh và sử dụng tên gọi tương tự để kinh doanh. Khi Việt Sáng yêu cầu chấm dứt hành vi, đối tác cho rằng doanh nghiệp Việt Nam không có đăng ký quyền sở hữu trí tuệ tại quốc gia này nên khó có cơ sở bảo vệ quyền.

Từ tình huống trên đặt ra câu hỏi: Không đăng ký quyền sở hữu trí tuệ có đồng nghĩa với mất bản quyền và mất quyền bảo vệ sản phẩm tại thị trường nước ngoài hay không?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Trước hết phải xác định: doanh nghiệp đang muốn bảo hộ “cái gì”?

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là gọi tất cả các quyền đối với sản phẩm là “bản quyền”.

Trong pháp luật sở hữu trí tuệ, đây có thể là những đối tượng hoàn toàn khác nhau:

• Quyền tác giả đối với hình ảnh, bản vẽ, thiết kế, phần mềm, nội dung sáng tạo;
• Kiểu dáng công nghiệp đối với hình dáng bên ngoài của sản phẩm;
• Sáng chế đối với giải pháp kỹ thuật;
• Nhãn hiệu đối với dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hóa, dịch vụ;
• hoặc các đối tượng sở hữu trí tuệ khác.

Việc xác định đúng đối tượng là bước đầu tiên để lựa chọn đúng cơ chế bảo hộ.

Đây cũng là lý do doanh nghiệp không nên chỉ nói chung chung rằng “đăng ký bản quyền sản phẩm”, mà phải xác định chính xác quyền nào cần được bảo vệ.

2. Không đăng ký quyền tác giả không đồng nghĩa với mất quyền tác giả

Theo nguyên tắc của pháp luật quyền tác giả, quyền tác giả được bảo hộ không phụ thuộc vào việc đăng ký. WIPO cũng khẳng định theo nguyên tắc của Công ước Berne, tại phần lớn các quốc gia, quyền tác giả được bảo hộ tự động mà không cần thủ tục đăng ký.

Điều này có nghĩa: nếu doanh nghiệp thực sự tạo ra một tác phẩm được pháp luật bảo hộ, việc chưa đăng ký quyền tác giả không đồng nghĩa quyền tác giả lập tức biến mất.

Tuy nhiên, vấn đề lớn nằm ở chứng cứ. Khi tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp có thể phải chứng minh: Ai là tác giả? Ai là chủ sở hữu? Tác phẩm được tạo ra khi nào? Nội dung ban đầu là gì? Có bị sao chép hay không?

WIPO cho rằng đăng ký tự nguyện có thể hỗ trợ đáng kể trong tranh chấp về quyền sở hữu hoặc thời điểm sáng tạo, dù bản thân đăng ký không phải điều kiện để quyền tác giả phát sinh ở các hệ thống áp dụng nguyên tắc bảo hộ tự động.

Vì vậy, không đăng ký không đồng nghĩa với mất quyền, nhưng có thể khiến việc chứng minh và thực thi quyền khó khăn hơn.

3. Với kiểu dáng, sáng chế và nhãn hiệu, câu chuyện lại khác

Khác với quyền tác giả, nhiều quyền sở hữu công nghiệp được xác lập trên cơ sở đăng ký hoặc đáp ứng những điều kiện pháp lý nhất định.

Ví dụ, nếu giá trị cạnh tranh của sản phẩm nằm ở hình dáng, đường nét, cấu trúc thiết kế bên ngoài, doanh nghiệp có thể phải xem xét bảo hộ dưới dạng kiểu dáng công nghiệp.

Nếu giá trị nằm ở một giải pháp kỹ thuật, doanh nghiệp cần đánh giá khả năng bảo hộ sáng chế hoặc giải pháp hữu ích.

Nếu lợi thế nằm ở tên thương mại, tên sản phẩm, logo, dấu hiệu nhận diện, doanh nghiệp cần đặc biệt quan tâm đến nhãn hiệu.

Đặc biệt, quyền sở hữu trí tuệ có tính lãnh thổ. WIPO lưu ý rằng sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp và nhiều quyền sở hữu trí tuệ chỉ có hiệu lực trong quốc gia hoặc khu vực nơi quyền đó được bảo hộ; doanh nghiệp muốn kinh doanh quốc tế phải quan tâm đến việc bảo vệ quyền tại các thị trường mục tiêu.

4. Thị trường xuất khẩu chính là nơi doanh nghiệp phải đặc biệt quan tâm đến quyền sở hữu trí tuệ

Giả sử Việt Sáng đã đăng ký nhãn hiệu và kiểu dáng tại Việt Nam nhưng chưa thực hiện các biện pháp bảo hộ cần thiết tại thị trường nước ngoài.

Khi sản phẩm được xuất khẩu sang quốc gia X, một doanh nghiệp tại quốc gia X có thể tìm cách đăng ký trước nhãn hiệu hoặc khai thác thiết kế tương tự, tùy pháp luật quốc gia đó.

WIPO khuyến nghị doanh nghiệp có hoạt động quốc tế cần bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại những thị trường mà doanh nghiệp dự định khai thác thương mại.

Kết luận pháp lý: Đối với Việt Sáng, không thể chỉ kết luận đơn giản rằng “Không đăng ký bản quyền = mất bản quyền.”, kết luận chính xác phải là:

• Thứ nhất, cần xác định đối tượng bị sao chép là quyền tác giả, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, sáng chế hay đối tượng khác.
• Thứ hai, nếu là quyền tác giả, việc chưa đăng ký không nhất thiết làm mất quyền, nhưng doanh nghiệp cần có chứng cứ đủ mạnh để chứng minh quyền của mình.
• Thứ ba, nếu là quyền sở hữu công nghiệp, doanh nghiệp phải đặc biệt lưu ý nguyên tắc lãnh thổ và yêu cầu xác lập/bảo hộ quyền tại từng thị trường phù hợp.
• Thứ tư, khi tranh chấp phát sinh ở nước ngoài, doanh nghiệp phải xem xét pháp luật của quốc gia nơi hành vi xâm phạm xảy ra, các điều ước quốc tế liên quan và cơ chế thực thi quyền tại quốc gia đó.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

1. Tâm lý “sản phẩm của mình thì không ai lấy được”

Đây là một trong những nhận thức khiến doanh nghiệp dễ mất lợi thế nhất.

Doanh nghiệp đầu tư hàng tỷ đồng để nghiên cứu sản phẩm nhưng đôi khi lại tiếc chi phí cho việc tra cứu, đăng ký và duy trì quyền sở hữu trí tuệ.

Trong khi đó, đối thủ có thể chỉ cần sao chép thành quả sau nhiều năm nghiên cứu.

Chi phí bảo vệ quyền thường nhỏ hơn rất nhiều so với chi phí giành lại quyền sau tranh chấp.

2. Sở hữu trí tuệ phải được xem là tài sản của doanh nghiệp

Một thiết kế đẹp, một công nghệ độc quyền, một logo nổi tiếng hay một phần mềm do doanh nghiệp phát triển đều có thể tạo ra giá trị thương mại.

Nếu doanh nghiệp không quản lý chúng như tài sản, rất dễ xảy ra tình trạng: Bộ phận marketing sử dụng một logo nhưng không biết ai sở hữu; bộ phận kỹ thuật tạo ra thiết kế nhưng không lưu hồ sơ; doanh nghiệp thuê freelancer nhưng không quy định quyền sở hữu; sản phẩm xuất khẩu nhưng không kiểm tra tình trạng bảo hộ tại thị trường đích.

Đó không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là vấn đề quản trị tài sản trí tuệ.

3. Văn hóa doanh nghiệp phải chuyển từ “sáng tạo trước – bảo vệ sau” sang “sáng tạo song hành với bảo hộ”

Ngay từ khi hình thành sản phẩm mới, doanh nghiệp cần đặt câu hỏi: “Nếu sản phẩm này thành công, đối thủ có thể sao chép điều gì và chúng ta có thể bảo vệ điều gì?”

Đó chính là tư duy sở hữu trí tuệ hiện đại.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

1. Lập “bản đồ tài sản trí tuệ” của doanh nghiệp

Phân loại từng tài sản:

Tên – logo – thiết kế – kiểu dáng – công nghệ – phần mềm – hình ảnh – nội dung – bí mật kinh doanh.

Sau đó xác định cơ chế bảo hộ phù hợp cho từng loại.

2. Đăng ký và bảo vệ tại các thị trường trọng điểm

Không nên chỉ bảo hộ tại Việt Nam nếu doanh nghiệp có chiến lược xuất khẩu.

Đối với quyền sở hữu công nghiệp, cần đánh giá các thị trường quan trọng, thời điểm nộp đơn và cơ chế đăng ký quốc gia hoặc quốc tế phù hợp.

3. Chủ động lưu giữ chứng cứ sáng tạo

Đối với quyền tác giả, doanh nghiệp nên lưu giữ:

• bản thiết kế gốc;
• file nguồn;
• lịch sử chỉnh sửa;
• hợp đồng với người sáng tạo;
• email trao đổi;
• hồ sơ nghiệm thu;
• tài liệu chứng minh thời điểm tạo ra sản phẩm.

Đây có thể trở thành những chứng cứ quan trọng khi tranh chấp phát sinh.

4. Kiểm soát quyền sở hữu trong quan hệ với nhân viên và đối tác

Không nên mặc định rằng mọi sản phẩm do nhân viên, freelancer hoặc đối tác tạo ra đều đương nhiên thuộc doanh nghiệp.

Hợp đồng cần quy định rõ người tạo ra, chủ sở hữu, phạm vi sử dụng, quyền chuyển giao và quyền khai thác thương mại theo quy định pháp luật áp dụng.

5. Tra cứu trước khi đưa sản phẩm ra nước ngoài

Không chỉ kiểm tra xem sản phẩm của mình có được bảo hộ hay chưa, doanh nghiệp còn cần kiểm tra xem việc đưa sản phẩm vào thị trường đó có xâm phạm quyền của người khác hay không.

Đây là bước giúp doanh nghiệp tránh tình trạng vừa là nạn nhân bị sao chép, vừa vô tình trở thành bên bị khiếu kiện.

6. Có kế hoạch xử lý ngay khi phát hiện xâm phạm

Khi phát hiện đối tác nước ngoài sao chép sản phẩm, doanh nghiệp cần nhanh chóng: thu thập chứng cứ → xác định quyền bị xâm phạm → xác định chủ thể vi phạm → kiểm tra pháp luật quốc gia sở tại → gửi yêu cầu chấm dứt hành vi → cân nhắc biện pháp hành chính, dân sự hoặc các cơ chế thực thi phù hợp.

Không nên để hành vi xâm phạm kéo dài đến khi đối thủ đã xây dựng được cả một thị trường dựa trên tài sản trí tuệ của mình.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.