Pháp luật về kinh tế, Pháp lý quốc tế
TÌNH HUỐNG SỐ 467: KHÔNG QUY ĐỊNH LUẬT ÁP DỤNG CHO HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA – KHI TRANH CHẤP XẢY RA, DOANH NGHIỆP BIẾT DỰA VÀO LUẬT NÀO?
Th9
TÌNH HUỐNG SỐ 467: KHÔNG QUY ĐỊNH LUẬT ÁP DỤNG CHO HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA – KHI TRANH CHẤP XẢY RA, DOANH NGHIỆP BIẾT DỰA VÀO LUẬT NÀO?
I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ
Công ty Việt Minh Export, một doanh nghiệp Việt Nam, ký hợp đồng bán 500 tấn cà phê cho Công ty Global Coffee Ltd. có trụ sở tại châu Âu, tổng giá trị hợp đồng khoảng 1,2 triệu USD. Hợp đồng được ký bằng tiếng Anh, thỏa thuận về số lượng, chất lượng, giá cả, phương thức thanh toán và thời hạn giao hàng. Hai bên thống nhất tranh chấp sẽ được giải quyết tại trọng tài thương mại. Tuy nhiên, trong quá trình đàm phán, hai bên không đưa vào hợp đồng điều khoản về luật áp dụng.
Sau khi giao hàng, bên mua cho rằng một phần hàng hóa không đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng theo hợp đồng và yêu cầu giảm giá, đồng thời yêu cầu bồi thường thiệt hại. Việt Minh Export không đồng ý vì cho rằng hàng hóa đã đáp ứng tiêu chuẩn được thống nhất và bên mua đã kiểm tra hàng trước khi nhận. Tranh chấp phát sinh.
Khi chuẩn bị hồ sơ trọng tài, hai bên bắt đầu tranh luận về một vấn đề tưởng như chỉ mang tính kỹ thuật: Áp dụng pháp luật Việt Nam, pháp luật của nước bên mua hay một điều ước quốc tế về mua bán hàng hóa?
II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”
- Hợp đồng quốc tế không chỉ cần quy định “mua gì, bán bao nhiêu” mà còn phải xác định “luật nào điều chỉnh”
Theo Luật Thương mại 2005, mua bán hàng hóa quốc tế được thực hiện dưới các hình thức xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, tạm xuất, tái nhập và chuyển khẩu; đồng thời phải được thực hiện trên cơ sở hợp đồng bằng văn bản hoặc hình thức khác có giá trị pháp lý tương đương. Nhưng một hợp đồng quốc tế chặt chẽ không nên dừng lại ở các điều khoản về hàng hóa và thanh toán.
Do có sự tham gia của các chủ thể thuộc những hệ thống pháp luật khác nhau, hợp đồng cần dự liệu cả luật áp dụng và cơ chế giải quyết tranh chấp.
Nếu hai bên không quy định rõ, khi tranh chấp xảy ra, câu hỏi đầu tiên sẽ là: “Chúng ta phải căn cứ vào hệ thống pháp luật nào để xác định ai đúng?”
Đây chính là vấn đề của tư pháp quốc tế và luật thương mại quốc tế.
- Không có điều khoản luật áp dụng không có nghĩa là hợp đồng “không có luật”
Theo Điều 664 Bộ luật Dân sự 2015, đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài, pháp luật áp dụng được xác định theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên hoặc pháp luật Việt Nam; trường hợp pháp luật cho phép các bên lựa chọn thì pháp luật áp dụng được xác định theo lựa chọn của các bên. Nếu không xác định được theo các căn cứ đó, pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với quan hệ được xem xét.
Như vậy, việc hợp đồng không có điều khoản lựa chọn luật không tạo ra “khoảng trống pháp luật”, nhưng có thể khiến việc xác định luật áp dụng trở nên phức tạp hơn.
Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể phải dành nhiều thời gian và chi phí hơn chỉ để xác định “luật chơi” trước khi tranh luận về nội dung tranh chấp.
- CISG có thể trở thành một phần rất quan trọng của tranh chấp
Theo UNCITRAL, Công ước Liên hợp quốc về Hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế năm 1980 (CISG) thiết lập một chế độ pháp lý thống nhất cho hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế và có thể áp dụng trực tiếp đối với hợp đồng giữa các bên có trụ sở kinh doanh tại các quốc gia thành viên trong những trường hợp thuộc phạm vi Công ước. Công ước cũng có thể được áp dụng khi quy tắc tư pháp quốc tế dẫn chiếu đến pháp luật của một quốc gia thành viên hoặc trong trường hợp phù hợp với sự lựa chọn của các bên.
Do đó, doanh nghiệp không thể mặc nhiên cho rằng: “Hợp đồng có bên Việt Nam thì đương nhiên áp dụng Luật Thương mại Việt Nam.”
Trong giao dịch quốc tế, cần xác định toàn bộ hệ thống quy phạm có khả năng điều chỉnh giao dịch.
- Luật áp dụng khác với cơ quan giải quyết tranh chấp
Một sai lầm phổ biến khác là doanh nghiệp cho rằng: “Chọn trọng tài Việt Nam thì đương nhiên áp dụng pháp luật Việt Nam.”
Không nhất thiết. Cơ quan giải quyết tranh chấp và luật áp dụng cho nội dung tranh chấp là hai vấn đề khác nhau.
Ví dụ, các bên có thể thỏa thuận tranh chấp được giải quyết tại một trung tâm trọng tài ở Việt Nam nhưng lựa chọn pháp luật của một quốc gia khác để điều chỉnh hợp đồng, nếu việc lựa chọn đó phù hợp với pháp luật áp dụng.
Ngược lại, nếu chỉ ghi “Mọi tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài tại Việt Nam.” thì điều khoản này chủ yếu giải quyết vấn đề tổ chức có thẩm quyền giải quyết tranh chấp, chưa nhất thiết trả lời đầy đủ câu hỏi “luật nào điều chỉnh nội dung hợp đồng?”
Áp dụng vào tình huống: Trong trường hợp Việt Minh Export, việc hợp đồng không quy định luật áp dụng không đồng nghĩa doanh nghiệp mất quyền bảo vệ mình. Tuy nhiên, khi tranh chấp phát sinh, doanh nghiệp phải xác định lần lượt:
(1) Hợp đồng có điều khoản lựa chọn luật hay không;
(2) Có điều ước quốc tế nào điều chỉnh giao dịch hay không;
(3) CISG có được áp dụng hay không;
(4) Quy tắc tư pháp quốc tế nào được cơ quan giải quyết tranh chấp sử dụng;
(5) Pháp luật của quốc gia nào có mối liên hệ phù hợp với hợp đồng; và
(6) Các bên đã lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp nào.
Vì vậy, không quy định luật áp dụng không làm tranh chấp vô không được giải quyết, nhưng làm tăng đáng kể nguy cơ tranh luận về luật áp dụng trước khi đi vào nội dung tranh chấp.
III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”
- Tâm lý “đối tác quen thì không cần điều khoản pháp lý”
Trong thực tế kinh doanh, nhiều doanh nghiệp tập trung vào giá cả, sản lượng, thời hạn giao hàng và thanh toán. Những điều khoản như luật áp dụng, trọng tài, thẩm quyền, ngôn ngữ hợp đồng thường bị xem là “phần pháp lý khô khan”. Nhưng khi tranh chấp xảy ra, chính những điều khoản tưởng như ít quan trọng ấy lại quyết định doanh nghiệp sẽ đứng ở đâu trong cuộc tranh chấp.
- Đừng để thiện chí kinh doanh thay thế cho quản trị pháp lý
Một đối tác có thể rất thiện chí trong quá trình đàm phán. Nhưng hợp đồng quốc tế không được thiết kế cho thời điểm hai bên đang vui vẻ. Hợp đồng được thiết kế cho cả trường hợp hai bên không còn đồng thuận. Đó mới là giá trị thực sự của một hợp đồng tốt.
- Phòng ngừa tranh chấp rẻ hơn giải quyết tranh chấp
Một điều khoản luật áp dụng được đàm phán và kiểm tra ngay khi ký hợp đồng thường có chi phí rất nhỏ. Nhưng khi tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp có thể phải thuê luật sư ở nhiều quốc gia, dịch thuật hồ sơ, nghiên cứu pháp luật nước ngoài và tranh luận về thẩm quyền, luật áp dụng trước khi giải quyết nội dung chính. Chi phí của một câu chữ bỏ quên hôm nay có thể trở thành chi phí pháp lý rất lớn ngày mai.
IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG
- Luôn có điều khoản “Luật áp dụng”
Doanh nghiệp nên quy định rõ hệ thống pháp luật điều chỉnh hợp đồng, đồng thời kiểm tra khả năng áp dụng của điều ước quốc tế có liên quan.
- Không tách rời “luật áp dụng” và “giải quyết tranh chấp”
Hợp đồng cần quy định đồng bộ: Luật áp dụng – cơ quan giải quyết tranh chấp – địa điểm trọng tài/tòa án – ngôn ngữ – số lượng trọng tài viên – thủ tục giải quyết.
- Kiểm tra CISG trước khi ký hợp đồng mua bán quốc tế
Đối với giao dịch thuộc phạm vi CISG, doanh nghiệp cần xác định Công ước có áp dụng hay không và nếu cần, có nên loại trừ hoặc điều chỉnh việc áp dụng hay không. CISG cho phép các bên loại trừ việc áp dụng Công ước hoặc thay đổi hiệu lực của một số quy định theo cơ chế của Công ước.
- Không sử dụng mẫu hợp đồng quốc tế một cách máy móc
Một mẫu hợp đồng lấy từ Internet có thể phù hợp với doanh nghiệp ở quốc gia khác nhưng chưa chắc phù hợp với giao dịch của doanh nghiệp Việt Nam.
Mỗi hợp đồng cần được rà soát dựa trên: Quốc gia của đối tác – loại hàng hóa – phương thức giao hàng – đồng tiền thanh toán – Incoterms – luật áp dụng – cơ chế giải quyết tranh chấp.
- Xây dựng “checklist pháp lý” trước khi ký
Trước khi ký hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, doanh nghiệp nên kiểm tra tối thiểu:
- Luật áp dụng là gì?
- CISG có áp dụng không?
- Cơ quan nào giải quyết tranh chấp?
- Địa điểm giải quyết tranh chấp ở đâu?
- Ngôn ngữ tố tụng là gì?
- Điều khoản bồi thường được quy định thế nào?
- Thời hạn khiếu nại ra sao?
- Điều kiện giao hàng và chuyển rủi ro thế nào?
GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/
hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.