“Một dòng kênh phục vụ cấp nước sinh hoạt bị ô nhiễm không còn là câu chuyện riêng của một hộ chăn nuôi – đó có thể là nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe của cả cộng đồng, dân cư”

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Tại xã B, tỉnh C, hộ ông Nguyễn Văn A tổ chức chăn nuôi vịt đẻ với số lượng lớn trong khu vực gần một tuyến kênh thủy lợi.

Thời gian gần đây, để giảm chi phí thu gom và xử lý chất thải, ông A cho mở đường ống dẫn nước thải chứa phân vịt, nước rửa chuồng và chất hữu cơ trực tiếp ra dòng kênh chạy qua địa bàn. Đáng chú ý, dòng kênh này không phải là một con mương tiêu thoát nước thông thường mà còn được sử dụng làm nguồn dẫn nước về trạm cấp nước sinh hoạt nông thôn phục vụ người dân của nhiều xã.

Sau một thời gian, người dân phát hiện nước trong kênh có màu bất thường, nổi váng, xuất hiện nhiều chất thải hữu cơ và bốc mùi hôi thối. Một số hộ dân phản ánh nước sau khi xử lý tại trạm cấp nước có mùi bất thường và lo ngại nguồn nước sinh hoạt bị ảnh hưởng. Người dân đã yêu cầu hộ ông A chấm dứt việc xả thải nhưng việc xả chất thải vẫn tiếp diễn. Vấn đề đặt ra là:

Có thể yêu cầu cơ quan nhà nước áp dụng biện pháp khẩn cấp để ngăn chặn việc xả thải hay không? Hộ ông A có thể bị xử phạt đến mức nào? Có thể bị đình chỉ hoạt động chăn nuôi hay không?

Và quan trọng hơn: Nếu nguồn nước phục vụ hàng nghìn người dân có nguy cơ bị ô nhiễm thì phải xử lý theo hướng nào để vừa ngăn chặn nguồn gây ô nhiễm, vừa bảo đảm an toàn cho hệ thống cấp nước sinh hoạt?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. Đây không còn đơn thuần là vấn đề “mùi hôi” giữa hai hộ dân

Điểm cần nhận diện đầu tiên là hành vi của ông A không chỉ ảnh hưởng đến một vài hộ dân sống xung quanh.

Nếu chất thải chăn nuôi được xả trực tiếp vào dòng kênh dẫn nước về công trình cấp nước sinh hoạt thì đối tượng bị tác động có thể là nguồn nước phục vụ cộng đồng.

Theo khoản 1 Điều 26 Luật Tài Nguyên nước 2023 quy định: “Tổ chức, cá nhân có trách nhiệm bảo vệ chất lượng nguồn nước sinh hoạt. Người phát hiện hành vi gây ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt có trách nhiệm kịp thời báo cho UBND nơi gần nhất. Đồng thời, cơ quan nhà nước có trách nhiệm kiểm soát các hoạt động có nguy cơ gây ô nhiễm và thực hiện các biện pháp bảo vệ chất lượng nguồn nước sinh hoạt

Đặc biệt, Luật Tài nguyên nước 2023 quy định trong hoạt động chăn nuôi, tổ chức, cá nhân không được gây ô nhiễm nguồn nước. Đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và các hoạt động khác, nước thải không được xả vào nguồn nước mặt nếu chưa được xử lý đạt quy chuẩn kỹ thuật môi trường theo quy định.

Vì vậy, trong tình huống này, cần chuyển cách nhìn từ: “Hộ ông A gây mùi hôi cho hàng xóm

sang: “Có dấu hiệu gây ô nhiễm nguồn nước có chức năng phục vụ cấp nước sinh hoạt cho cộng đồng.” Đây là sự khác biệt rất quan trọng về mức độ nguy hiểm và phương án xử lý.

2.2. Hộ chăn nuôi nông hộ cũng có nghĩa vụ xử lý chất thải

Không thể lập luận rằng ông A chỉ là “hộ gia đình chăn nuôi” nên được miễn các yêu cầu về môi trường.

Theo khoản 1 Điều 60 Luật Chăn nuôi 2018 quy định về xử lý chất thải trong chăn nuôi nông hộ: 

Chủ chăn nuôi nông hộ phải thực hiện các yêu cầu sau: 

“1. Có biện pháp xử lý phân, nước thải, khí thải chăn nuôi bảo đảm vệ sinh môi trường và không gây ảnh hưởng đến người xung quanh; 

2. Vật nuôi chết vì dịch bệnh và chất thải nguy hại khác phải được xử lý theo quy định của pháp luật về thú ý, bảo vệ môi trường.”

Do đó: Phân vịt, nước rửa chuồng, nước thải chứa chất hữu cơ… không thể được tùy tiện dẫn thẳng vào kênh nước. Đặc biệt, trong trường hợp dòng kênh có chức năng dẫn nước phục vụ cấp nước sinh hoạt thì yêu cầu bảo vệ nguồn nước càng phải được đặt lên hàng đầu.

2.3. Nước thải chăn nuôi hiện nay phải đối chiếu QCVN 62:2025/ BTNMT

Một điểm rất quan trọng khi xử lý vụ việc trong năm 2026 là không nên tiếp tục viện dẫn QCVN 62-MT:2016/BTNMT như quy chuẩn hiện hành.

Từ ngày 01/9/2025, Thông tư 04/2025/TT-BTNMT có hiệu lực và ban hành QCVN 62:2025/BTNMT – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải chăn nuôi, thay thế QCVN 62-MT:2016/BTNMT. Quy chuẩn mới áp dụng đối với cả tổ chức, cá nhân liên quan đến hoạt động xả nước thải chăn nuôi ra nguồn nước tiếp nhận. QCVN 62:2025/BTNMT đặc biệt phân vùng nguồn tiếp nhận, trong đó có trường hợp nguồn nước có chức năng cấp nước cho mục đích sinh hoạt.

Điều này có ý nghĩa rất lớn trong tình huống ông A: Không thể chỉ kiểm tra xem nước thải có “bẩn” hay “hôi” bằng mắt thường hay không. Cơ quan chức năng cần:

• xác định nguồn tiếp nhận;
• xác định chức năng sử dụng của nguồn nước;
• lấy mẫu nước thải;
• lấy mẫu nước tại dòng kênh;
• phân tích các thông số ô nhiễm theo quy chuẩn;
• xác định lưu lượng xả;
• xác định mức độ vượt quy chuẩn;
• xác định mối liên hệ giữa nguồn xả và tình trạng ô nhiễm.

Đây mới là căn cứ quan trọng để xử lý hành chính một cách chắc chắn.

2.4. Có thể xử phạt hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn

Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Cụ thể, Theo Điều 18, hành vi xả nước thải chứa các thông số môi trường thông thường vượt quy chuẩn có thể bị xử phạt tùy theo:

(1) Mức độ vượt quy chuẩn;

(2) Lưu lượng nước thải;

(3) Tình trạng tái phạm hoặc vi phạm nhiều lần;

(4) Các thông số môi trường có liên quan.

Ví dụ, đối với hành vi vượt quy chuẩn từ 1,1 lần đến dưới 1,5 lần, mức phạt được xác định theo lưu lượng nước thải, từ mức hàng trăm nghìn đồng đối với lưu lượng rất nhỏ cho đến mức cao hơn khi lưu lượng tăng. Nếu mức độ vi phạm nghiêm trọng, Điều 18 còn cho phép áp dụng biện pháp đình chỉ hoạt động của nguồn phát sinh chất thải gây ô nhiễm môi trường có thời hạn trong các trường hợp luật định.

Đối với trường hợp xả thải với mức độ vượt quy chuẩn rất lớn, tổng mức phạt đối với một hành vi theo Điều 18 có thể lên đến 1 tỷ đồng; ngoài tiền phạt còn có thể buộc thực hiện các biện pháp khắc phục ô nhiễm và chi trả chi phí giám định, đo đạc, phân tích mẫu môi trường theo quy định. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh: không phải cứ là hộ chăn nuôi vịt thì mặc nhiên bị phạt 1 tỷ đồng.

Mức phạt thực tế phải căn cứ vào kết quả kiểm tra, lưu lượng xả thải, mức độ vượt quy chuẩn và hành vi cụ thể. “Mức trần 1 tỷ đồng” là giới hạn của cơ chế xử phạt đối với một hành vi theo quy định tương ứng, không phải mức phạt mặc định áp dụng cho mọi hộ chăn nuôi.

2.5. Có thể đình chỉ hoạt động chăn nuôi không?

Không nên hiểu đơn giản rằng: “Ông A gây ô nhiễm thì UBND xã có thể ra quyết định đóng cửa trang trại ngay.” Việc đình chỉ phải có căn cứ pháp luật, đúng hành vi, đúng điều kiện và đúng thẩm quyền.

Trong trường hợp xử phạt theo Nghị định 45/2022/NĐ-CP, đối với những trường hợp mà Điều 18 cho phép áp dụng hình thức bổ sung, có thể đình chỉ hoạt động của nguồn phát sinh chất thải gây ô nhiễm môi trường trong thời hạn nhất định. Ví dụ, đối với trường hợp vi phạm nghiêm trọng, quy định có thể áp dụng đình chỉ từ 03 đến 06 tháng.

Vì vậy, trong tình huống ông A, cơ quan có thẩm quyền cần xác định: Đối tượng cần đình chỉ là hoạt động/nguồn phát sinh chất thải theo căn cứ xử phạt cụ thể, chứ không được tùy tiện sử dụng khái niệm “đình chỉ chăn nuôi” như một biện pháp chung chung.

2.6. Nếu nguồn nước đang có nguy cơ bị ô nhiễm thì phải xử lý theo nguyên tắc “ngăn chặn trước – xác định trách nhiệm sau”

Khi có dấu hiệu chất thải đang tiếp tục chảy vào nguồn nước phục vụ cấp nước sinh hoạt, việc đầu tiên không phải là chờ đến khi có kết quả xét nghiệm đầy đủ mới hành động. Cần triển khai đồng thời:

Bước 1 – Ngăn chặn nguồn xả: Yêu cầu hộ ông A dừng ngay việc xả chất thải trực tiếp vào kênh.

Bước 2 – Ghi nhận hiện trạng: Lập biên bản, chụp ảnh, quay video, xác định vị trí đường ống, hướng dòng chảy, thời điểm xả, tình trạng nước và các dấu hiệu ô nhiễm.

Bước 3 – Lấy mẫu: Lấy mẫu nước thải tại điểm xả và mẫu nước tại các vị trí phù hợp trên dòng kênh.

Bước 4 – Cảnh báo đơn vị cấp nước: Đơn vị quản lý trạm cấp nước cần được thông báo ngay để chủ động thực hiện phương án kiểm soát, quan trắc, xử lý nguồn nước và cấp nước an toàn.

Bước 5 – Đánh giá nguy cơ: Nếu có căn cứ cho thấy nguồn nước đầu vào không bảo đảm an toàn thì phải thực hiện các biện pháp ứng phó theo phương án cấp nước an toàn và quy định có liên quan.

Bước 6 – Xử lý người gây ô nhiễm: Sau khi xác định hành vi, mức độ vi phạm và hậu quả, cơ quan có thẩm quyền áp dụng chế tài tương ứng.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

3.1. Đừng biến vụ việc môi trường thành cuộc đối đầu giữa “hộ chăn nuôi” và “người dân”

Trong các tranh chấp môi trường ở nông thôn, nếu chính quyền chỉ tiếp cận theo hướng: “Anh vi phạm – tôi xử phạt” thì có thể giải quyết được một vụ việc trước mắt nhưng chưa chắc giải quyết được nguyên nhân lâu dài.

Hộ ông A có thể đang phụ thuộc vào chăn nuôi để tạo thu nhập. Nếu chỉ đình chỉ mà không hướng dẫn giải pháp xử lý chất thải, nguy cơ phát sinh tình trạng: xả trộm ban đêm – chuyển địa điểm xả – che giấu đường ống – tái phạm. Do đó, chế tài phải đủ nghiêm nhưng quản trị cũng phải đủ khéo.

3.2. Cần giáo dục về “chi phí xã hội” của một hoạt động chăn nuôi

Một hộ gia đình có thể nghĩ: “Tôi nuôi vịt trên đất của tôi, tôi xử lý phân thế nào là việc của tôi.” Nhưng khi chất thải chảy ra nguồn nước chung thì quan niệm đó không còn phù hợp.

Một hoạt động kinh tế cá nhân không thể chuyển toàn bộ chi phí xử lý chất thải sang cộng đồng. Nếu một hộ tiết kiệm được tiền xây dựng hệ thống xử lý nhưng hàng nghìn hộ dân phải đối mặt với nguy cơ ô nhiễm nguồn nước thì đó chính là chi phí xã hội bị đẩy sang cộng đồng.

3.3. Quản trị khủng hoảng nguồn nước phải ưu tiên sức khỏe cộng đồng

Đối với nguồn nước dùng để cấp nước sinh hoạt, nguyên tắc quản trị phải là: Không chờ xảy ra hậu quả rồi mới xử lý. Một khi có dấu hiệu bất thường tại nguồn nước, chính quyền và đơn vị cấp nước phải nhanh chóng: phát hiện → khoanh vùng → kiểm tra → cảnh báo → kiểm soát nguồn gây ô nhiễm → xử lý → phục hồi → giám sát tái diễn.

Đây là tư duy quản trị rủi ro thay vì chỉ xử lý vi phạm sau khi hậu quả xảy ra. Luật Tài nguyên nước 2023 cũng giao trách nhiệm cho cơ quan nhà nước trong việc kiểm soát hoạt động có nguy cơ gây ô nhiễm, quan trắc và cảnh báo bất thường về chất lượng nguồn nước sinh hoạt.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, vụ việc này cần được xử lý theo nguyên tắc: “Cắt nguồn ô nhiễm – bảo vệ nguồn nước – xác định bằng chứng – xử lý đúng người, đúng hành vi – phục hồi môi trường – ngăn tái phạm.”

Giải pháp 1: Người dân phải báo ngay khi phát hiện nguồn nước có dấu hiệu bị ô nhiễm

Không nên chỉ tranh cãi trực tiếp với hộ chăn nuôi. Người dân cần:

• chụp ảnh, quay video;
• ghi nhận thời gian;
• xác định vị trí xả;
• ghi nhận hướng dòng chảy;
• thu thập thông tin về thời điểm xuất hiện mùi, màu nước bất thường;
• phản ánh với chính quyền địa phương và đơn vị quản lý công trình cấp nước.

Luật Tài nguyên nước 2023 đã đặt trách nhiệm đối với người phát hiện hành vi gây ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt là phải kịp thời báo cho UBND nơi gần nhất.

Giải pháp 2: Chính quyền phải kiểm tra ngay điểm xả

Cơ quan có thẩm quyền cần xác định:

Ai xả?

Xả từ đâu?

Xả loại chất thải gì?

Lưu lượng bao nhiêu?

Xả liên tục hay từng thời điểm?

Nguồn tiếp nhận có chức năng gì?

Có nằm trong vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt hay không?

Nếu công trình khai thác nước mặt phục vụ sinh hoạt thuộc trường hợp phải xác định vùng bảo hộ vệ sinh, khu vực này được xác định theo các quy định của pháp luật tài nguyên nước. Thông tư 03/2024/TT-BTNMT quy định phạm vi vùng bảo hộ đối với công trình khai thác nước mặt trên sông, suối, kênh, mương, rạch dựa trên vị trí khai thác và quy mô công trình.

Giải pháp 3: Lấy mẫu nước để biến “nghi ngờ ô nhiễm” thành “chứng cứ pháp lý”

Một sai lầm thường gặp là người dân chỉ chứng minh: “Nước rất hôi.” Điều đó có giá trị phản ánh nhưng chưa đủ để xác định đầy đủ trách nhiệm pháp lý. Cần tiến tới chứng cứ khoa học:

Mẫu nước → chỉ tiêu phân tích → kết quả kiểm nghiệm → đối chiếu quy chuẩn → xác định mức độ vượt → xác định nguồn gây ô nhiễm.

Đặc biệt, từ ngày 01/9/2025 phải chú ý QCVN 62:2025/BTNMT khi đánh giá nước thải chăn nuôi.

Giải pháp 4: Yêu cầu hộ chăn nuôi chấm dứt ngay việc xả trực tiếp

Hộ ông A phải có phương án:

• thu gom phân;
• thu gom nước thải;
• không để nước thải chảy trực tiếp ra nguồn nước;
• xây dựng hoặc hoàn thiện công trình xử lý phù hợp;
• bảo đảm nước thải đạt yêu cầu trước khi xả ra nguồn tiếp nhận;
• xử lý chất thải phát sinh trong quá trình chăn nuôi.

Đây không chỉ là yêu cầu của pháp luật môi trường mà còn phù hợp trực tiếp với nghĩa vụ của chủ chăn nuôi nông hộ theo Điều 60 Luật Chăn nuôi 2018.

Giải pháp 5: Xử phạt phải dựa trên mức độ nguy hiểm thực tế

Không nên “định sẵn” mức phạt chỉ vì đây là vụ việc gây bức xúc.

Cơ quan chức năng phải căn cứ: mức độ vượt quy chuẩn + lưu lượng xả + thông số ô nhiễm + tình tiết vi phạm + tái phạm/vi phạm nhiều lần + hậu quả và các căn cứ pháp lý khác.

Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định nhiều khung xử phạt khác nhau đối với hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn, đồng thời trong trường hợp nghiêm trọng có thể áp dụng đình chỉ hoạt động của nguồn phát sinh chất thải và buộc khắc phục ô nhiễm.

Giải pháp 6: Không chỉ phạt tiền – phải buộc khắc phục hậu quả

Nếu ông A đã gây ô nhiễm, việc xử lý không thể kết thúc bằng: “Nộp tiền phạt là xong.”

Phải xem xét các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định, trong đó có việc thực hiện biện pháp khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường và báo cáo kết quả khắc phục; trường hợp có căn cứ còn phải chi trả chi phí trưng cầu giám định, kiểm định, đo đạc, phân tích mẫu môi trường theo quy định.

Giải pháp 7: Nếu nguy cơ đối với nguồn nước sinh hoạt ở mức nghiêm trọng, phải kích hoạt cơ chế ứng phó sự cố

Đây là phần “quản trị khủng hoảng” cần được đặt ngang hàng với xử phạt.

Đơn vị cấp nước và cơ quan quản lý phải đánh giá:

Nguồn nước có tiếp tục được khai thác hay không?

Có cần tăng cường quan trắc không?

Có cần chuyển sang nguồn cấp dự phòng không?

Có cần cảnh báo người dân về việc sử dụng nước không?

Có cần tạm thời dừng khai thác nguồn nước bị ảnh hưởng hay không?

Không nên chờ đến khi người dân sử dụng nguồn nước bị ô nhiễm rồi mới xác định trách nhiệm.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.