TÌNH HUỐNG 560: CÔNG TY BỊ ĐỐI THỦ NHÁI KIỂU DÁNG CÔNG NGHIỆP?

 

Trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, kiểu dáng bên ngoài của sản phẩm không chỉ tạo nên giá trị thẩm mỹ mà còn giúp doanh nghiệp tạo dựng nhận diện, thu hút khách hàng và tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường

Tuy nhiên, khi một sản phẩm có kiểu dáng độc đáo và tạo được thành công thương mại, doanh nghiệp rất dễ đối mặt với tình trạng đối thủ sao chép hoặc làm ra sản phẩm có kiểu dáng gần như tương tự

Nhiều doanh nghiệp cho rằng chỉ cần thay đổi một vài chi tiết nhỏ trên sản phẩm là có thể tránh được trách nhiệm pháp lý

Nhưng pháp luật sở hữu trí tuệ không chỉ xem xét việc đối thủ có “copy y nguyên” hay không mà còn xem xét liệu kiểu dáng bị sử dụng có được bảo hộ hay không và kiểu dáng của sản phẩm bị cho là xâm phạm có khác biệt đáng kể với kiểu dáng được bảo hộ hay không

Vậy khi doanh nghiệp bị đối thủ “nhái” kiểu dáng công nghiệp, doanh nghiệp cần làm gì để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình?

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Công ty A chuyên sản xuất bình giữ nhiệt cao cấp

Năm 2025, Công ty A đầu tư nghiên cứu và thiết kế một mẫu bình giữ nhiệt mới có hình dáng đặc biệt, kết hợp giữa thân bình hình trụ, phần vai cong, nắp có cấu trúc riêng và các đường nét trang trí đặc trưng

Sau quá trình chuẩn bị, Công ty A nộp đơn đăng ký kiểu dáng công nghiệp và được cấp Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp

Sản phẩm của Công ty A nhanh chóng được đưa ra thị trường và đạt doanh số cao

Đến năm 2026, Công ty A phát hiện Công ty B đưa ra thị trường một mẫu bình giữ nhiệt có hình dáng bên ngoài gần như tương tự sản phẩm của Công ty A

Sản phẩm của Công ty B có hình dáng tổng thể, đường nét, phần vai bình và cấu trúc nắp tương tự đáng kể với sản phẩm mà Công ty A đã được cấp Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp

Công ty B cho rằng sản phẩm của mình không hoàn toàn giống sản phẩm của Công ty A vì đã thay đổi màu sắc và một số chi tiết nhỏ

Công ty A cho rằng Công ty B đang cố tình “nhái” kiểu dáng sản phẩm để tận dụng sự nhận diện mà Công ty A đã tạo dựng trên thị trường

Công ty A muốn yêu cầu Công ty B chấm dứt việc sản xuất, kinh doanh sản phẩm và bồi thường thiệt hại

Vấn đề đặt ra là: Công ty B thay đổi một số chi tiết và màu sắc nhưng vẫn giữ hình dáng tổng thể gần giống sản phẩm đã được bảo hộ thì có bị coi là xâm phạm quyền đối với kiểu dáng công nghiệp hay không?

1. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

1.Quy định của pháp luật

Theo khoản 13 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, kiểu dáng công nghiệp là hình dáng bên ngoài của toàn bộ hoặc một phần của sản phẩm dưới dạng vật lý hoặc phi vật lý, được thể hiện bằng hình khối, đường nét, màu sắc hoặc sự kết hợp những yếu tố này và nhìn thấy được trong quá trình khai thác công dụng của sản phẩm.

Theo Điều 63 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, kiểu dáng công nghiệp được bảo hộ nếu đáp ứng các điều kiện bảo hộ theo quy định của pháp luật về tính mới, tính sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp

Theo Điều 64 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, kiểu dáng công nghiệp được coi là có tính mới nếu kiểu dáng đó khác biệt đáng kể với những kiểu dáng công nghiệp đã bị bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên

Theo Điều 65 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, kiểu dáng công nghiệp được coi là có tính sáng tạo nếu căn cứ vào các kiểu dáng công nghiệp đã được bộc lộ công khai, kiểu dáng đó không thể được tạo ra một cách dễ dàng đối với người có hiểu biết trung bình về lĩnh vực tương ứng

Theo Điều 66 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, kiểu dáng công nghiệp có khả năng áp dụng công nghiệp nếu có thể dùng làm mẫu để chế tạo hàng loạt sản phẩm có hình dáng bên ngoài là kiểu dáng công nghiệp đó bằng phương pháp công nghiệp hoặc thủ công nghiệp

Theo khoản 1 Điều 121 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ sở hữu đối tượng sở hữu công nghiệp có quyền tài sản đối với đối tượng sở hữu công nghiệp trong phạm vi và thời hạn bảo hộ theo quy định của pháp luật

Theo Điều 123 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ sở hữu kiểu dáng công nghiệp có quyền sử dụng, cho phép người khác sử dụng và ngăn cấm người khác sử dụng kiểu dáng công nghiệp thuộc quyền của mình

Theo khoản 1 Điều 124 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, sử dụng kiểu dáng công nghiệp là việc thực hiện các hành vi sản xuất sản phẩm, áp dụng quy trình, khai thác công dụng của sản phẩm, lưu thông, quảng cáo nhằm để bán, chào bán, tàng trữ để bán và nhập khẩu sản phẩm có kiểu dáng công nghiệp được bảo hộ

Theo khoản 1 Điều 126 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, việc sử dụng kiểu dáng công nghiệp được bảo hộ hoặc kiểu dáng công nghiệp không khác biệt đáng kể với kiểu dáng đó trong thời hạn hiệu lực của văn bằng bảo hộ mà không được phép của chủ sở hữu bị coi là hành vi xâm phạm quyền của chủ sở hữu kiểu dáng công nghiệp.

Theo Điều 125 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ sở hữu đối tượng sở hữu công nghiệp có quyền ngăn cấm người khác sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp nếu việc sử dụng đó không thuộc các trường hợp ngoại lệ do pháp luật quy định

Theo khoản 2 Điều 125 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ sở hữu không có quyền ngăn cấm một số hành vi sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp, trong đó có trường hợp sử dụng nhằm mục đích cá nhân, phi thương mại, nghiên cứu, thử nghiệm hoặc một số trường hợp lưu thông sản phẩm được đưa ra thị trường hợp pháp theo quy định của pháp luật.

Theo Điều 134 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, người đã sử dụng hoặc chuẩn bị các điều kiện cần thiết để sử dụng kiểu dáng công nghiệp đồng nhất với kiểu dáng trong đơn đăng ký trước ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên, nếu kiểu dáng được tạo ra một cách độc lập, có quyền tiếp tục sử dụng trong phạm vi và khối lượng đã sử dụng hoặc đã chuẩn bị để sử dụng mà không bị coi là xâm phạm quyền của chủ sở hữu.

Theo Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ thể quyền có quyền áp dụng các biện pháp tự bảo vệ, trong đó có quyền yêu cầu tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm chấm dứt hành vi xâm phạm và yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm

Theo Điều 202 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, Tòa án có thể áp dụng các biện pháp dân sự để xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, bao gồm buộc chấm dứt hành vi xâm phạm, buộc xin lỗi, cải chính công khai, buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự và buộc bồi thường thiệt hại

Theo Điều 203 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ thể yêu cầu xử lý hành vi xâm phạm có nghĩa vụ chứng minh quyền của mình và hành vi xâm phạm; tổ chức, cá nhân bị yêu cầu xử lý có quyền và nghĩa vụ chứng minh theo quy định của pháp luật

Theo Điều 204 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, thiệt hại do hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ bao gồm thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần theo các căn cứ do pháp luật quy định

Theo Điều 205 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ thể quyền có quyền yêu cầu Tòa án buộc bên xâm phạm bồi thường thiệt hại theo các căn cứ và mức bồi thường do pháp luật quy định

 

2. Áp dụng vào tình huống

Trong tình huống trên, Công ty A đã được cấp Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp đối với mẫu bình giữ nhiệt

Do đó, trước hết Công ty A cần xác định chính xác phạm vi bảo hộ được ghi nhận trong Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp, bao gồm hình ảnh thể hiện kiểu dáng và các đặc điểm tạo dáng thuộc phạm vi bảo hộ

Việc Công ty B thay đổi màu sắc hoặc một vài chi tiết nhỏ không đồng nghĩa với việc đương nhiên thoát khỏi trách nhiệm pháp lý

Căn cứ quan trọng để xác định hành vi xâm phạm là sản phẩm của Công ty B có phải là kiểu dáng công nghiệp được bảo hộ hoặc kiểu dáng công nghiệp không khác biệt đáng kể với kiểu dáng được bảo hộ hay không

Nếu kiểu dáng sản phẩm của Công ty B vẫn giữ những đặc điểm tạo dáng cơ bản và tạo ra ấn tượng tổng thể không khác biệt đáng kể so với kiểu dáng đã được Công ty A bảo hộ thì Công ty B có nguy cơ bị xác định là đang sử dụng kiểu dáng công nghiệp xâm phạm quyền của Công ty A

Đặc biệt, việc Công ty B chỉ thay đổi màu sắc không nhất thiết làm thay đổi bản chất của kiểu dáng

Nếu màu sắc chỉ là một yếu tố phụ trong tổng thể kiểu dáng được bảo hộ thì việc thay đổi màu sắc nhưng giữ lại các đặc điểm tạo dáng cơ bản vẫn có thể dẫn đến nguy cơ xâm phạm

Ngược lại, nếu Công ty B chứng minh được sản phẩm của mình có sự khác biệt đáng kể về đặc điểm tạo dáng và không thuộc phạm vi bảo hộ của Công ty A thì chưa đủ căn cứ để kết luận có hành vi xâm phạm

Một vấn đề khác cần xem xét là thời điểm Công ty B bắt đầu sử dụng kiểu dáng

Nếu Công ty B đã sử dụng hoặc chuẩn bị các điều kiện cần thiết để sử dụng kiểu dáng đồng nhất một cách độc lập trước ngày Công ty A nộp đơn hoặc ngày ưu tiên và đáp ứng đầy đủ điều kiện về quyền sử dụng trước theo Điều 134 thì Công ty B có thể tiếp tục sử dụng trong phạm vi và khối lượng đã sử dụng hoặc đã chuẩn bị

Tuy nhiên, quyền sử dụng trước không cho phép Công ty B tùy ý mở rộng quy mô hoặc phạm vi sử dụng ngoài giới hạn pháp luật cho phép

Trong trường hợp không thuộc quyền sử dụng trước và không thuộc các trường hợp ngoại lệ tại Điều 125, việc Công ty B sản xuất, lưu thông, chào bán, quảng cáo hoặc nhập khẩu sản phẩm mang kiểu dáng xâm phạm có thể bị xác định là hành vi xâm phạm quyền đối với kiểu dáng công nghiệp

Khi đó, Công ty A có thể yêu cầu Công ty B chấm dứt hành vi xâm phạm và áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền theo quy định pháp luật

Nếu hành vi của Công ty B gây thiệt hại thực tế cho Công ty A thì Công ty A có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật

Công ty A cần đặc biệt lưu giữ Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp, hồ sơ đăng ký, bản mô tả, bộ ảnh chụp kiểu dáng, mẫu sản phẩm, hóa đơn chứng từ chứng minh việc kinh doanh và các tài liệu thể hiện sản phẩm của Công ty B đang được sản xuất, lưu thông hoặc quảng cáo

Đây là những chứng cứ quan trọng để chứng minh quyền của Công ty A và hành vi sử dụng kiểu dáng của Công ty B

3.Kết luận pháp lý

Công ty bị đối thủ “nhái” kiểu dáng công nghiệp có thể yêu cầu xử lý nếu kiểu dáng của mình đang được bảo hộ hợp pháp và đối thủ sử dụng kiểu dáng được bảo hộ hoặc kiểu dáng không khác biệt đáng kể mà không được phép của chủ sở hữu

Việc đối thủ thay đổi một vài chi tiết hoặc màu sắc không đương nhiên loại trừ hành vi xâm phạm

Điểm mấu chốt là phải đánh giá mức độ khác biệt của kiểu dáng được sử dụng so với kiểu dáng đã được bảo hộ và xác định sản phẩm của đối thủ có thuộc trường hợp ngoại lệ hoặc quyền sử dụng trước hay không

Trong tình huống trên, nếu Công ty A có Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp còn hiệu lực và sản phẩm của Công ty B không khác biệt đáng kể với kiểu dáng được bảo hộ thì Công ty A có cơ sở yêu cầu Công ty B chấm dứt hành vi xâm phạm, xử lý hàng hóa vi phạm và yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật

III. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Góc nhìn pháp lý

Nhiều doanh nghiệp chỉ tập trung vào việc thiết kế sản phẩm và đưa sản phẩm ra thị trường nhưng lại không quan tâm đúng mức đến việc xác lập quyền đối với kiểu dáng công nghiệp

Đến khi đối thủ sao chép sản phẩm thì doanh nghiệp mới nhận ra rằng việc chứng minh quyền sở hữu và phạm vi bảo hộ là yếu tố quyết định khả năng bảo vệ quyền

Góc nhìn tâm lý – giáo dục

Khi một sản phẩm thành công trên thị trường, đối thủ thường có xu hướng học hỏi hoặc mô phỏng những đặc điểm tạo nên sự hấp dẫn của sản phẩm

Doanh nghiệp cần hiểu rằng việc “nhái” một sản phẩm không chỉ gây thiệt hại về doanh thu mà còn có thể tạo ra sự nhầm lẫn cho người tiêu dùng và làm suy giảm giá trị thương hiệu

Góc nhìn quản trị

Kiểu dáng công nghiệp phải được xem là một tài sản trí tuệ cần được quản trị ngay từ giai đoạn nghiên cứu và thiết kế sản phẩm

Nếu doanh nghiệp đưa sản phẩm ra thị trường trước khi đánh giá chiến lược bảo hộ, doanh nghiệp có thể tự làm mất lợi thế về tính mới của kiểu dáng

Do đó, doanh nghiệp cần xác định chiến lược đăng ký kiểu dáng công nghiệp trước khi công khai sản phẩm rộng rãi

1. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Bước 1: Kiểm tra hiệu lực văn bằng bảo hộ

Doanh nghiệp cần xác định Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp còn hiệu lực và phạm vi bảo hộ cụ thể đến đâu

Bước 2: Thu thập chứng cứ về hành vi xâm phạm

Cần lưu giữ hình ảnh sản phẩm, mẫu sản phẩm, thông tin quảng cáo, website, bài đăng mạng xã hội, hóa đơn, chứng từ và các tài liệu chứng minh đối thủ đang sản xuất, kinh doanh hoặc quảng cáo sản phẩm có kiểu dáng nghi ngờ xâm phạm

Bước 3: Đối chiếu kiểu dáng một cách chuyên môn

Không nên chỉ nhìn bằng mắt thường và kết luận “giống” hay “khác”

Cần đối chiếu các đặc điểm tạo dáng thuộc phạm vi bảo hộ và đánh giá sản phẩm của đối thủ có khác biệt đáng kể hay không

Bước 4: Gửi yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm

Nếu có đủ căn cứ, doanh nghiệp có thể gửi văn bản yêu cầu đối thủ chấm dứt việc sản xuất, kinh doanh, quảng cáo và lưu thông sản phẩm có dấu hiệu xâm phạm

Bước 5: Yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý

Trường hợp đối thủ không tự nguyện chấm dứt hành vi, doanh nghiệp có thể lựa chọn biện pháp hành chính, dân sự hoặc các biện pháp bảo vệ quyền khác phù hợp với tính chất và mức độ vi phạm

Bước 6: Chủ động bảo vệ kiểu dáng ngay từ đầu

Doanh nghiệp nên xây dựng quy trình nội bộ để kiểm tra, đăng ký và quản lý tài sản sở hữu trí tuệ đối với các sản phẩm mới trước khi công khai trên thị trường

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long cho rằng, đối với kiểu dáng công nghiệp, doanh nghiệp không nên chờ đến khi sản phẩm bị “nhái” mới bắt đầu nghĩ đến việc bảo hộ

Giá trị của kiểu dáng không chỉ nằm ở hình thức bên ngoài mà còn nằm ở khả năng tạo ra lợi thế cạnh tranh và thu hút người tiêu dùng

Một sản phẩm được đầu tư hàng tỷ đồng để nghiên cứu, thiết kế và quảng bá nhưng không có chiến lược bảo hộ phù hợp sẽ rất dễ trở thành mục tiêu sao chép của đối thủ

Khi tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp cần tập trung vào ba vấn đề: quyền của mình có hợp pháp và còn hiệu lực hay không, sản phẩm của đối thủ có xâm phạm phạm vi bảo hộ hay không và mình có đủ chứng cứ để chứng minh hay không

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

Đối thủ có thể bắt chước ý tưởng, nhưng không phải cứ thay đổi vài chi tiết là có thể thoát khỏi trách nhiệm pháp lý

Đừng chỉ đầu tư để tạo ra sản phẩm đẹp

Hãy đầu tư để sản phẩm đó được bảo hộ và doanh nghiệp có đủ công cụ pháp lý để bảo vệ thành quả của mình

Bảo hộ kiểu dáng trước một bước – bảo vệ lợi thế cạnh tranh về sau

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.