1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tại một trường THCS, trước kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10, Hiệu trưởng yêu cầu một số học sinh lớp 9 có kết quả học tập chưa cao phải ký vào bản cam kết với nội dung “tự nguyện không đăng ký thi vào lớp 10 công lập”.

Thực tế, học sinh cho biết các em bị giáo viên gây áp lực, yêu cầu ký cam kết để tránh ảnh hưởng đến tỷ lệ đỗ và thành tích thi đua của nhà trường. Một số phụ huynh phát hiện sự việc và cho rằng nhà trường đang dùng áp lực tâm lý để buộc học sinh từ bỏ cơ hội dự thi.

Phụ huynh yêu cầu Ban Giám hiệu giải thích, hủy bỏ các bản cam kết và bảo đảm học sinh được thực hiện quyền lựa chọn con đường học tập phù hợp với năng lực, nguyện vọng và điều kiện gia đình.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

1. Quy định về quyền học tập

Nhà trường có trách nhiệm tư vấn, định hướng phù hợp với năng lực, nguyện vọng của học sinh nhưng không được ép buộc học sinh từ bỏ quyền lựa chọn con đường học tập chỉ để bảo vệ thành tích thi đua.

Quyền học tập phải được tôn trọng trong môi trường giáo dục; nhà trường không được vì mục tiêu thành tích mà đặt ra những rào cản trái pháp luật đối với cơ hội học tập của học sinh.

2. Nguyên tắc tôn trọng quyền lựa chọn và cơ hội học tập của học sinh

Theo khoản 1 Điều 13 Luật Giáo dục 2019 (sửa đổi, bổ sung 2025):

“ 1. Học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân. Mọi công dân không phân biệt dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng, giới tính, đặc điểm cá nhân, nguồn gốc gia đình, địa vị xã hội, hoàn cảnh kinh tế đều bình đẳng về cơ hội học tập.”

Áp dụng vào tình huống:

• Việc tư vấn học sinh lựa chọn trường phù hợp với năng lực là hoạt động giáo dục bình thường nếu được thực hiện khách quan, tự nguyện. Tuy nhiên, việc gây áp lực để học sinh ký cam kết “tự nguyện” không thi vào lớp 10 công lập nhằm giữ thành tích của trường là dấu hiệu can thiệp trái nguyên tắc vào quyền lựa chọn học tập. Bản cam kết được ký trong điều kiện bị ép buộc về tâm lý không thể được xem đơn thuần là sự tự nguyện thực chất của học sinh. Nhà trường cần hủy bỏ yêu cầu cam kết, bảo đảm học sinh được tiếp cận thông tin và thực hiện quyền đăng ký dự thi theo quy định.

Kết luận pháp lý: Nếu có căn cứ xác định Hiệu trưởng hoặc giáo viên đã dùng áp lực, ép buộc học sinh từ bỏ cơ hội dự thi nhằm phục vụ thành tích của nhà trường, hành vi này có dấu hiệu xâm phạm quyền học tập và quyền bình đẳng về cơ hội học tập của học sinh theo quy định pháp luật

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Tước đoạt quyền lợi học tập thi cử cơ bản của trẻ bằng bạo lực tinh thần thành tích: Học sinh lớp 9 đang đứng trước bước chuyển tiếp quan trọng. Việc bị gây áp lực có thể khiến các em lo sợ, mất tự tin và cho rằng kết quả học tập của mình chỉ là công cụ phục vụ thành tích của nhà trường. Giáo dục phải giúp học sinh nhận diện năng lực, xây dựng mục tiêu và lựa chọn hướng đi phù hợp, không biến chỉ tiêu thi đua thành áp lực buộc học sinh hy sinh quyền lợi cá nhân. Nhà trường cần đối thoại với phụ huynh và học sinh, giải thích rõ các lựa chọn học tập thay vì áp đặt một hướng đi duy nhất.

Về khía cạnh quản trị rủi ro nhà trường

Rủi ro quản trị thành tích: Khi thành tích thi đua trở thành mục tiêu ưu tiên hơn quyền lợi học sinh, nguy cơ phát sinh hành vi lạm quyền, che giấu thông tin hoặc gây áp lực là rất lớn. Thanh tra, kiểm tra khẩn cấp: Cơ quan quản lý giáo dục cần xác minh nội dung bản cam kết, chỉ đạo của Hiệu trưởng, phản ánh của học sinh và giáo viên, đồng thời kiểm tra quy trình tư vấn tuyển sinh của nhà trường. Xử lý trách nhiệm: Nếu xác định có hành vi ép buộc, lạm quyền, cơ quan có thẩm quyền cần xem xét trách nhiệm quản lý và áp dụng hình thức kỷ luật phù hợp đối với người vi phạm, trong đó có thể xem xét kỷ luật cảnh cáo Hiệu trưởng nếu đáp ứng căn cứ và điều kiện theo quy định. Nhà trường cần rà soát lại toàn bộ quy trình tư vấn tuyển sinh, bảo đảm mọi quyết định liên quan đến tương lai học tập của học sinh đều dựa trên thông tin khách quan và nguyện vọng thực tế.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

1. Bước 1 – Chấm dứt ngay việc ép buộc: Hủy bỏ yêu cầu học sinh ký cam kết không thi vào lớp 10 công lập và bảo đảm các em được tự quyết định nguyện vọng theo quy định.
2. Bước 2 – Thanh tra, xác minh: Cơ quan quản lý giáo dục cần kiểm tra bản cam kết, làm rõ người chỉ đạo, cách thức gây áp lực và mục đích thực tế của việc yêu cầu học sinh ký.
3. Bước 3 – Bảo vệ học sinh: Không để học sinh phải chịu áp lực, kỳ thị hoặc bất lợi trong học tập vì đã phản ánh sự việc; đồng thời bảo đảm quyền được tư vấn và lựa chọn trường phù hợp.
4. Bước 4 – Xử lý trách nhiệm: Nếu xác định Hiệu trưởng lạm quyền hoặc chỉ đạo hành vi trái quy định, tiến hành xử lý kỷ luật theo đúng thẩm quyền và mức độ vi phạm; trường hợp đủ căn cứ có thể áp dụng hình thức cảnh cáo.
5. Bước 5 – Thay đổi cơ chế quản trị: Thành tích thi đua phải được xem là kết quả của chất lượng giáo dục, không phải mục tiêu để gây sức ép lên học sinh. Nhà trường cần xây dựng cơ chế tư vấn tuyển sinh minh bạch, tôn trọng nguyện vọng và quyền lợi của từng em.

Thông điệp: Thành tích của một ngôi trường không thể được xây dựng bằng việc đánh đổi quyền học tập và tương lai của học sinh. Một nền giáo dục đúng nghĩa phải giúp học sinh có thêm cơ hội lựa chọn, chứ không phải buộc các em từ bỏ cơ hội để làm đẹp thành tích của nhà trường.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.