TÌNH HUỐNG 408: MỘT DOANH NGHIỆP TRONG NƯỚC XIN NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ MỞ DỰ ÁN KHAI THÁC KHOÁNG SẢN THƯƠNG MẠI: NHÀ NƯỚC THU HỒI HAY DOANH NGHIỆP PHẢI TỰ THỎA THUẬN MUA LẠI ĐẤT CỦA DÂN?

MỘT DOANH NGHIỆP TRONG NƯỚC XIN NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ MỞ DỰ ÁN KHAI THÁC KHOÁNG SẢN THƯƠNG MẠI: NHÀ NƯỚC THU HỒI HAY DOANH NGHIỆP PHẢI TỰ THỎA THUẬN MUA LẠI ĐẤT CỦA DÂN?

Một trong những vướng mắc phổ biến nhất khi doanh nghiệp triển khai dự án khai thác khoáng sản là câu hỏi: ai chịu trách nhiệm “dọn mặt bằng” – Nhà nước đứng ra thu hồi đất, hay doanh nghiệp phải tự đi thương lượng với từng hộ dân? Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để làm rõ cơ chế pháp lý then chốt này.

1: Tóm tắt tình huống thực tế

Công ty TNHH Khoáng sản M (do ông H làm Giám đốc) được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp Giấy phép khai thác khoáng sản để khai thác đá vôi làm nguyên liệu sản xuất xi măng tại khu vực núi đá thuộc xã X, huyện Y. Khu vực khai thác nằm trên diện tích đất mà hiện có khoảng 30 hộ dân đang canh tác nông nghiệp, trồng cây lâu năm, trong đó có hộ ông T.

Khi công ty M liên hệ để triển khai giải phóng mặt bằng, chính quyền địa phương và doanh nghiệp phát sinh tranh cãi về cơ chế thực hiện: có ý kiến cho rằng doanh nghiệp phải tự thỏa thuận mua lại đất với từng hộ dân như một giao dịch dân sự thông thường; trong khi công ty M cho rằng đây là dự án đã được cấp phép khai thác khoáng sản nên Nhà nước phải đứng ra thu hồi đất theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật đất đai.

Trong khi hai bên còn tranh luận, một số hộ dân trong đó có hộ ông T đưa ra mức giá đền bù cao gấp nhiều lần khung giá đất địa phương, đe dọa không giao đất nếu không được đáp ứng, khiến dự án có nguy cơ bị đình trệ theo kiểu “xôi đỗ” – vài hộ án ngữ giữa khu mỏ khiến toàn bộ tiến độ khai thác bị chặn lại.

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Đây là tình huống có câu trả lời pháp lý rất rõ ràng, giúp doanh nghiệp thoát khỏi thế bị động “tự thỏa thuận” đầy rủi ro.

Xác định đúng cơ chế thu hồi đất theo Luật Đất đai 2024:

Khoản 25 Điều 79 Luật Đất đai 2024 quy định về các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, trong đó nêu rõ:

“Hoạt động khai thác khoáng sản đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp phép, kể cả hạng mục công trình phục vụ cho việc khai thác, chế biến khoáng sản gắn với khu vực khai thác và hành lang bảo vệ an toàn cho việc khai thác mà phải thu hồi đất.”

Như vậy, vì công ty M đã được cấp phép khai thác khoáng sản hợp pháp, khu vực đất phục vụ trực tiếp cho hoạt động khai thác thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất, không phải trường hợp doanh nghiệp tự đi thỏa thuận mua đất của dân.

Phân biệt với cơ chế “tự thỏa thuận” tại Điều 127:

Điều 127 Luật Đất đai 2024 quy định về việc doanh nghiệp thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất chỉ áp dụng cho các trường hợp: (i) dự án phát triển kinh tế – xã hội không thuộc diện Nhà nước thu hồi đất theo Điều 79; (ii) dự án nhà ở thương mại (chỉ với đất ở); hoặc (iii) dự án không dùng vốn ngân sách nhưng chủ đầu tư tự nguyện chọn phương án thỏa thuận thay vì đề nghị Nhà nước thu hồi. Dự án khai thác khoáng sản của công ty M không rơi vào bất kỳ trường hợp nào nêu trên vì đã có tên riêng tại khoản 25 Điều 79 – tức thuộc diện Nhà nước chủ động thu hồi đất theo quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được phê duyệt.

Về quyền của hộ dân và trình tự bồi thường:

Việc thu hồi đất phải tuân thủ đầy đủ trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo quy định của Luật Đất đai 2024 (thông báo thu hồi đất, kiểm đếm, lập phương án bồi thường, hỗ trợ theo giá đất cụ thể do cơ quan nhà nước xác định – không phải theo mức giá do hộ dân tự đưa ra). Điều này khác căn bản với cơ chế “tự thỏa thuận dân sự” mà hộ ông T đang hiểu nhầm, nơi mỗi bên có quyền tự do “ra giá” và từ chối giao dịch.

Kết luận pháp lý: Công ty M có đầy đủ căn cứ để đề nghị chính quyền huyện Y, tỉnh (nơi có đất) thực hiện thủ tục thu hồi đất theo quy định của Nhà nước đối với toàn bộ diện tích phục vụ khai thác khoáng sản đã cấp phép, thay vì phải tự mình đàm phán mua từng thửa đất với các hộ dân.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh tâm lý của người dân:

Tâm lý của hộ ông T và các hộ dân khác – muốn đưa ra mức giá cao khi biết đất của mình “nằm trên mỏ vàng” – là phản ứng tự nhiên của con người trước cơ hội tài chính bất ngờ. Tuy nhiên, tâm lý này dễ bị đẩy đi quá xa khi người dân hiểu sai bản chất pháp lý của việc thu hồi đất, tưởng rằng mình có toàn quyền quyết định giá như một giao dịch mua bán tự do, dẫn đến kỳ vọng phi thực tế và mâu thuẫn kéo dài với doanh nghiệp lẫn chính quyền.

Về khía cạnh giáo dục pháp luật cộng đồng:

Đây là bài học điển hình cho thấy tầm quan trọng của việc phổ biến đúng, đủ, kịp thời quy định pháp luật đất đai cho người dân tại khu vực có dự án khoáng sản, tránh để các đối tượng xấu lợi dụng tâm lý “được giá” để kích động khiếu kiện, gây mất ổn định an ninh trật tự tại địa phương.

Về khía cạnh quản trị rủi ro của doanh nghiệp:

Bài học quản trị then chốt cho công ty M là: ngay từ giai đoạn xin cấp phép khai thác khoáng sản, doanh nghiệp cần chủ động làm việc với cơ quan quản lý đất đai địa phương để xác định rõ cơ chế thu hồi đất áp dụng cho dự án, tránh nhầm lẫn giữa “thu hồi đất theo Nhà nước” và “tự thỏa thuận dân sự” – hai cơ chế có bản chất, trình tự, chi phí và rủi ro hoàn toàn khác nhau. Việc xác định sai ngay từ đầu không chỉ khiến doanh nghiệp mất thời gian, tiền bạc theo đuổi đàm phán không cần thiết, mà còn tạo tiền lệ xấu khiến người dân “làm giá” ở các dự án tiếp theo.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để tháo gỡ bế tắc hiện tại và bảo đảm tiến độ dự án đúng luật, thấu tình đạt lý với người dân, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án 3 bước:

1. Bước 1 – Kiến nghị chính quyền xác lập đúng cơ chế thu hồi đất: Công ty M cần gửi văn bản chính thức đến UBND huyện Y, viện dẫn khoản 25 Điều 79 Luật Đất đai 2024, đề nghị chính quyền thực hiện đúng thẩm quyền, đứng ra tổ chức thu hồi đất, kiểm đếm, lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho các hộ dân theo trình tự pháp luật, thay vì để doanh nghiệp tự đàm phán.
2. Bước 2 – Đối thoại minh bạch với người dân (Hòa giải mang tính giáo dục): Song song với thủ tục hành chính, công ty M nên phối hợp với chính quyền xã X tổ chức các buổi đối thoại công khai, giải thích rõ cho hộ ông T và các hộ dân khác về quyền lợi thực tế theo phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đúng quy định, đồng thời lắng nghe nguyện vọng chính đáng (như hỗ trợ chuyển đổi nghề, ưu tiên tuyển dụng lao động địa phương vào dự án) để tạo sự đồng thuận tự nguyện.
3. Bước 3 – Cưỡng chế thu hồi đất theo pháp luật (Giải pháp cuối cùng): Nếu sau khi đã thực hiện đầy đủ trình tự, một số hộ dân vẫn cố tình không chấp hành phương án bồi thường, hỗ trợ đã được phê duyệt đúng quy định, chính quyền có thẩm quyền tổ chức cưỡng chế thu hồi đất theo quy định của Luật Đất đai 2024, bảo đảm tiến độ dự án phục vụ lợi ích phát triển kinh tế chung của địa phương.

Một dự án khai thác tài nguyên chỉ thực sự bền vững khi được xây dựng trên nền tảng đúng pháp luật và sự đồng thuận của cộng đồng – đó là con đường ngắn nhất để doanh nghiệp và người dân cùng có lợi.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA: Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.