BƯỚC NGOẶT TRONG QUẢN LÝ DÂN CƯ VÀ ĐỊNH DANH SỐ: NHỮNG ĐIỂM MỚI CỐT LÕI CỦA LUẬT CĂN CƯỚC 2023 DƯỚI GÓC NHÌN TÍCH HỢP PHÁP LÝ – TÂM LÝ – GIÁO DỤC

BƯỚC NGOẶT TRONG QUẢN LÝ DÂN CƯ VÀ ĐỊNH DANH SỐ: NHỮNG ĐIỂM MỚI CỐT LÕI CỦA LUẬT CĂN CƯỚC 2023 DƯỚI GÓC NHÌN TÍCH HỢP PHÁP LÝ – TÂM LÝ – GIÁO DỤC

Ngày 27/11/2023, tại Kỳ họp thứ 6, Quốc hội khóa XV đã chính thức thông qua Luật Căn cước số 26/2023/QH15 (thay thế Luật Căn cước công dân năm 2014) và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2024. Đây là dự án luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia, hiện đại hóa quản lý dân cư và bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong kỷ nguyên công nghệ.

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp luật – Tâm lý – Giáo dục của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị, bài viết tuyên truyền này sẽ phân tích chi tiết các điểm quan trọng nhất của Luật Căn cước 2023 và mang đến những góc nhìn sâu sắc cho cộng đồng.

BỐI CẢNH THỰC TẾ – THÁCH THỨC VÀ NHƯỢC ĐIỂM CỦA CƠ CHẾ CŨ

Thực tiễn phát triển kinh tế – xã hội và giao dịch hành chính tại Việt Nam trong những năm qua đã bộc lộ nhiều điểm hạn chế của quy định pháp luật cũ:

• Sự bất tiện và phân mảng giấy tờ: Người dân khi thực hiện thủ tục hành chính phải mang theo nhiều loại giấy tờ bản giấy như giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế, sổ bảo hiểm xã hội, giấy phép lái xe… Điều này gây phiền hà, tốn kém thời gian, dễ thất lạc và làm tăng áp lực cho các cơ quan giải quyết thủ tục.
• Khoảng trống pháp lý đối với yếu tố thế hệ và nhóm yếu thế: Trẻ em dưới 14 tuổi chưa có giấy tờ tùy thân chứa ảnh và định danh số, gặp nhiều bất tiện khi đi lại (máy bay, tàu hỏa) hoặc khám chữa bệnh. Đặc biệt, nhóm người gốc Việt Nam chưa xác định được quốc tịch đang sinh sống tại Việt Nam – đối tượng yếu thế ngoài xã hội – bị “bên lề hóa” trong thời gian dài do thiếu giấy tờ nhận diện hợp pháp, ảnh hưởng nghiêm trọng đến các quyền dân sự cơ bản.
• Bất an tâm lý về an toàn thông tin: Sự gia tăng của tội phạm mạng, lừa đảo công nghệ cao và nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân khiến cộng đồng luôn lo lắng khi cung cấp thông tin nhân thân cho các tổ chức.

Luật Căn cước 2023 ra đời chính là “chìa khóa” tháo gỡ triệt để những điểm nghẽn này, đưa quản lý dân cư bước vào kỷ nguyên số minh bạch và tiện ích.

GÓC NHÌN PHÁP LÝ – NHỮNG ĐIỂM ĐỘT PHÁ CỐT LÕI CỦA LUẬT CĂN CƯỚC 2023

1. Đổi tên gọi từ “Luật Căn cước công dân” thành “Luật Căn cước” và cấp Giấy chứng nhận căn cước

Luật Căn cước 2023 mở rộng phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng. Việc đổi tên thành “Luật Căn cước” không chỉ bao quát công dân Việt Nam mà còn chính thức chế định pháp lý đối với người gốc Việt Nam chưa xác định được quốc tịch đang sinh sống tại Việt Nam (Điều 2, Điều 30).

Theo Điều 30 Luật Căn cước 2023: Người gốc Việt Nam chưa xác định được quốc tịch sinh sống từ 06 tháng trở lên được cấp Giấy chứng nhận căn cước. Giấy này có giá trị chứng minh về căn cước để thực hiện các giao dịch, thực hiện quyền, lợi ích hợp pháp trên lãnh thổ Việt Nam. Khi xuất trình, cơ quan, tổ chức không được yêu cầu xuất trình thêm giấy tờ khác.

2. Mở rộng đối tượng cấp thẻ Căn cước và thu thập sinh trắc học hiện đại

Theo Điều 19 và Điều 23, Luật quy định chi tiết về độ tuổi cấp thẻ căn cước:

• Công dân từ đủ 14 tuổi trở lên: Bắt buộc thực hiện thủ tục cấp thẻ căn cước.
• Trẻ em dưới 14 tuổi (dưới 06 tuổi và từ đủ 06 tuổi đến dưới 14 tuổi): Cấp thẻ căn cước theo nhu cầu (không bắt buộc). Đối với trẻ dưới 06 tuổi, thủ tục thực hiện thông qua người đại diện hợp pháp trên Cổng dịch vụ công hoặc VNeID và không thu nhận thông tin nhân dạng, sinh trắc học.
• Về sinh trắc học (Điều 15): Ngoài ảnh khuôn mặt và vân tay, Cơ sở dữ liệu căn cước bổ sung thu thập mống mắt (bắt buộc khi làm thủ tục cấp thẻ), đồng thời bổ sung thông tin sinh trắc học về ADN và giọng nói (thu thập khi người dân tự nguyện cung cấp hoặc do cơ quan tiến hành tố tụng chia sẻ).

3. Tích hợp thông tin đa dạng và giá trị của Căn cước điện tử

Theo Điều 22 và Điều 31, 33 của Luật:

• Tích hợp thông tin vào thẻ căn cước: Bổ sung các thông tin thẻ bảo hiểm y tế, sổ bảo hiểm xã hội, giấy phép lái xe, giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn… Việc sử dụng thông tin đã tích hợp có giá trị tương đương việc xuất trình giấy tờ gốc.
• Căn cước điện tử (VNeID): Mỗi công dân Việt Nam được cấp 01 Căn cước điện tử thông qua tài khoản định danh điện tử. Căn cước điện tử có giá trị chứng minh về căn cước và thông tin tích hợp để thực hiện mọi giao dịch hành chính, dịch vụ công trên môi trường điện tử. Luật quy định rõ: Nếu có sự khác biệt giữa thông tin in trên thẻ cứng và Căn cước điện tử thì cơ quan, tổ chức sử dụng thông tin trong Căn cước điện tử (Điều 33).

4. Thay đổi thông tin trên thẻ căn cước và quy định độ tuổi cấp đổi

Thông tin thể hiện trên thẻ căn cước (Điều 18) có những cải tiến quan trọng: Bỏ dòng chữ “CĂN CƯỚC CÔNG DÂN” thay bằng “CĂN CƯỚC”; bỏ thông tin “quê quán”, “nơi thường trú”, “dấu vân tay”, “đặc điểm nhân dạng” trên bề mặt thẻ; thay vào đó là thông tin “nơi đăng ký khai sinh” và “nơi cư trú”. Hầu hết các thông tin sinh trắc học và chi tiết nhân thân được mã hóa vào chíp điện tử.

Thời hạn cấp đổi thẻ căn cước (Điều 21): Công dân phải thực hiện cấp đổi thẻ khi đủ 14 tuổi, 25 tuổi, 40 tuổi và 60 tuổi. Thẻ căn cước đã được cấp trong thời hạn 02 năm trước các mốc tuổi này thì có giá trị sử dụng đến mốc tuổi cấp đổi tiếp theo.

5. Quy định chuyển tiếp đối với CMND và CCCD (Điều 46)

Luật Căn cước 2023 quy định lộ trình chuyển tiếp rõ ràng nhằm bảo vệ tối đa quyền lợi của người dân:

• Thẻ Căn cước công dân (CCCD) đã cấp trước ngày 01/07/2024 có giá trị sử dụng đến hết thời hạn in trên thẻ. Người dân không bắt buộc phải đổi sang thẻ Căn cước nếu không có nhu cầu.
• Chứng minh nhân dân (CMND) 9 số và 12 số còn hạn sử dụng chỉ được tiếp tục sử dụng đến hết ngày 31/12/2024.
• Các loại giấy tờ pháp lý đã phát hành có sử dụng thông tin từ CMND/CCCD vẫn giữ nguyên giá trị pháp lý; cơ quan nhà nước không được yêu cầu người dân điều chỉnh hay thay đổi thông tin CMND/CCCD trên giấy tờ đã cấp.
• Cấp lần đầu thẻ Căn cước hoàn toàn miễn lệ phí (Điều 38).

GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: TÍCH HỢP ĐA NGÀNH NHÂN VĂN

Dưới góc nhìn chuyên sâu của ThS. Nguyễn Hữu Long, Luật Căn cước 2023 không chỉ là sự thay đổi đơn thuần về mặt kỹ thuật quản lý hành chính, mà chứa đựng những giá trị tâm lý, giáo dục và quản trị công vô cùng sâu sắc:

1. Phân tích góc nhìn Tâm lý xã hội: Giải tỏa âu lo và trao quyền công dân

• Xóa bỏ tâm lý tự ti và yếu thế: Việc cấp Giấy chứng nhận căn cước cho người gốc Việt Nam chưa xác định được quốc tịch mang ý nghĩa nhân văn cao cả. Nó chấm dứt cảm giác bị “bên lề xã hội”, giải tỏa sự mặc cảm, giúp họ an tâm lao động, học tập và hòa nhập cộng đồng.
• Giảm tải căng thẳng tâm lý (Stress hành chính): Tích hợp đa dạng giấy tờ vào thẻ Căn cước và VNeID giúp người dân loại bỏ tâm lý lo âu sợ mất mát, rủi ro khi mang theo nhiều giấy tờ bản gốc. Sự đơn giản hóa thủ tục đem lại sự an tâm, tin tưởng vào sự phục vụ của chính quyền.

2. Phân tích góc nhìn Giáo dục: Hình thành ý thức công dân số từ sớm

• Giáo dục quyền và trách nhiệm công dân từ thơ ấu: Quy định cấp thẻ Căn cước cho người dưới 14 tuổi (theo nhu cầu) giúp trẻ sớm nhận thức về bản sắc cá nhân và tư cách pháp lý của mình. Đây là bài học giáo dục công dân trực quan, nuôi dưỡng tinh thần thượng tôn pháp luật ngay từ nhỏ.
• Giáo dục văn hóa an toàn dữ liệu: Quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (Điều 4, Điều 7) nhắc nhở mỗi cá nhân ý thức tự bảo vệ thông tin số, trách nhiệm không cho thuê, mượn hay làm giả thẻ căn cước.

3. Phân tích góc nhìn Quản trị: Chuyển đổi số hiện đại và minh bạch

• Xây dựng Chính phủ số thống nhất: Sự kết nối liên thông giữa Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành giúp tối ưu hóa nguồn lực quản trị quốc gia, giảm chi phí vận hành hành chính.
• Minh bạch hóa và phòng ngừa vi phạm: Công nghệ nhận dạng sinh trắc học (vân tay, mống mắt, ADN) nâng cao khả năng chính xác trong định danh, loại bỏ tình trạng giả mạo giấy tờ, góp phần đắc lực vào công tác đấu tranh phòng chống tội phạm.

LỜI KHUYÊN VÀ HƯỚNG DẪN HÀNH ĐỘNG CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Để người dân chủ động thích ứng và hưởng trọn vẹn tiện ích từ Luật Căn cước 2023, ThS. Nguyễn Hữu Long khuyến nghị 4 nhóm giải pháp hành động thiết thực:

1. Chủ động đổi Chứng minh nhân dân sang thẻ Căn cước trước ngày 31/12/2024: Người dân vẫn đang sử dụng CMND 9 số hoặc 12 số cần sắp xếp thời gian làm thủ tục cấp thẻ Căn cước mới trước ngày 31/12/2024 để tránh gián đoạn các giao dịch ngân hàng, hành chính khi CMND hết giá trị sử dụng.
2. Tích cực kích hoạt và sử dụng Căn cước điện tử (VNeID): Đăng ký tài khoản định danh điện tử mức độ 2 và chủ động đề nghị tích hợp các giấy tờ cá nhân (BHYT, Giấy phép lái xe, BHXH…) để tận dụng tối đa tiện ích dịch vụ công trực tuyến.
3. Đăng ký thẻ Căn cước cho con dưới 14 tuổi khi có nhu cầu: Cha mẹ có thể linh hoạt nộp hồ sơ trực tuyến cấp thẻ Căn cước cho con dưới 6 tuổi hoặc đưa con từ 6 đến dưới 14 tuổi đến cơ quan công an để làm thẻ, giúp thuận tiện trong học tập, đi lại và khám chữa bệnh.
4. Nâng cao cảnh giác bảo mật dữ liệu cá nhân: Tuyệt đối không cầm cố, cho thuê, cho mượn thẻ Căn cước; không chia sẻ hình ảnh thẻ Căn cước chứa mã QR, chíp điện tử hoặc mật khẩu tài khoản VNeID cho người lạ hay trên các nền tảng mạng xã hội không an toàn.

Thông điệp nhân văn: “Chuyển đổi số trong quản lý căn cước không chỉ là bước tiến công nghệ, mà cốt lõi là sự thấu hiểu, tôn trọng và bảo vệ quyền con người. Luật Căn cước 2023 chính là chìa khóa mở ra một xã hội văn minh, an toàn, nơi không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình số hóa.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ & TƯ VẤN PHÁP LÝ

Bài viết tuyên truyền này được xây dựng dựa trên sự tham vấn và phân tích chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Kinh tế, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi cam kết mang lại lá chắn pháp lý vững chắc, giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu quý vị hoặc tổ chức có bất kỳ vướng mắc nào liên quan đến thủ tục căn cước, định danh điện tử hoặc các vấn đề pháp lý, tâm lý xã hội khác, xin vui lòng liên hệ:

• Website: tuvanphapluattamlygiaoduc.vn
• Hotline tư vấn: 0898.627.762