SÀN GIAO DỊCH CÁC-BON TRONG NƯỚC CHÍNH THỨC CÓ HÀNH LANG PHÁP LÝ: NGHỊ ĐỊNH 29/2026/NĐ-CP MỞ ĐƯỜNG CHO THỊ TRƯỜNG CÁC-BON VIỆT NAM

SÀN GIAO DỊCH CÁC-BON TRONG NƯỚC CHÍNH THỨC CÓ HÀNH LANG PHÁP LÝ: NGHỊ ĐỊNH 29/2026/NĐ-CP MỞ ĐƯỜNG CHO THỊ TRƯỜNG CÁC-BON VIỆT NAM

Biến đổi khí hậu và cam kết đưa phát thải ròng về “0” (Net Zero) vào năm 2050 đang đặt ra cho Việt Nam yêu cầu cấp bách phải hình thành một thị trường các-bon trong nước vận hành minh bạch, hiệu quả. Trong nhiều năm qua, không ít doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức sở hữu hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon vẫn loay hoay vì chưa có một “sân chơi” chính thức, thống nhất để đăng ký, lưu ký và giao dịch loại hàng hóa đặc biệt này.

Ngày 19/01/2026, Chính phủ đã chính thức ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP quy định về sàn giao dịch các-bon trong nước, có hiệu lực thi hành ngay từ ngày ký. Đây được xem là bước đi thể chế hóa quan trọng, hiện thực hóa lộ trình xây dựng và vận hành thị trường các-bon Việt Nam theo tinh thần Nghị định số 06/2022/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP).

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp luật – Tâm lý – Quản trị của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị, bài viết sau đây sẽ giải mã những nội dung cốt lõi của Nghị định 29/2026/NĐ-CP và đưa ra khuyến nghị thiết thực cho cộng đồng, doanh nghiệp.

I. BỐI CẢNH THỰC TẾ – KHI HẠN NGẠCH, TÍN CHỈ CÁC-BON CHƯA CÓ “SÀN” ĐỂ GIAO DỊCH

Trước khi Nghị định 29/2026/NĐ-CP ra đời, nhiều doanh nghiệp thuộc danh mục cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính đã rơi vào tình trạng lúng túng:

• Câu chuyện doanh nghiệp sản xuất xi măng: Một doanh nghiệp tại miền Trung được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính nhưng không biết chuyển nhượng phần hạn ngạch dư cho đơn vị khác bằng cách nào cho hợp pháp, minh bạch, tránh rủi ro tranh chấp về sau.
• Câu chuyện nhà đầu tư tín chỉ các-bon rừng: Một số tổ chức sở hữu tín chỉ các-bon từ dự án trồng rừng, năng lượng tái tạo mong muốn giao dịch nhưng thiếu một hệ thống lưu ký, thanh toán được Nhà nước bảo đảm, dẫn đến tâm lý e ngại khi tham gia thị trường.

Sự thiếu vắng một khung pháp lý thống nhất về đăng ký, lưu ký, giao dịch và thanh toán khiến thị trường các-bon tiềm năng của Việt Nam khó vận hành đồng bộ. Nghị định 29/2026/NĐ-CP chính là mảnh ghép còn thiếu, tạo dựng niềm tin và “luật chơi” rõ ràng cho các chủ thể tham gia.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI CỦA NGHỊ ĐỊNH 29/2026/NĐ-CP

1. Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Theo Điều 1 và Điều 2 Nghị định 29/2026/NĐ-CP, Nghị định điều chỉnh toàn bộ các hoạt động đăng ký, cấp mã trong nước, chuyển quyền sở hữu, lưu ký, giao dịch và thanh toán giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon đủ điều kiện giao dịch. Ba “trụ cột” vận hành thị trường gồm: Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) phụ trách lưu ký, thanh toán; Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) tổ chức hệ thống giao dịch; và Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam giám sát chung, cùng sự quản lý nhà nước của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về hàng hóa các-bon.

2. Nguyên tắc giao dịch: công bằng – công khai – minh bạch

Điều 4 Nghị định quy định rõ các chủ thể tham gia phải tự tìm hiểu quy định pháp luật, tự chịu trách nhiệm về quyết định mua, bán của mình; đồng thời nghiêm cấm các hành vi cấu kết, lôi kéo, tung tin đồn sai sự thật hoặc lợi dụng lỗ hổng công nghệ để thao túng giá, chiếm đoạt hạn ngạch, tín chỉ các-bon. Hành vi vi phạm, tùy tính chất, mức độ sẽ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.

3. Cơ chế đăng ký, lưu ký và “một tài khoản duy nhất”

Điều 11 và khoản 4 Điều 13 Nghị định quy định hạn ngạch, tín chỉ các-bon phải được đăng ký tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, được cấp mã trong nước thống nhất, sau đó mới được ký gửi tại VSDC để đưa vào lưu ký, giao dịch. Đáng chú ý, mỗi chủ thể tham gia giao dịch chỉ được sử dụng 01 tài khoản lưu ký và 01 tài khoản giao dịch tại thành viên lưu ký/giao dịch các-bon, tách bạch hoàn toàn với tài khoản giao dịch chứng khoán thông thường (Điều 13, Điều 14) — một thiết kế nhằm bảo đảm minh bạch, chống nhầm lẫn, lạm dụng.

4. Phương thức thanh toán “tức thời theo từng giao dịch”

Theo Điều 15 Nghị định, việc thanh toán tiền và chuyển giao hạn ngạch, tín chỉ các-bon được thực hiện theo phương thức thanh toán tức thời theo từng giao dịch — nghĩa là chỉ khi bên mua có đủ tiền và bên bán có đủ hạn ngạch, tín chỉ trên tài khoản lưu ký thì giao dịch mới được xác lập, không áp dụng cơ chế đối tác bù trừ trung tâm. Quy định này giúp loại trừ rủi ro mất khả năng thanh toán, bảo vệ quyền lợi các bên tham gia thị trường ngay từ khâu thiết kế hệ thống.

5. Lộ trình thí điểm và chính sách miễn phí dịch vụ

Điều 34 Nghị định quy định trong giai đoạn tổ chức vận hành thí điểm sàn giao dịch các-bon trong nước đến hết ngày 31/12/2028, VSDC, Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam và HNX không thu tiền cung cấp dịch vụ trên sàn giao dịch các-bon trong nước. Đây là khoảng thời gian “vàng” để doanh nghiệp, tổ chức làm quen, thử nghiệm quy trình mà không phát sinh chi phí giao dịch.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NIỀM TIN”

1. Góc nhìn tâm lý xã hội: từ e ngại sang chủ động

Trước đây, việc thiếu một “sàn” chính thức khiến nhiều doanh nghiệp mang tâm lý dè dặt, sợ rủi ro pháp lý khi giao dịch hạn ngạch, tín chỉ các-bon — dẫn đến hiện tượng “găm giữ” tài sản môi trường thay vì lưu thông đúng giá trị. Việc Nhà nước đứng ra tổ chức, giám sát toàn bộ quy trình đăng ký – lưu ký – giao dịch – thanh toán (thông qua VSDC, HNX) tạo ra một “điểm tựa an tâm” về mặt tâm lý, giúp các chủ thể mạnh dạn tham gia thị trường, chuyển hóa trách nhiệm môi trường thành động lực kinh tế tích cực.

2. Góc nhìn quản trị công: phân vai rõ ràng, giám sát đa tầng

Nghị định thể hiện tư duy quản trị hiện đại khi phân định rành mạch quyền, nghĩa vụ của từng chủ thể: Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý “hàng hóa” (hạn ngạch, tín chỉ), VSDC quản lý “tiền và tài sản” (lưu ký, thanh toán), HNX quản lý “thị trường” (giao dịch), còn Ủy ban Chứng khoán Nhà nước giữ vai trò giám sát tuân thủ (Điều 8, 9, 10, 33). Cơ chế “kiềng ba chân” cùng chế độ báo cáo định kỳ hằng quý, hằng năm và công bố thông tin trong vòng 72 giờ (Điều 31, 32) giúp hạn chế rủi ro lạm quyền, nâng cao trách nhiệm giải trình của từng cơ quan.

3. Góc nhìn giáo dục ý thức tuân thủ và trách nhiệm môi trường

Khoản 3 Điều 4 Nghị định nêu rõ các chủ thể tham gia giao dịch “có trách nhiệm tìm hiểu quy định pháp luật, thông tin về hàng hóa và tự chịu trách nhiệm đối với quyết định mua, bán của mình”. Quy định này giáo dục tinh thần tự giác, chủ động trang bị kiến thức pháp luật môi trường – tài chính, thay vì thụ động trông chờ vào sự “cầm tay chỉ việc” của cơ quan quản lý — đây chính là nền tảng để xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật bền vững trong cộng đồng doanh nghiệp.

IV. LỜI KHUYÊN VÀ GIẢI PHÁP TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Để doanh nghiệp, tổ chức và cộng đồng thụ hưởng hiệu quả những quy định mới của Nghị định 29/2026/NĐ-CP, ThS. Nguyễn Hữu Long đưa ra một số khuyến nghị hành động cụ thể:

• Chủ động hoàn tất đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia: Tổ chức sở hữu hạn ngạch, tín chỉ các-bon cần khẩn trương đăng ký thông tin với Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Điều 11) trước khi thực hiện ký gửi, lưu ký tại VSDC — đây là điều kiện tiên quyết để hàng hóa được phép giao dịch trên sàn.
• Mở đúng và đủ tài khoản theo quy định: Chỉ sử dụng 01 tài khoản lưu ký và 01 tài khoản giao dịch tại thành viên lưu ký/giao dịch các-bon, tránh mở nhiều tài khoản gây khó khăn cho việc theo dõi, đối chiếu số dư (Điều 13, 14).
• Chuẩn bị đủ “tiền” và “hàng” trước khi đặt lệnh: Do áp dụng cơ chế thanh toán tức thời theo từng giao dịch (Điều 15), doanh nghiệp cần đảm bảo đủ tiền khi đặt lệnh mua, đủ hạn ngạch/tín chỉ khi đặt lệnh bán để tránh giao dịch bị loại bỏ thanh toán (Điều 17).
• Tận dụng giai đoạn thí điểm miễn phí (đến hết 31/12/2028): Đây là thời điểm thuận lợi để doanh nghiệp làm quen quy trình, xây dựng năng lực nội bộ mà chưa phát sinh chi phí dịch vụ giao dịch, lưu ký (Điều 34).
• Thường xuyên cập nhật danh mục hạn ngạch, tín chỉ được phép giao dịch: Theo dõi thông báo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về ngày giao dịch đầu tiên, ngày giao dịch cuối cùng của từng mã hạn ngạch, tín chỉ (Điều 6) để chủ động kế hoạch mua, bán, tránh rủi ro giao dịch quá hạn.

Thông điệp nhân văn: “Một thị trường các-bon minh bạch không chỉ là công cụ tài chính, mà còn là thước đo văn hóa trách nhiệm với môi trường sống chung. Nghị định 29/2026/NĐ-CP không chỉ mở ra một kênh giao dịch mới, mà còn góp phần lan tỏa tinh thần phát triển bền vững, để mỗi doanh nghiệp, mỗi tổ chức đều trở thành một mắt xích có trách nhiệm trong hành trình đưa phát thải ròng về 0 của đất nước.”

 

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Bài viết được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp vướng mắc pháp lý liên quan đến thị trường các-bon hoặc các lĩnh vực khác, hãy liên hệ qua hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.